30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

GK પદ્ધતિ — ભારતની રાજવ્યવસ્થા

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. રાજવ્યવસ્થાનો પાયો — સત્તાના ત્રણ અંગ

ભારતની સરકાર ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલી છે. દરેક ભાગનું પોતાનું કામ છે, જેથી કોઈ એક ભાગ પાસે બધી સત્તા ન આવી જાય.

ત્રણ અંગ સમજો

•કારોબારી (Executive): કાયદાનો અમલ કરે — રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન ને મંત્રીમંડળ.
•ધારાસભા (Legislature): કાયદા બનાવે — સંસદ (લોકસભા ને રાજ્યસભા).
•ન્યાયતંત્ર (Judiciary): કાયદાનું અર્થઘટન કરે ને ન્યાય આપે — સુપ્રીમ કોર્ટ ને હાઈકોર્ટ.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

'કા-ધા-ન્યા' — કારોબારી કાયદો ચલાવે, ધારાસભા કાયદો બનાવે, ન્યાયતંત્ર કાયદો સમજાવે.
ત્રણેય અલગ રહે છે જેથી સત્તાનું સંતુલન જળવાય.

2. રાષ્ટ્રપતિ

રાષ્ટ્રપતિ દેશના સૌથી ઉપરના નામના વડા છે. ખરી સત્તા ભલે મંત્રીમંડળ પાસે હોય, પણ ઘણાં મહત્ત્વના કામ રાષ્ટ્રપતિના નામે થાય છે.

ચૂંટણી ને કાર્યકાળ

•અનુચ્છેદ-52 કહે છે કે ભારતના એક રાષ્ટ્રપતિ રહેશે.
•ચૂંટણી આડકતરી રીતે થાય — સંસદના બંને ગૃહ ને રાજ્ય વિધાનસભાઓના ચૂંટાયેલા સભ્યોના ઇલેક્ટોરલ કૉલેજ દ્વારા.
•કાર્યકાળ 5 વર્ષ; ફરી ચૂંટાઈ શકે.

મુખ્ય સત્તાઓ

•વડાપ્રધાનની નિમણૂક કરે.
•વિધેયક પર છેલ્લી મંજૂરી (સહી) આપે ત્યારે કાયદો બને.
•સંસદ ચાલુ ન હોય ત્યારે વટહુકમ (Ordinance) બહાર પાડી શકે.

3. ઉપરાષ્ટ્રપતિ

ઉપરાષ્ટ્રપતિ દેશના બીજા નંબરના સૌથી ઉપરના હોદ્દેદાર છે ને રાજ્યસભા સંભાળે છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•ઉપરાષ્ટ્રપતિ રાજ્યસભાના પદાધિકારી અધ્યક્ષ (ચૅરમૅન) તરીકે કામ કરે છે.
•ચૂંટણીમાં ફક્ત સંસદના બંને ગૃહના સભ્યો મત આપે છે; વિધાનસભા ભાગ લેતી નથી.
•કાર્યકાળ 5 વર્ષનો હોય છે.
•રાષ્ટ્રપતિનો હોદ્દો ખાલી પડે ત્યારે ઉપરાષ્ટ્રપતિ થોડા સમય માટે કાર્યભાર સંભાળે છે.

4. વડાપ્રધાન ને મંત્રીમંડળ

વડાપ્રધાન સરકારના ખરા વડા છે. તેમની આગેવાનીમાં મંત્રીમંડળ દેશ ચલાવે છે.

નિમણૂક ને જવાબદારી

•રાષ્ટ્રપતિ લોકસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાને વડાપ્રધાન નિમે છે.
•મંત્રીમંડળ સામૂહિક રીતે લોકસભાને જવાબદાર હોય છે.
•જે વ્યક્તિ સંસદના કોઈ ગૃહની સભ્ય ન હોય તે મંત્રી બને તો 6 મહિનામાં સભ્ય બનવું પડે.

5. સંસદ — લોકસભા ને રાજ્યસભા

સંસદ દેશ માટે કાયદા બનાવે છે. તેમાં બે ગૃહ છે — લોકસભા (નીચલું ગૃહ) ને રાજ્યસભા (ઉપલું ગૃહ).

લોકસભા

•જનતા સીધી ચૂંટણીથી લોકસભાના સભ્યો ચૂંટે છે.
•કાર્યકાળ 5 વર્ષ; પછી નવી ચૂંટણી.
•સંચાલન સ્પીકર (અધ્યક્ષ) કરે, જેને સભ્યો પોતાનામાંથી ચૂંટે છે.
•નાણાં વિધેયક (Money Bill) ફક્ત લોકસભામાં જ રજૂ થઈ શકે.

રાજ્યસભા

•કાયમી ગૃહ — ક્યારેય આખું વિખેરાતું નથી.
•દરેક સભ્યનો કાર્યકાળ 6 વર્ષ; દર 2 વર્ષે ત્રીજા ભાગના સભ્યો બદલાય.
•અધ્યક્ષ (ચૅરમૅન) ઉપરાષ્ટ્રપતિ હોય છે.

6. ન્યાયતંત્ર

ન્યાયતંત્ર કાયદાનું અર્થઘટન કરે છે ને ન્યાય આપે છે. તે સ્વતંત્ર રહે છે જેથી નિષ્પક્ષ ન્યાય મળે.

સુપ્રીમ કોર્ટ ને હાઈકોર્ટ

•સુપ્રીમ કોર્ટ દેશની સૌથી ઉપરની ને છેલ્લી અદાલત છે.
•સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ 65 વર્ષે નિવૃત્ત થાય.
•દરેક રાજ્ય/વિસ્તારમાં હાઈકોર્ટ હોય; તેના ન્યાયાધીશ 62 વર્ષે નિવૃત્ત થાય.

ન્યાયિક સમીક્ષા

•ન્યાયિક સમીક્ષા (Judicial Review) એટલે કોર્ટની એ સત્તા જેનાથી તે કોઈ કાયદો બંધારણ વિરુદ્ધ હોય તો રદ કરી શકે.
•આના કારણે કોઈ સરકાર બંધારણની વિરુદ્ધ કાયદો ન બનાવી શકે.

7. રાજ્ય સરકાર

જેવી રીતે કેન્દ્રમાં સરકાર છે, તેવી રીતે દરેક રાજ્યમાં પણ પોતાની સરકાર હોય છે.

મુખ્ય હોદ્દા

•રાજ્યપાલ રાજ્યના નામના વડા; નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે.
•ખરી કારોબારી સત્તા મુખ્યમંત્રી ને તેમના મંત્રીમંડળ પાસે.
•વિધાનસભા રાજ્ય માટે કાયદા બનાવે.
•રાજ્યપાલ મંત્રીમંડળની સલાહથી વિધાનસભાનું વિસર્જન કરી શકે.

8. બંધારણીય સંસ્થાઓ

બંધારણે કેટલીક ખાસ સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ બનાવી છે, જે સરકારના દબાણ વગર પોતાનું કામ કરે છે.

મુખ્ય સંસ્થાઓ

•ચૂંટણી પંચ: દેશમાં લોકસભા, વિધાનસભા ને રાષ્ટ્રપતિ-ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીઓ યોજે.
•CAG (નિયંત્રક ને મહાલેખા પરીક્ષક): સરકારના હિસાબોની તપાસ (ઑડિટ) કરે.
•UPSC (સંઘ લોકસેવા આયોગ): કેન્દ્ર સરકારની ઊંચી નોકરીઓ માટે ભરતી પરીક્ષાઓ લે.
•અટૉર્ની જનરલ: ભારત સરકારના સૌથી મોટા કાયદાકીય સલાહકાર.

સ્વતંત્રતા

•મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જેવી મહાભિયોગ પ્રક્રિયાથી જ હટાવી શકાય, જેથી તેમની સ્વતંત્રતા જળવાય.

9. કાયદો બનવાની પ્રક્રિયા

કોઈ વિચાર કાયદો બને એ પહેલાં ઘણા તબક્કામાંથી પસાર થાય છે. વિધેયક (Bill) પાસ થઈને કાયદો (Act) બને છે.

પગલાં

•પહેલાં વિધેયક (Bill) એક ગૃહમાં રજૂ થાય ને ચર્ચા પછી પાસ થાય.
•પછી તે બીજા ગૃહમાં જાય ને ત્યાં પણ પાસ થાય.
•છેલ્લે રાષ્ટ્રપતિની સહી (મંજૂરી) મળે ત્યારે વિધેયક કાયદો (Act) બને.
•નાણાં વિધેયક ફક્ત લોકસભામાં જ શરૂ થઈ શકે.

10. મહત્ત્વના હોદ્દા ને કાર્યકાળ

પરીક્ષામાં હોદ્દા ને તેમના કાર્યકાળ/નિવૃત્તિ-ઉંમર પર સવાલ આવે છે. આ આંકડા યાદ રાખવા ખૂબ ઉપયોગી છે.

આંકડા એક નજરમાં

•રાષ્ટ્રપતિ — કાર્યકાળ 5 વર્ષ.
•ઉપરાષ્ટ્રપતિ — કાર્યકાળ 5 વર્ષ.
•લોકસભા — કાર્યકાળ 5 વર્ષ.
•રાજ્યસભા સભ્ય — કાર્યકાળ 6 વર્ષ.
•સુપ્રીમ કોર્ટ ન્યાયાધીશ — નિવૃત્તિ 65 વર્ષ; હાઈકોર્ટ ન્યાયાધીશ — 62 વર્ષ.

11. મહત્ત્વના અનુચ્છેદ (Articles)

બંધારણના કેટલાક અનુચ્છેદ વારંવાર પુછાય છે. અહીં સૌથી જરૂરી અનુચ્છેદ સરળ ભાષામાં આપ્યા છે.

યાદ રાખવા જેવા અનુચ્છેદ

•અનુચ્છેદ-52: ભારતના એક રાષ્ટ્રપતિ રહેશે.
•અનુચ્છેદ-74: રાષ્ટ્રપતિને સલાહ આપવા વડાપ્રધાનની આગેવાનીમાં મંત્રીમંડળ.
•અનુચ્છેદ-79: સંસદની રચના (રાષ્ટ્રપતિ + બંને ગૃહ).
•અનુચ્છેદ-124: સુપ્રીમ કોર્ટની રચના.

12. High-Yield — છેલ્લે ઝડપથી ઉજાળો

પરીક્ષા પહેલાં આટલા મુદ્દા ઝડપથી વાંચી લો. આ બધા સવાલમાં વારંવાર આવે છે.

ઝડપી રિવિઝન લિસ્ટ

•રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી — ઇલેક્ટોરલ કૉલેજ દ્વારા આડકતરી; કાર્યકાળ 5 વર્ષ.
•વડાપ્રધાનની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે; મંત્રીમંડળ લોકસભાને જવાબદાર.
•સંસદ = લોકસભા (5 વર્ષ) + રાજ્યસભા (કાયમી, સભ્ય 6 વર્ષ).
•નાણાં વિધેયક ફક્ત લોકસભામાં; વિધેયક → રાષ્ટ્રપતિની સહી → કાયદો.
•રાજ્યપાલ રાષ્ટ્રપતિ નિમે; મુખ્યમંત્રી પાસે ખરી સત્તા.
•ચૂંટણી પંચ — ચૂંટણી; CAG — ઑડિટ; UPSC — ભરતી; અટૉર્ની જનરલ — કાયદાકીય સલાહકાર.
•સુપ્રીમ કોર્ટ ન્યાયાધીશ 65 વર્ષે, હાઈકોર્ટ ન્યાયાધીશ 62 વર્ષે નિવૃત્ત.
•ન્યાયિક સમીક્ષા — બંધારણ વિરુદ્ધ કાયદો રદ કરવાની કોર્ટની સત્તા.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.