30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ગુજરાતી પદ્ધતિ — અલંકાર

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. અલંકાર એટલે શું?

અલંકાર એટલે ભાષાનો શણગાર. શબ્દાલંકાર અને અર્થાલંકાર બે પ્રકાર, અને નિશાની-શબ્દોથી ઝડપથી ઓળખવાની ટ્રિક.

વ્યાખ્યા

•જેમ ઘરેણાં શરીરની શોભા વધારે, તેમ અલંકાર ભાષાની શોભા વધારે.
•કવિતા કે વાક્યમાં ભાષાને સુંદર બનાવનાર રીત એટલે અલંકાર.
•મુખ્ય બે પ્રકાર છે: શબ્દાલંકાર અને અર્થાલંકાર.

શબ્દાલંકાર vs અર્થાલંકાર

•શબ્દાલંકાર: જ્યાં શબ્દ બદલીએ તો શોભા જતી રહે. શોભા શબ્દમાં છે. દા.ત. અનુપ્રાસ, યમક, શ્લેષ.
•અર્થાલંકાર: જ્યાં શોભા અર્થમાં છે, શબ્દ બદલીએ તોય શોભા રહે. દા.ત. ઉપમા, રૂપક, ઉત્પ્રેક્ષા.
•સહેલી રીત: અવાજ-અક્ષરની રમત હોય તો શબ્દાલંકાર, અર્થ-કલ્પના-સરખામણી હોય તો અર્થાલંકાર.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

'જેવું / જેમ / સમ / સરખું' દેખાય → ઉપમા.
'જાણે / શું' દેખાય → ઉત્પ્રેક્ષા.
સરખામણીનો શબ્દ વગર બે વસ્તુ એક જ બની જાય → રૂપક.
વાત ખૂબ વધારી-ચડાવી હોય → અતિશયોક્તિ.
એક જ અક્ષર શરૂમાં વારંવાર → અનુપ્રાસ.
એક જ શબ્દ વારંવાર, દરેક વખતે જુદો અર્થ → યમક.
એક જ વાર આવેલો શબ્દ બે અર્થ આપે → શ્લેષ.
નિર્જીવ વસ્તુ માણસ જેવી ક્રિયા કરે → સજીવારોપણ.

2. ઉપમા અલંકાર

બે વસ્તુની સરખામણી 'જેવું, જેમ, સમ' જેવા શબ્દથી થાય તે ઉપમા.

વ્યાખ્યા

•બે જુદી વસ્તુ વચ્ચે સરખામણી કરવામાં આવે ત્યાં ઉપમા અલંકાર.
•જેને સરખાવીએ તે ઉપમેય, જેની સાથે સરખાવીએ તે ઉપમાન.

ઓળખ-નિશાની

•'જેવું, જેવો, જેવી, જેમ, સમ, સમું, સરખું' જેવા શબ્દ આવે.
•બે વસ્તુ અલગ રહે, ફક્ત સરખાવાય — એક ન બને.

ઉદાહરણ

મુખ ચંદ્ર જેવું સુંદર છે.
તું તો સાગર જેવો ઉદાર છે.
કમળ જેવાં કોમળ એનાં હાથ.
સાગર સમું વિશાળ એનું હૈયું.

3. રૂપક અલંકાર

સરખામણીના શબ્દ વગર બે વસ્તુને એક જ ગણી લેવાય તે રૂપક.

વ્યાખ્યા

•ઉપમેય અને ઉપમાનને એક જ બનાવી દેવાય ત્યાં રૂપક અલંકાર.
•'જેવું' જેવો સરખામણીનો શબ્દ ન હોય.

ઓળખ-નિશાની

•એક વસ્તુને સીધી બીજી વસ્તુ જ કહી દેવાય.
•'જેવું/સમ' નહીં — ઘણી વાર બે શબ્દ ભેગા કરી નવો શબ્દ બને (જીવનનદી, મુખચંદ્ર).

ઉદાહરણ

એનું મુખ ચંદ્ર છે.
જીવનનદી વહેતી રહે.
આ સંસારસાગર પાર કરવો છે.
વિદ્યા એ જ સાચું ધન.

4. ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર

'જાણે' કે 'શું' શબ્દથી એક વસ્તુ બીજી હોવાની કલ્પના થાય તે ઉત્પ્રેક્ષા.

વ્યાખ્યા

•એક વસ્તુ ખરેખર બીજી હોવાની શંકા કે કલ્પના કરવામાં આવે ત્યાં ઉત્પ્રેક્ષા.

ઓળખ-નિશાની

•'જાણે' કે 'શું' શબ્દ આવે.
•જે છે તેને બીજું હોવાની કલ્પના થાય (ખાતરી નહીં, કલ્પના).

ઉદાહરણ

એનું મુખ જાણે પૂનમનો ચંદ્ર.
સૂરજ તો જાણે આગનો ગોળો.
આકાશમાં તારા જાણે મોતી વેરાયાં.
ઝાકળનાં ટીપાં શું મોતી ચમકે!

5. અતિશયોક્તિ અલંકાર

કોઈ વાત ખૂબ વધારી-ચડાવીને કહેવાય તે અતિશયોક્તિ.

વ્યાખ્યા

•વાસ્તવમાં બને એ કરતાં ઘણું વધારે કે અશક્ય હોય એમ વાત કહેવાય ત્યાં અતિશયોક્તિ.

ઓળખ-નિશાની

•વાત હદ બહાર વધારી-ચડાવી હોય.
•જે ખરેખર શક્ય ન હોય એવું વર્ણન.

ઉદાહરણ

એની આંખમાંથી તો દરિયો વહ્યો.
એ આવ્યો ન આવ્યો ને આકાશ આખું ગાજી ઊઠ્યું.
એનો અવાજ સાંભળી પથ્થર પણ પીગળી ગયો.
એની વાત સાંભળતાં જ આખું ગામ ભેગું થઈ ગયું.

6. શ્લેષ અલંકાર

એક જ વાર આવેલો શબ્દ એક સાથે બે જુદા અર્થ આપે તે શ્લેષ.

વ્યાખ્યા

•એક જ વાર વપરાયેલો શબ્દ બે કે વધારે અર્થ આપે ત્યાં શ્લેષ અલંકાર.
•આ શબ્દાલંકાર છે.

ઓળખ-નિશાની

•શબ્દ એક જ વાર આવે પણ બંને અર્થ બંધ બેસે.
•વાક્ય બે રીતે વાંચી-સમજી શકાય.

ઉદાહરણ

કનક કનકથી સોગણી — અહીં 'કનક' એટલે સોનું અને ધતૂરો બંને.
'સવિતા' શબ્દ — સૂર્ય પણ અને નામ પણ.
'કર' શબ્દ — હાથ પણ અને કિરણ પણ.

7. યમક અલંકાર

એક જ શબ્દ વાક્યમાં વારંવાર આવે, પણ દરેક વખતે અર્થ જુદો હોય તે યમક.

વ્યાખ્યા

•એક જ શબ્દ (કે અક્ષર-સમૂહ) વારંવાર આવે અને દરેક વખતે જુદો અર્થ આપે ત્યાં યમક અલંકાર.
•આ શબ્દાલંકાર છે.

ઓળખ-નિશાની

•એક જ શબ્દ બે-ત્રણ વાર આવે.
•દરેક વખતે અર્થ બદલાય (નહીંતર ફક્ત અનુપ્રાસ થાય).

ઉદાહરણ

કનક કનક — એક 'કનક' સોનું, બીજો 'કનક' ધતૂરો (પુનરાવર્તન સાથે).
'મારી' — પ્રહાર કરી અને 'મારી' — મારી માલિકીની.
'કાલ' — સમય અને 'કાલ' — આવતીકાલ.

8. અનુપ્રાસ (વર્ણાનુપ્રાસ) અલંકાર

એક જ અક્ષર (વર્ણ) શબ્દોની શરૂમાં વારંવાર આવે તે અનુપ્રાસ.

વ્યાખ્યા

•એક જ વર્ણ (અક્ષર) વાક્યમાં વારંવાર આવી અવાજનો લય બનાવે ત્યાં અનુપ્રાસ અલંકાર.
•આ શબ્દાલંકાર છે — શોભા અવાજમાં છે, અર્થમાં નહીં.

ઓળખ-નિશાની

•એક જ અક્ષર ઘણા શબ્દોની શરૂમાં આવે.
•વાંચતાં અવાજનો સરસ લય લાગે.

ઉદાહરણ

કાળી કોયલ કૂજે કુંજમાં ('ક' વારંવાર).
ધોળાં ધોળાં વાદળ ('ધ' વારંવાર).
કાજળ કાળી રાત ('ક' વારંવાર).
સાગર સમું શાંત ('સ' વારંવાર).

9. વ્યતિરેક અલંકાર

જેને સરખાવીએ તે વસ્તુ સરખામણીની વસ્તુ કરતાં ચડિયાતી બતાવાય તે વ્યતિરેક.

વ્યાખ્યા

•ઉપમેય (જેને સરખાવીએ) ઉપમાન (જેની સાથે સરખાવીએ) કરતાં વધારે સારું બતાવાય ત્યાં વ્યતિરેક.

ઓળખ-નિશાની

•સરખામણી થાય પણ સાથે કહેવાય કે 'આ તો એનાથીય ચડિયાતું'.
•ઘણી વાર ઉપમાનની ખામી બતાવી ઉપમેયને ઊંચું ગણાય.

ઉદાહરણ

તું તો ચંદ્ર કરતાંય સુંદર, કેમ કે ચંદ્રમાં તો ડાઘ છે.
એનું મન સાગરથીય વિશાળ, સાગરમાં તો ખારાશ છે.
એની વાણી મધથીય મીઠી, મધ તો ચીકણું છે.

10. દૃષ્ટાંત અલંકાર

એક વાત કહીને તેને સમજાવવા જાણીતું ઉદાહરણ આપવામાં આવે તે દૃષ્ટાંત.

વ્યાખ્યા

•પહેલાં એક વાત કહેવાય, પછી તેને સાબિત કરવા બીજું જાણીતું ઉદાહરણ આપવામાં આવે ત્યાં દૃષ્ટાંત.

ઓળખ-નિશાની

•બે વાક્ય હોય — એક મુખ્ય વાત, બીજું ઉદાહરણ.
•ઉદાહરણ મુખ્ય વાતને ટેકો આપે.

ઉદાહરણ

જેવો રાજા તેવી પ્રજા.
મહેનત કરો તો ફળ મળે; ખેડૂત વાવે તો જ લણે.
સંગ તેવો રંગ; કાજળની કોટડીમાં ડાઘ લાગે જ.

11. સજીવારોપણ (ચેતનગુણોક્તિ) અલંકાર

નિર્જીવ વસ્તુને જીવંત — માણસ જેવી ક્રિયા કે લાગણી — બતાવાય તે સજીવારોપણ.

વ્યાખ્યા

•નિર્જીવ વસ્તુ કે કુદરતી તત્ત્વને માણસ જેવી ક્રિયા, લાગણી કે વર્તન આપવામાં આવે ત્યાં સજીવારોપણ (ચેતનગુણોક્તિ).

ઓળખ-નિશાની

•નિર્જીવ વસ્તુ હસે, રડે, બોલે, દોડે, ડરે — એવી ક્રિયા કરે.
•જડ વસ્તુમાં લાગણી દેખાય.

ઉદાહરણ

ફૂલ હસી પડ્યું.
વાદળ ગરજ્યું, ધરતી ધ્રૂજી.
પવન ગીત ગાતો વહ્યો.
નદી દોડતી દરિયા ભણી ગઈ.

12. ભેદ સ્પષ્ટ કરો (ગૂંચવણ ટાળો)

પરીક્ષામાં જે અલંકાર વારંવાર ગૂંચવાય તેમના વચ્ચેનો ચોખ્ખો ભેદ.

ઉપમા vs રૂપક vs ઉત્પ્રેક્ષા

•ઉપમા: 'જેવું/સમ' — બે વસ્તુ અલગ રહી સરખાવાય. દા.ત. મુખ ચંદ્ર જેવું.
•રૂપક: સરખામણીનો શબ્દ વગર બે વસ્તુ એક બને. દા.ત. મુખ ચંદ્ર છે.
•ઉત્પ્રેક્ષા: 'જાણે/શું' — બીજું હોવાની કલ્પના. દા.ત. મુખ જાણે ચંદ્ર.

યમક vs શ્લેષ

•યમક: એક જ શબ્દ વારંવાર આવે, દરેક વખતે જુદો અર્થ.
•શ્લેષ: એક જ વાર આવેલો શબ્દ એક સાથે બે અર્થ આપે.
•બંને શબ્દાલંકાર છે.

અનુપ્રાસ vs યમક

•અનુપ્રાસ: ફક્ત અક્ષર (વર્ણ) વારંવાર, અર્થ સાથે કામ નહીં.
•યમક: આખો શબ્દ વારંવાર અને દરેક વખતે અર્થ બદલાય.

ઉપમા vs વ્યતિરેક

•ઉપમા: ફક્ત સરખાવાય.
•વ્યતિરેક: સરખાવીને ઉપમેયને ઉપમાન કરતાં ચડિયાતું બતાવાય.

13. ⚡ હાઈ-યીલ્ડ યાદી (છેલ્લી મિનિટે)

પરીક્ષા પહેલાં એક નજરે યાદ રાખવાની નિશાની-યાદી.

નિશાની-શબ્દ → અલંકાર

•જેવું / જેમ / સમ / સરખું → ઉપમા.
•જાણે / શું → ઉત્પ્રેક્ષા.
•સરખામણીનો શબ્દ વગર બે વસ્તુ એક → રૂપક.
•ખૂબ વધારી-ચડાવી વાત → અતિશયોક્તિ.
•એક અક્ષર વારંવાર → અનુપ્રાસ.
•એક શબ્દ વારંવાર, અર્થ જુદો → યમક.
•એક વાર શબ્દ, બે અર્થ → શ્લેષ.
•નિર્જીવ માણસ જેવું વર્તે → સજીવારોપણ.
•ઉપમેય ચડિયાતું → વ્યતિરેક.
•ઉદાહરણ આપી સમજાવ્યું → દૃષ્ટાંત.
•વખાણમાં ટોણો → વ્યાજસ્તુતિ.
•એકને કહી બીજાને ઉપદેશ → અન્યોક્તિ.
•સ્વાભાવિક હૂબહૂ વર્ણન → સ્વભાવોક્તિ.

પ્રકાર યાદ રાખો

•શબ્દાલંકાર: અનુપ્રાસ, યમક, શ્લેષ.
•બાકીના મોટા ભાગના (ઉપમા, રૂપક, ઉત્પ્રેક્ષા, અતિશયોક્તિ, વ્યતિરેક, દૃષ્ટાંત, સજીવારોપણ વગેરે): અર્થાલંકાર.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.