1. પંચાયતી રાજ એટલે શું? — પાયાની સમજ ને ઇતિહાસ
પંચાયતી રાજ એટલે શું, કેમ લાવ્યા, અને કઈ સમિતિઓએ તેનો પાયો નાખ્યો તેની સરળ સમજ.
પંચાયતી રાજ એટલે શું?
- •પંચાયતી રાજ એટલે ગામ અને જિલ્લા સ્તરે લોકોના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ દ્વારા થતું સ્થાનિક શાસન.
- •તેનો મુખ્ય હેતુ સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ છે — એટલે કે નિર્ણય લેવાની સત્તા ઉપરથી નીચે ગામ સુધી પહોંચાડવી.
- •ગ્રામ્ય વિસ્તારની યોજનાઓ, વિકાસ અને રોજિંદા પ્રશ્નો સ્થાનિક લોકો જાતે ઉકેલે તે આ વ્યવસ્થાનો પાયો છે.
ઇતિહાસ — મહત્ત્વની સમિતિઓ
- •બલવંતરાય મહેતા સમિતિ (1957)એ ત્રિસ્તરીય પંચાયતી રાજની ભલામણ કરી — તેને 'પંચાયતી રાજના જનક' ગણાય.
- •પ્રથમ વાર પંચાયતી રાજ રાજસ્થાનના નાગૌર જિલ્લામાં 1959માં શરૂ થયું.
- •અશોક મહેતા સમિતિ (1977)એ બે સ્તર (દ્વિસ્તરીય) માળખાની ભલામણ કરી.
- •છેવટે 73મો બંધારણીય સુધારો (1992) આવ્યો, જેણે પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો આપ્યો.
યાદ રાખવાની ટ્રિક
- 73 = ગામ (ગ્રામ પંચાયત), 74 = શહેર (નગરપાલિકા). બંને 1992માં આવ્યા.
- બલવંતરાય = ત્રણ સ્તર (B = Big/ત્રણ), અશોક મહેતા = બે સ્તર.
- 73મો સુધારો = 11મી અનુસૂચિ = 29 વિષય. 74મો સુધારો = 12મી અનુસૂચિ = 18 વિષય.