30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

GK પદ્ધતિ — પુરસ્કારો ને સન્માન

1. પુરસ્કારો સમજવાની રીત

પુરસ્કાર એટલે કોઈ ક્ષેત્રમાં શ્રેષ્ઠ કામ માટે અપાતું માન. પરીક્ષામાં મોટેભાગે પૂછાય છે — કયો પુરસ્કાર કયા ક્ષેત્રનો, કોણ આપે, ક્યારે શરૂ થયો ને ક્રમ શું. એ ચાર વાત યાદ રાખો એટલે મોટાભાગના સવાલ ઉકલી જાય.

ચાર બાબત હંમેશાં યાદ રાખો

•ક્ષેત્ર: પુરસ્કાર કયા કામ માટે છે — સાહિત્ય, ફિલ્મ, રમત, વિજ્ઞાન કે વીરતા.
•આપનાર: કોણ આપે — સરકાર, કોઈ સંસ્થા કે વિદેશી દેશ.
•શરૂઆત: કયા વર્ષે શરૂ થયું.
•ક્રમ: એક જૂથમાં કયું ઊંચું ને કયું નીચું.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

નાગરિક સન્માન ને વીરતા પુરસ્કાર — બંને 'સરકારી'. બાકીના ઘણાં (જ્ઞાનપીઠ, નોબેલ) સંસ્થા કે વિદેશ આપે.
જ્યાં 'ચક્ર' શબ્દ આવે ત્યાં વીરતા (બહાદુરી) સમજો; જ્યાં 'રત્ન' આવે ત્યાં સર્વોચ્ચ સન્માન સમજો.
પ્રશ્ન મોટેભાગે 'ક્ષેત્ર' ને 'ક્રમ' પર આવે — એ બે પાકા કરો.

2. નાગરિક સન્માન — ભારત રત્ન ને પદ્મ

ભારતના સર્વોચ્ચ ચાર નાગરિક સન્માન છે. શરૂઆત 1954માં થઈ. ક્રમ ને નામ બંને પરીક્ષામાં ખૂબ પૂછાય છે.

ક્રમ (ઊંચાથી નીચે)

•ભારત રત્ન — સૌથી ઊંચું નાગરિક સન્માન.
•પદ્મ વિભૂષણ — બીજા ક્રમે.
•પદ્મ ભૂષણ — ત્રીજા ક્રમે.
•પદ્મ શ્રી — ચોથા ક્રમે.

મહત્ત્વના મુદ્દા

•ચારેયની શરૂઆત ઈ.સ. 1954માં થઈ.
•ભારત રત્ન કળા, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન ને જાહેર સેવા જેવા ક્ષેત્રે અપાય છે.
•પદ્મ પુરસ્કાર દર વર્ષે પ્રજાસત્તાક દિન (26 જાન્યુઆરી) આસપાસ જાહેર થાય છે.

3. વીરતા પુરસ્કાર — યુદ્ધકાળ

યુદ્ધ સમયે દાખવેલી બહાદુરી માટેના ત્રણ મુખ્ય 'ચક્ર' પુરસ્કાર છે. ત્રણેયની શરૂઆત 1950માં થઈ.

ક્રમ (ઊંચાથી નીચે)

•પરમવીર ચક્ર — સૌથી ઊંચું યુદ્ધ-વીરતા પુરસ્કાર.
•મહાવીર ચક્ર — બીજા ક્રમે.
•વીર ચક્ર — ત્રીજા ક્રમે.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

'પ-મ-વી' — પરમવીર, મહાવીર, વીર. નામ જેટલું મોટું, ક્રમ એટલો ઊંચો.
ત્રણેયની શરૂઆત 1950માં થઈ.

4. વીરતા પુરસ્કાર — શાંતિકાળ

યુદ્ધ વગર, શાંતિ સમયે દાખવેલી બહાદુરી માટે અલગ ત્રણ પુરસ્કાર છે. પરીક્ષામાં ઘણી વાર યુદ્ધ ને શાંતિના પુરસ્કાર ભેળવીને પૂછાય છે.

ક્રમ (ઊંચાથી નીચે)

•અશોક ચક્ર — શાંતિકાળનું સૌથી ઊંચું વીરતા પુરસ્કાર.
•કીર્તિ ચક્ર — બીજા ક્રમે.
•શૌર્ય ચક્ર — ત્રીજા ક્રમે.

ભૂલ ન કરો

•પરમવીર ચક્ર = યુદ્ધકાળનું સર્વોચ્ચ; અશોક ચક્ર = શાંતિકાળનું સર્વોચ્ચ.
•બંને એક જ સ્તરના ગણાય, ફક્ત સંજોગ અલગ — એક યુદ્ધ, એક શાંતિ.

5. સાહિત્ય પુરસ્કાર

ભારતમાં લેખકો ને કવિઓ માટેના બે મોટા પુરસ્કાર — જ્ઞાનપીઠ ને સાહિત્ય અકાદમી. કોણ આપે છે એ યાદ રાખવું જરૂરી છે.

મુખ્ય પુરસ્કાર

•જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર — સાહિત્યનું સૌથી ઊંચું સન્માન; ભારતીય જ્ઞાનપીઠ ટ્રસ્ટ આપે; 1965માં શરૂ.
•સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર — સાહિત્ય અકાદમી આપે; જુદી જુદી ભારતીય ભાષાઓ માટે અલગ અલગ અપાય.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

જ્ઞાનપીઠ = ખાનગી ટ્રસ્ટ (સરકાર નહિ).
સાહિત્ય અકાદમી = સંસ્થા, ભાષાવાર પુરસ્કાર.

6. ફિલ્મ પુરસ્કાર

ભારતમાં ફિલ્મ ક્ષેત્રનું સર્વોચ્ચ સન્માન દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર છે. દુનિયામાં ઑસ્કાર જાણીતું છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર — ભારતીય સિનેમાનું સર્વોચ્ચ સન્માન; 1969માં શરૂ.
•ભારતીય સિનેમાના પિતા દાદાસાહેબ ફાળકેના નામે છે.
•ઑસ્કાર (એકૅડમી એવોર્ડ) — દુનિયાનું જાણીતું ફિલ્મ સન્માન.

7. રમત પુરસ્કાર

ભારતમાં ખેલાડીઓ ને કોચ માટેના અલગ અલગ પુરસ્કાર છે. કયું પુરસ્કાર કોના માટે છે એ ભેદ યાદ રાખવો.

મુખ્ય પુરસ્કાર

•મેજર ધ્યાનચંદ ખેલ રત્ન — રમતનું સર્વોચ્ચ સન્માન; હૉકી ખેલાડી ધ્યાનચંદના નામે.
•અર્જુન પુરસ્કાર — લાંબા ગાળાના સારા દેખાવ માટે ખેલાડીને.
•દ્રોણાચાર્ય પુરસ્કાર — શ્રેષ્ઠ કોચ (પ્રશિક્ષક)ને.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

દ્રોણ = ગુરુ, એટલે દ્રોણાચાર્ય = કોચ.
અર્જુન = શિષ્ય ખેલાડી, એટલે અર્જુન પુરસ્કાર = ખેલાડી.

8. વિજ્ઞાન પુરસ્કાર

ભારતમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માટેનું જાણીતું પુરસ્કાર શાંતિ સ્વરૂપ ભટનાગર છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•શાંતિ સ્વરૂપ ભટનાગર પુરસ્કાર — વિજ્ઞાન ને ટેક્નોલૉજીમાં શ્રેષ્ઠ સંશોધન માટે.
•તે CSIR (વૈજ્ઞાનિક ને ઔદ્યોગિક સંશોધન પરિષદ) દ્વારા અપાય છે.
•મોટેભાગે 45 વર્ષથી નાના વૈજ્ઞાનિકોને અપાય છે.

9. આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર — નોબેલ

નોબેલ દુનિયાનું સૌથી પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. ક્ષેત્રો ને શહેર પરીક્ષામાં ખૂબ પૂછાય છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•છ ક્ષેત્ર: ભૌતિકશાસ્ત્ર, રસાયણશાસ્ત્ર, ચિકિત્સા, સાહિત્ય, શાંતિ ને અર્થશાસ્ત્ર.
•ગણિતમાં નોબેલ અપાતું નથી.
•શરૂઆત 1901માં; આલ્ફ્રેડ નોબેલની યાદમાં.
•શાંતિ નોબેલ ઑસ્લો (નૉર્વે)માં; બાકીના સ્ટૉકહોમ (સ્વીડન)માં.
•અર્થશાસ્ત્રનું નોબેલ 1968માં સ્વીડનની મધ્યસ્થ બૅન્કે શરૂ કર્યું.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

નોબેલમાં ગણિત નથી — આ ભૂલ ઘણાં કરે.
ફક્ત શાંતિ ઑસ્લોમાં, બાકી બધાં સ્ટૉકહોમમાં.

10. આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર — બીજાં મહત્ત્વનાં

નોબેલ ઉપરાંત બુકર, ઑસ્કાર, મેગ્સેસે, પુલિત્ઝર ને ગ્રામી પણ વારંવાર પૂછાય છે. દરેકનું ક્ષેત્ર પાકું કરો.

ક્ષેત્ર પ્રમાણે

•બુકર — અંગ્રેજી નવલકથા (સાહિત્ય).
•ઑસ્કાર — ફિલ્મ.
•મેગ્સેસે — જાહેર સેવા; ફિલિપાઈન્સ આપે; 'એશિયાનું નોબેલ'.
•પુલિત્ઝર — પત્રકારત્વ ને સાહિત્ય (અમેરિકા).
•ગ્રામી — સંગીત.

11. કોણે સ્થાપ્યું ને ક્યારે શરૂ — ઝડપી યાદી

પરીક્ષામાં 'કોણ આપે' ને 'ક્યારે શરૂ' એ બે મુદ્દા સીધા પૂછાય છે. એક નજરમાં યાદી.

આપનાર ને વર્ષ

•ભારત રત્ન ને પદ્મ — ભારત સરકાર; 1954.
•પરમવીર ચક્ર સહિત યુદ્ધ-વીરતા — ભારત સરકાર; 1950.
•જ્ઞાનપીઠ — ભારતીય જ્ઞાનપીઠ ટ્રસ્ટ; 1965.
•દાદાસાહેબ ફાળકે — ભારત સરકાર; 1969.
•નોબેલ — નોબેલ ફાઉન્ડેશન; 1901.
•ભટનાગર પુરસ્કાર — CSIR.

12. ક્ષેત્ર પ્રમાણે ઝડપી યાદી

પુરસ્કાર ને તેનું ક્ષેત્ર જોડવાનો સવાલ સૌથી વધુ આવે છે. એક નજરમાં બધું.

પુરસ્કાર → ક્ષેત્ર

•જ્ઞાનપીઠ, સાહિત્ય અકાદમી, બુકર → સાહિત્ય.
•દાદાસાહેબ ફાળકે, ઑસ્કાર → ફિલ્મ.
•ખેલ રત્ન, અર્જુન → રમતગમત (ખેલાડી).
•દ્રોણાચાર્ય → રમત કોચિંગ.
•ભટનાગર → વિજ્ઞાન.
•ગ્રામી → સંગીત.
•પુલિત્ઝર → પત્રકારત્વ.
•મેગ્સેસે → જાહેર સેવા.

13. પરીક્ષા માટે High-Yield યાદી

છેલ્લી ઘડીએ આટલું ફેરવી લો — આ મુદ્દા પર સૌથી વધુ સવાલ આવે છે.

પાકા કરવાના મુદ્દા

•નાગરિક ક્રમ: ભારત રત્ન > પદ્મ વિભૂષણ > પદ્મ ભૂષણ > પદ્મ શ્રી (1954).
•યુદ્ધ વીરતા ક્રમ: પરમવીર > મહાવીર > વીર ચક્ર (1950).
•શાંતિ વીરતા ક્રમ: અશોક > કીર્તિ > શૌર્ય ચક્ર.
•નોબેલમાં ગણિત નથી; શાંતિ ઑસ્લોમાં.
•જ્ઞાનપીઠ = ટ્રસ્ટ (સરકાર નહિ); દાદાસાહેબ ફાળકે = ફિલ્મ.
•દ્રોણાચાર્ય = કોચ; અર્જુન = ખેલાડી; મેગ્સેસે = 'એશિયાનું નોબેલ'.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

'રત્ન' આવે ત્યાં સર્વોચ્ચ; 'ચક્ર' આવે ત્યાં વીરતા.
ક્ષેત્ર ને ક્રમ — આ બે પાકા હોય તો અડધાથી વધુ સવાલ સાચા.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.