30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

GK પદ્ધતિ — ભારતનું બંધારણ

1. બંધારણ — પાયાની વાત

બંધારણ એટલે દેશ ચલાવવાના નિયમોનું પુસ્તક. ભારતનું બંધારણ બંધારણ સભાએ ઘડ્યું હતું. તે દુનિયાનું સૌથી લાંબું લેખિત બંધારણ છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•બંધારણ એટલે દેશનો સર્વોચ્ચ કાયદો — સરકાર કેવી રીતે ચાલશે, નાગરિકોના અધિકાર શું છે, એ બધું તેમાં લખ્યું છે.
•બંધારણ ઘડવા માટે બંધારણ સભા (Constituent Assembly) રચાઈ; તેની પ્રથમ બેઠક 9 ડિસેમ્બર 1946ના રોજ મળી.
•બંધારણ સભાના કાયમી અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ હતા; પ્રથમ બેઠકના કામચલાઉ અધ્યક્ષ સચ્ચિદાનંદ સિન્હા હતા.
•મુસદ્દા સમિતિ (Drafting Committee) ના અધ્યક્ષ ડૉ. બી. આર. આંબેડકર હતા, એટલે તેમને બંધારણના ઘડવૈયા કહેવાય છે.
•બંધારણ ઘડવામાં કુલ 2 વર્ષ 11 મહિના અને 18 દિવસ લાગ્યા.

મહત્ત્વની તારીખો

•9 ડિસેમ્બર 1946 — બંધારણ સભાની પ્રથમ બેઠક.
•26 નવેમ્બર 1949 — બંધારણ સ્વીકારાયું (બંધારણ દિવસ).
•26 જાન્યુઆરી 1950 — બંધારણ અમલમાં આવ્યું (પ્રજાસત્તાક દિવસ).

યાદ રાખવાની ટ્રિક

તારીખ યાદ રાખો: 'સ્વીકાર 49, અમલ 50' — 26 નવેમ્બર 1949 સ્વીકાર, 26 જાન્યુઆરી 1950 અમલ.
26 જાન્યુઆરી પસંદ થઈ કારણ કે 1930માં એ જ દિવસે 'પૂર્ણ સ્વરાજ' દિવસ ઉજવાયો હતો.
ભાગ 3 = અધિકાર, ભાગ 4 = ફરજ-જેવા સિદ્ધાંતો (DPSP), 51A = ફરજો — '3-4-51A' ક્રમમાં યાદ રાખો.
આત્મા-હૃદય = અનુચ્છેદ 32 (બંધારણીય ઉપાય) — આંબેડકરનો પ્રિય અનુચ્છેદ.

2. આમુખ (Preamble)

આમુખ બંધારણની પ્રસ્તાવના છે, જે બંધારણનો સાર અને ઉદ્દેશ દર્શાવે છે. તે 'અમે ભારતના લોકો' શબ્દોથી શરૂ થાય છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•આમુખ 'અમે ભારતના લોકો' (We the People of India) શબ્દોથી શરૂ થાય છે — સત્તાનો સ્રોત જનતા છે.
•આમુખમાં ભારતને સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકશાહી, પ્રજાસત્તાક રાજ્ય ગણાવાયું છે.
•આમુખ ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વ આપવાનું વચન આપે છે.
•આમુખનો વિચાર (We the People) અમેરિકાના બંધારણ પરથી પ્રેરિત છે.

42મો સુધારો અને આમુખ

•1976ના 42મા સુધારાથી આમુખમાં 'સમાજવાદી', 'બિનસાંપ્રદાયિક' અને 'અખંડિતતા' શબ્દો ઉમેરાયા.
•આ ત્રણ શબ્દો યાદ રાખવા ટ્રિક: 'સ-બિ-અ' (સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, અખંડિતતા).

3. મૂળભૂત અધિકાર (Fundamental Rights)

મૂળભૂત અધિકારો ભાગ 3માં અનુચ્છેદ 12થી 35 સુધી છે. હાલમાં 6 મૂળભૂત અધિકારો છે. આ વિચાર અમેરિકા પાસેથી લેવાયો છે.

છ મૂળભૂત અધિકાર

•સમાનતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ 14-18) — કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી.
•સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ 19-22) — બોલવાની, ફરવાની, વ્યવસાયની સ્વતંત્રતા.
•શોષણ વિરુદ્ધનો અધિકાર (અનુચ્છેદ 23-24) — બાળમજૂરી અને માનવ વેચાણ પર પ્રતિબંધ.
•ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ 25-28) — કોઈ પણ ધર્મ પાળવાની છૂટ.
•સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકાર (અનુચ્છેદ 29-30) — લઘુમતીઓના હિતનું રક્ષણ.
•બંધારણીય ઉપાયોનો અધિકાર (અનુચ્છેદ 32) — અધિકાર ભંગ થાય તો સીધા સર્વોચ્ચ અદાલતમાં જવાનો હક.

યાદ રાખવાના તથ્યો

•મૂળ બંધારણમાં 7 અધિકાર હતા; 44મા સુધારાથી મિલકતનો અધિકાર હટાવાયો, હવે 6 છે.
•અનુચ્છેદ 21 — જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર.
•અનુચ્છેદ 21A — શિક્ષણનો અધિકાર (86મા સુધારાથી ઉમેરાયો).
•આંબેડકરે અનુચ્છેદ 32ને બંધારણનો 'આત્મા અને હૃદય' કહ્યો.

4. મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties)

મૂળભૂત ફરજો અનુચ્છેદ 51A માં ભાગ 4Aમાં છે. તે 42મા સુધારાથી ઉમેરાઈ અને રશિયા પાસેથી લેવાઈ.

મુખ્ય મુદ્દા

•મૂળભૂત ફરજો અનુચ્છેદ 51A (ભાગ 4A) માં છે.
•1976ના 42મા સુધારાથી સ્વર્ણ સિંહ સમિતિની ભલામણ પર ઉમેરાઈ.
•શરૂમાં 10 ફરજો હતી; 86મા સુધારાથી શિક્ષણ સંબંધી 11મી ફરજ ઉમેરાઈ.
•આ વિચાર પૂર્વ સોવિયેત સંઘ (રશિયા) ના બંધારણ પરથી લેવાયો.
•ઉદાહરણ: રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનું સન્માન, પર્યાવરણનું રક્ષણ, રાષ્ટ્રીય સંપત્તિની જાળવણી.

5. રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP)

રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો ભાગ 4માં અનુચ્છેદ 36થી 51 સુધી છે. તે આયર્લેન્ડ પાસેથી લેવાયા છે અને કોર્ટમાં લાગુ કરી શકાતા નથી.

મુખ્ય મુદ્દા

•DPSP ભાગ 4માં અનુચ્છેદ 36થી 51 સુધી છે.
•આ સિદ્ધાંતો સરકારને સારી નીતિ બનાવવા માર્ગદર્શન આપે છે, પણ કોર્ટમાં લાગુ કરાવી શકાતા નથી.
•આ વિચાર આયર્લેન્ડના બંધારણ પરથી લેવાયો છે.
•ઉદ્દેશ — કલ્યાણ રાજ્ય (Welfare State) ઊભું કરવું.
•ઉદાહરણ: સમાન કામ માટે સમાન વેતન, ગ્રામ પંચાયતની રચના (અનુચ્છેદ 40), સમાન નાગરિક સંહિતા (અનુચ્છેદ 44).

6. મહત્ત્વના અનુચ્છેદ

પરીક્ષામાં અમુક અનુચ્છેદ વારંવાર પૂછાય છે. તેમના નંબર અને અર્થ યાદ રાખવા જરૂરી છે.

યાદ રાખવા જેવા અનુચ્છેદ

•અનુચ્છેદ 14 — કાયદા સમક્ષ સમાનતા.
•અનુચ્છેદ 19 — બોલવા-લખવાની સ્વતંત્રતા.
•અનુચ્છેદ 21 — જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા.
•અનુચ્છેદ 21A — શિક્ષણનો અધિકાર.
•અનુચ્છેદ 32 — બંધારણીય ઉપાયોનો અધિકાર.
•અનુચ્છેદ 44 — સમાન નાગરિક સંહિતા.
•અનુચ્છેદ 51A — મૂળભૂત ફરજો.
•અનુચ્છેદ 356 — રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન.
•અનુચ્છેદ 370 — જમ્મુ-કાશ્મીરનો વિશેષ દરજ્જો (હવે રદ).

7. મહત્ત્વના બંધારણીય સુધારા

બંધારણમાં સમય સાથે ઘણા સુધારા થયા. અમુક સુધારા પરીક્ષામાં ખૂબ પૂછાય છે.

મુખ્ય સુધારા

•42મો સુધારો (1976) — 'મિની બંધારણ'; આમુખમાં ત્રણ શબ્દ અને મૂળભૂત ફરજો ઉમેરાઈ.
•44મો સુધારો (1978) — મિલકતનો અધિકાર મૂળભૂત અધિકારમાંથી હટાવાયો.
•52મો સુધારો (1985) — પક્ષાંતર વિરોધી કાયદો (10મી અનુસૂચિ).
•61મો સુધારો (1988) — મતદાનની ઉંમર 21થી ઘટાડીને 18 વર્ષ.
•73મો સુધારો (1992) — પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો.
•74મો સુધારો (1992) — નગરપાલિકાને બંધારણીય દરજ્જો.
•86મો સુધારો (2002) — શિક્ષણનો અધિકાર (અનુચ્છેદ 21A) મૂળભૂત અધિકાર બન્યો.
•101મો સુધારો (2016) — GST (વસ્તુ અને સેવા કર) લાગુ કરાયો.

8. ભાગ ને અનુસૂચિ (Parts & Schedules)

બંધારણ ભાગ અને અનુસૂચિમાં વહેંચાયેલું છે. હાલમાં 12 અનુસૂચિ છે; મૂળમાં 8 હતી.

મહત્ત્વના ભાગ

•ભાગ 1 — સંઘ અને તેનો વિસ્તાર.
•ભાગ 2 — નાગરિકતા.
•ભાગ 3 — મૂળભૂત અધિકાર.
•ભાગ 4 — રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો; ભાગ 4A — મૂળભૂત ફરજો.

મહત્ત્વની અનુસૂચિ

•7મી અનુસૂચિ — કેન્દ્ર, રાજ્ય અને સમવર્તી યાદી (સત્તાની વહેંચણી).
•8મી અનુસૂચિ — માન્યતા પ્રાપ્ત ભાષાઓ (હાલમાં 22).
•10મી અનુસૂચિ — પક્ષાંતર વિરોધી જોગવાઈ.
•11મી અનુસૂચિ — પંચાયત; 12મી અનુસૂચિ — નગરપાલિકા.
•હાલમાં કુલ 12 અનુસૂચિ; મૂળ બંધારણમાં 8 હતી.

9. બીજા દેશો પાસેથી લીધેલા લક્ષણો

ભારતના બંધારણમાં ઘણા સારા વિચાર બીજા દેશોમાંથી લેવાયા છે. કયું લક્ષણ કયા દેશથી આવ્યું એ વારંવાર પૂછાય છે.

કયો દેશ — કયું લક્ષણ

•બ્રિટન — સંસદીય પ્રણાલી, કાયદાનું શાસન, એક નાગરિકતા, કાનૂન ઘડવાની રીત.
•અમેરિકા — મૂળભૂત અધિકાર, ન્યાયિક સમીક્ષા, સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર, આમુખનો વિચાર.
•આયર્લેન્ડ — રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP).
•કેનેડા — મજબૂત કેન્દ્ર સાથેનો સંઘીય ઢાંચો, અવશિષ્ટ સત્તા.
•રશિયા (પૂર્વ સોવિયેત સંઘ) — મૂળભૂત ફરજો.
•ઓસ્ટ્રેલિયા — સમવર્તી યાદી.
•દક્ષિણ આફ્રિકા — બંધારણ સુધારાની પદ્ધતિ.

10. બંધારણીય સંસ્થાઓ

બંધારણીય સંસ્થાઓ એ છે જે સીધી બંધારણ દ્વારા રચાઈ છે. તેમના નામ અને કામ યાદ રાખવા જરૂરી છે.

મુખ્ય બંધારણીય સંસ્થાઓ

•ચૂંટણી પંચ (Election Commission) — અનુચ્છેદ 324; ચૂંટણી કરાવે છે.
•નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG) — અનુચ્છેદ 148; સરકારી હિસાબ તપાસે છે.
•સંઘ લોકસેવા આયોગ (UPSC) — અનુચ્છેદ 315; કેન્દ્રની ભરતી પરીક્ષા લે છે.
•નાણાં પંચ (Finance Commission) — અનુચ્છેદ 280; કેન્દ્ર-રાજ્ય વચ્ચે કરની વહેંચણી સૂચવે છે.
•મહાન્યાયવાદી (Attorney General) — અનુચ્છેદ 76; સરકારના મુખ્ય કાનૂની સલાહકાર.

11. રાષ્ટ્રપતિ અને સંસદ

રાષ્ટ્રપતિ દેશના બંધારણીય વડા છે. સંસદ બે ગૃહોની બનેલી છે — લોકસભા અને રાજ્યસભા.

મુખ્ય મુદ્દા

•રાષ્ટ્રપતિ દેશના પ્રથમ નાગરિક અને બંધારણીય વડા છે (અનુચ્છેદ 52).
•વડાપ્રધાન સરકારના વાસ્તવિક વડા છે અને મંત્રીમંડળનું નેતૃત્વ કરે છે.
•સંસદમાં બે ગૃહ — લોકસભા (નીચલું ગૃહ) અને રાજ્યસભા (ઉપલું ગૃહ).
•લોકસભાના સભ્યો સીધા જનતા દ્વારા ચૂંટાય છે; રાજ્યસભા સ્થાયી ગૃહ છે જે ક્યારેય સંપૂર્ણ વિસર્જિત થતું નથી.
•નાણાં ખરડો (Money Bill) માત્ર લોકસભામાં જ રજૂ થઈ શકે.

12. પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતા તથ્યો

છેલ્લી ઘડીના રિવિઝન માટે સૌથી વધુ પૂછાતા તથ્યોની યાદી. એક નજરમાં બધું યાદ કરો.

ઝડપી રિવિઝન યાદી

•બંધારણ સ્વીકાર — 26 નવેમ્બર 1949; અમલ — 26 જાન્યુઆરી 1950.
•મુસદ્દા સમિતિના અધ્યક્ષ — ડૉ. બી. આર. આંબેડકર.
•બંધારણ સભાના કાયમી અધ્યક્ષ — ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ.
•મૂળભૂત અધિકાર — ભાગ 3 (અનુચ્છેદ 12-35); હાલમાં 6.
•મૂળભૂત ફરજો — અનુચ્છેદ 51A; હાલમાં 11.
•DPSP — ભાગ 4 (અનુચ્છેદ 36-51); આયર્લેન્ડ પાસેથી.
•42મો સુધારો — મિની બંધારણ; 44મો — મિલકતનો અધિકાર હટાવ્યો.
•73મો — પંચાયત; 74મો — નગરપાલિકા; 86મો — શિક્ષણનો અધિકાર.
•અનુસૂચિ — હાલમાં 12; ભાષાઓ — 8મી અનુસૂચિમાં 22 ભાષા.
•અનુચ્છેદ 32 — બંધારણનો આત્મા અને હૃદય.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.