30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

GK પદ્ધતિ — કલા ને સંસ્કૃતિ

1. કલા ને સંસ્કૃતિ સમજવાની રીત

કલા ને સંસ્કૃતિમાં મોટેભાગે પૂછાય છે — કયું નૃત્ય કયા રાજ્યનું, કયું વાદ્ય કયા પ્રકારનું, કઈ હેરિટેજ સાઇટ ક્યાં ને કયો મેળો ક્યાં. જોડકાં (મેચિંગ) યાદ રાખવાં એ ચાવી છે.

શું ધ્યાનમાં રાખવું

•દરેક શાસ્ત્રીય નૃત્યને એક રાજ્ય સાથે જોડો.
•વાદ્યને પ્રકાર સાથે જોડો — તાર, ફૂંક કે તાલ.
•હેરિટેજ સાઇટ ને મેળાને જિલ્લા/શહેર સાથે જોડો.
•ગુજરાતના ભાગ પર ખાસ ધ્યાન — ગરબા, પટોળા, તરણેતર પાક્કા કરો.

યાદ રાખવાની ટ્રિક (નૃત્ય-રાજ્ય)

દક્ષિણનાં ચાર: ભરતનાટ્યમ-તમિલનાડુ, કુચિપુડી-આંધ્ર, કથકલી ને મોહિનીઅટ્ટમ-કેરળ.
કથક ઉત્તર ભારતનું એક જ — 'ક'થી શરૂ પણ ઉત્તરનું.
પૂર્વનાં: ઓડિસી-ઓડિશા, સત્રિયા-આસામ, મણિપુરી-મણિપુર.
ટૂંકી લીટી યાદ રાખો: 'ભરત તમિલ, કુચિ આંધ્ર, કથક ઉત્તર, ઓડિસી ઓડિશા, મણિપુરી મણિપુર, સત્રિયા આસામ, કથકલી-મોહિની કેરળ.'

2. શાસ્ત્રીય નૃત્ય (રાજ્ય પ્રમાણે)

ભારતમાં આઠ મુખ્ય શાસ્ત્રીય નૃત્ય માન્ય છે. દરેકને એના રાજ્ય સાથે જોડવાનું પૂછાય છે.

આઠ શાસ્ત્રીય નૃત્ય ને રાજ્ય

•ભરતનાટ્યમ — તમિલનાડુ (સૌથી જૂનું).
•કથક — ઉત્તર ભારત (ઝડપી ઘૂમવું ને પગના ઠેકા).
•કથકલી — કેરળ (મોટો રંગીન મેકઅપ).
•મોહિનીઅટ્ટમ — કેરળ (કોમળ, સ્ત્રીપ્રધાન).
•કુચિપુડી — આંધ્ર પ્રદેશ.
•ઓડિસી — ઓડિશા (શરીરનો ત્રિભંગ વળાંક).
•મણિપુરી — મણિપુર (રાસલીલા).
•સત્રિયા — આસામ (શંકરદેવે શરૂ કરાવ્યું).

3. શાસ્ત્રીય સંગીત ને વાદ્ય

ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતની બે ધારા — ઉત્તરમાં હિન્દુસ્તાની, દક્ષિણમાં કર્ણાટક. વાદ્યોને પ્રકાર પ્રમાણે ઓળખવા જરૂરી છે.

બે સંગીત શૈલી

•હિન્દુસ્તાની સંગીત — ઉત્તર ભારત.
•કર્ણાટક સંગીત — દક્ષિણ ભારત.

વાદ્યના પ્રકાર

•તાર વાદ્ય: સિતાર, સરોદ, વીણા, સંતૂર.
•ફૂંક વાદ્ય: વાંસળી, શરણાઈ, શંખ.
•તાલ (ચામડાનું) વાદ્ય: તબલા, પખવાજ, મૃદંગ, ઢોલ.
•ઘન વાદ્ય: મંજીરા, ઘંટ.

4. લોકનૃત્ય (રાજ્ય પ્રમાણે)

દરેક રાજ્યનું પોતાનું લોકનૃત્ય હોય છે. પરીક્ષામાં લોકનૃત્યને રાજ્ય સાથે જોડવાનું પૂછાય છે.

મુખ્ય લોકનૃત્ય ને રાજ્ય

•ગરબા ને રાસ — ગુજરાત.
•ભાંગડા ને ગિદ્ધા — પંજાબ.
•ઘૂમર — રાજસ્થાન.
•બિહુ — આસામ.
•લાવણી — મહારાષ્ટ્ર.
•છૌ — ઝારખંડ ને ઓડિશા.
•યક્ષગાન — કર્ણાટક.

5. ચિત્રકલા-શૈલી

ભારતમાં અનેક લોકચિત્ર શૈલી છે. દરેકને એના રાજ્ય સાથે ઓળખવાનું પૂછાય છે.

મુખ્ય ચિત્ર શૈલી ને રાજ્ય

•મધુબની — બિહાર (મિથિલા).
•વારલી — મહારાષ્ટ્ર (આદિવાસી).
•પટ્ટચિત્ર — ઓડિશા ને બંગાળ.
•તંજાવુર — તમિલનાડુ (સોનાનું પાન).
•કલમકારી — આંધ્ર પ્રદેશ.
•ફડ — રાજસ્થાન.

6. UNESCO હેરિટેજ સાઇટ (ભારત ને ગુજરાત)

UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ પૂછાય છે — ખાસ ગુજરાતની સાઇટ ધ્યાનમાં રાખવી.

ગુજરાતની UNESCO સાઇટ

•રાણીની વાવ — પાટણ.
•ચાંપાનેર-પાવાગઢ — પંચમહાલ.
•ધોળાવીરા — કચ્છ (હડપ્પીય નગર).
•ઐતિહાસિક અમદાવાદ — ભારતનું પહેલું વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી (2017).

ભારતની જાણીતી સાઇટ

•તાજમહલ — આગ્રા (ઉત્તર પ્રદેશ).
•અજંતા ને ઈલોરા ગુફા — મહારાષ્ટ્ર.
•ખજુરાહો — મધ્ય પ્રદેશ.
•કોણાર્ક સૂર્યમંદિર — ઓડિશા.
•હમ્પી — કર્ણાટક.

7. તહેવાર ને મેળા (ભારત)

ભારતના રાજ્યવાર પ્રખ્યાત તહેવાર ને મેળા પૂછાય છે. દરેકને એના રાજ્ય સાથે જોડો.

પ્રખ્યાત તહેવાર ને રાજ્ય

•પોંગલ — તમિલનાડુ.
•ઓણમ — કેરળ.
•બિહુ — આસામ.
•બૈસાખી — પંજાબ.
•હોર્નબિલ ઉત્સવ — નાગાલેન્ડ.
•પુષ્કર મેળો — રાજસ્થાન (ઊંટ મેળો).

8. ગુજરાતની લોકકલા (ગરબા ને રાસ)

ગુજરાતનાં લોકનૃત્ય ને લોકકલા પર ખાસ સવાલ આવે છે. ગરબા, રાસ ને બીજાં વિસ્તારી નૃત્ય યાદ રાખો.

ગુજરાતનાં લોકનૃત્ય

•ગરબા — નવરાત્રિમાં માતાજીની આરાધના સાથે, ગોળ ફરતાં તાળીના તાલે.
•દાંડિયા રાસ — બે ડાંડિયા (દાંડિયા) સાથે રમાતું નૃત્ય.
•ટિપ્પણી — સૌરાષ્ટ્રના ચોરવાડનું, લાંબી લાકડીથી જમીન ઠોકતાં.
•મણિયારો / મેરાસો — મેર સમુદાયનું તલવાર સાથેનું જોશીલું પુરુષ નૃત્ય.
•પઢાર નૃત્ય — નળ સરોવર પાસેના પઢાર લોકોનું.

9. ગુજરાતની હસ્તકલા (પટોળા ને બાંધણી)

ગુજરાતની હસ્તકલા જગતભરમાં વખણાય છે. દરેક હસ્તકલાને એના વિસ્તાર સાથે જોડો.

ગુજરાતની મુખ્ય હસ્તકલા

•પટોળા — પાટણ (બેવડી ઇકત વણાટ).
•બાંધણી — કચ્છ ને જામનગર (ગાંઠ બાંધી રંગવાથી ટપકાં).
•કચ્છી ભરતકામ — અરીસા ને રંગીન દોરા.
•અજરખ છાપકામ — કચ્છ (કુદરતી રંગની બ્લોક પ્રિન્ટ).
•તારકશી ને માટીકામ — ગુજરાતના જુદા જુદા વિસ્તાર.

10. ગુજરાતના મેળા

ગુજરાતના પ્રખ્યાત મેળા ને એ ક્યાં ભરાય છે એ યાદ રાખવું જરૂરી છે.

ગુજરાતના જાણીતા મેળા

•તરણેતરનો મેળો — સુરેન્દ્રનગર (રંગીન છત્રી ને લોકનૃત્ય).
•વૌઠાનો મેળો — ધોળકા પાસે સાત નદીના સંગમે (ગધેડાં ને ઊંટનું વેચાણ).
•ભવનાથનો મેળો — ગિરનાર, જૂનાગઢ (મહાશિવરાત્રિ).
•અંબાજીનો ભાદરવી પૂનમ મેળો — બનાસકાંઠા.
•શામળાજીનો મેળો — અરવલ્લી.

11. ગુજરાતના સંગીત-સંતો ને કવિ

ગુજરાતના ભક્તિ સંગીત ને સંતકવિ વિશે સવાલ આવે છે. મુખ્ય નામ ને એમની ઓળખ યાદ રાખો.

મુખ્ય સંતકવિ

•નરસિંહ મહેતા — ગુજરાતી ભક્તિ કવિતાના આદ્ય કવિ ('વૈષ્ણવ જન તો').
•મીરાંબાઈ — કૃષ્ણભક્તિનાં ભજન.
•દયારામ — ગરબી ને ભક્તિ પદ.
•પ્રેમાનંદ — આખ્યાન કવિ.
•અખો — જ્ઞાનમાર્ગી છપ્પા.

12. હાઈ-યીલ્ડ ઝડપી યાદી

પરીક્ષા પહેલાં છેલ્લી ઘડીએ વાંચવા માટેની સૌથી અગત્યની વાતોની યાદી.

પાક્કું કરી લો

•ભરતનાટ્યમ-તમિલનાડુ, કથક-ઉત્તર, કથકલી ને મોહિનીઅટ્ટમ-કેરળ.
•કુચિપુડી-આંધ્ર, ઓડિસી-ઓડિશા, મણિપુરી-મણિપુર, સત્રિયા-આસામ.
•ગરબા-ગુજરાત, ભાંગડા-પંજાબ, ઘૂમર-રાજસ્થાન, બિહુ-આસામ, લાવણી-મહારાષ્ટ્ર.
•હિન્દુસ્તાની-ઉત્તર, કર્ણાટક-દક્ષિણ સંગીત.
•ગુજરાતની UNESCO સાઇટ: રાણીની વાવ-પાટણ, ચાંપાનેર-પંચમહાલ, ધોળાવીરા-કચ્છ, અમદાવાદ પહેલું હેરિટેજ સિટી.
•પટોળા-પાટણ, બાંધણી-કચ્છ/જામનગર.
•ગુજરાતના મેળા: તરણેતર-સુરેન્દ્રનગર, વૌઠા-ધોળકા, ભવનાથ-ગિરનાર.
•નરસિંહ મહેતા-ગુજરાતી ભક્તિ કવિતાના આદ્ય કવિ.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.