1. છંદ એટલે શું?
છંદ એટલે કવિતામાં અક્ષર કે માત્રાની નક્કી ગોઠવણ. અક્ષરમેળ અને માત્રામેળ બે મુખ્ય પ્રકાર છે.
વ્યાખ્યા
- •છંદ એટલે કવિતાની પંક્તિમાં અક્ષર કે માત્રાની એક નક્કી ગોઠવણ.
- •આ ગોઠવણને કારણે કવિતા લયમાં ગવાય છે.
- •છંદના બે મુખ્ય પ્રકાર છે — અક્ષરમેળ અને માત્રામેળ.
અક્ષરમેળ vs માત્રામેળ
- •અક્ષરમેળ છંદ — દરેક ચરણમાં અક્ષરની સંખ્યા નક્કી હોય. દા.ત. મંદાક્રાંતા, શિખરિણી.
- •માત્રામેળ છંદ — દરેક ચરણમાં માત્રાની સંખ્યા નક્કી હોય. દા.ત. દોહરો, ચોપાઈ.
- •અક્ષરમેળ છંદ મોટેભાગે સંસ્કૃતમાંથી આવ્યા છે. માત્રામેળ છંદ દેશી અને લોકગીતમાં વધારે વપરાય છે.
લઘુ અને ગુરુ — માત્રા ગણવાની રીત
- •લઘુ અક્ષર = 1 માત્રા. નિશાની ઘણીવાર U જેવી હોય.
- •ગુરુ અક્ષર = 2 માત્રા. નિશાની ઘણીવાર — જેવી હોય.
- •હ્રસ્વ સ્વરવાળો અક્ષર (અ, ઇ, ઉ) લઘુ ગણાય.
- •દીર્ઘ સ્વરવાળો અક્ષર (આ, ઈ, ઊ, એ, ઐ, ઓ, ઔ) ગુરુ ગણાય.
- •જોડાક્ષર પહેલાંનો અક્ષર, અનુસ્વાર (ં) વાળો અને વિસર્ગ (ઃ) વાળો અક્ષર ગુરુ ગણાય.
30 સેકન્ડ ટ્રિક
- પહેલાં ગણો — અક્ષર ગણાય તો અક્ષરમેળ, માત્રા ગણાય તો માત્રામેળ.
- દોહરો યાદ રાખવા: 13 + 11 = 24 માત્રા. તેનું ઊલટું એટલે સોરઠો (11 + 13).
- ચોપાઈ = 16 માત્રા (દરેક ચરણ), હરિગીત = 28 માત્રા.
- 17 અક્ષર દેખાય તો મંદાક્રાંતા / શિખરિણી / પૃથ્વી માંથી એક — પછી ગણ-રચનાથી નક્કી કરો.
- 8 અક્ષર દેખાય તો અનુષ્ટુપ, 11 અક્ષર તો ઇન્દ્રવજ્રા, 14 અક્ષર તો વસંતતિલકા.