30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ગુજરાતી પદ્ધતિ — ધ્વનિ, સ્વર, વ્યંજન

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. વર્ણમાળા એટલે શું?

ભાષાનો સૌથી નાનો અવાજ એ ધ્વનિ, અને એને લખવા વપરાતું ચિહ્ન એ વર્ણ. બધા વર્ણ ભેગા થઈને વર્ણમાળા બને.

સમજૂતી

•ધ્વનિ એટલે ભાષાનો સૌથી નાનો અવાજ — જે અવાજ આગળ તૂટી ન શકે.
•વર્ણ એટલે એ અવાજને લખવા માટેનું ચિહ્ન કે અક્ષર. જેમ કે ક, ખ, અ, આ.
•બધા વર્ણ ક્રમમાં ગોઠવાય એને વર્ણમાળા કહે છે.
•વર્ણના બે મુખ્ય ભાગ છે — સ્વર અને વ્યંજન.
•સ્વર એકલો બોલી શકાય; વ્યંજન બોલવા સ્વરની મદદ જોઈએ (ક = ક્ + અ).

વર્ણમાળાની રચના

•મુખ્ય સ્વર 8 — અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, એ, ઓ.
•વ્યંજન 36 — પાંચ વર્ગના 25, અંતઃસ્થ 4, ઉષ્માક્ષર 4, અને 3 સંયુક્ત (ક્ષ, જ્ઞ, ળ).
•પાંચ વર્ગ — ક વર્ગ, ચ વર્ગ, ટ વર્ગ, ત વર્ગ, પ વર્ગ. દરેકમાં 5 અક્ષર.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

સ્વર = એકલો બોલાય; વ્યંજન = સ્વર વગર અધૂરો.
વર્ગ યાદ રાખવા — 'ક ચ ટ ત પ' એ પાંચ વર્ગના પહેલા અક્ષર છે.
દરેક વર્ગનો છેલ્લો અક્ષર (ઙ ઞ ણ ન મ) એ અનુનાસિક — અવાજ નાક માંથી.
પહેલા બે અક્ષર અઘોષ, છેલ્લા ત્રણ ઘોષ. પહેલો-ત્રીજો અલ્પપ્રાણ, બીજો-ચોથો મહાપ્રાણ.

2. સ્વર — હ્રસ્વ અને દીર્ઘ

જે વર્ણ બીજાની મદદ વગર એકલો બોલાય તે સ્વર. અવાજ ટૂંકો હોય તો હ્રસ્વ, લાંબો હોય તો દીર્ઘ.

વ્યાખ્યા

•સ્વર એ સ્વતંત્ર અવાજ છે — એને બોલવા બીજા કોઈ અક્ષરની જરૂર નથી.
•ગુજરાતીમાં મુખ્ય સ્વર આઠ છે — અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, એ, ઓ.
•હ્રસ્વ સ્વર = જેનો અવાજ ટૂંકો. દીર્ઘ સ્વર = જેનો અવાજ લાંબો.

હ્રસ્વ અને દીર્ઘ યાદી

•હ્રસ્વ (ટૂંકા) — અ, ઇ, ઉ.
•દીર્ઘ (લાંબા) — આ, ઈ, ઊ, એ, ઓ.
•જોડ યાદ રાખો — ઇ/ઈ, ઉ/ઊ. પહેલો ટૂંકો, બીજો લાંબો.

ઉદાહરણ

દિન (હ્રસ્વ ઇ) અને દીન (દીર્ઘ ઈ) — અર્થ બદલાય છે.
કુલ (હ્રસ્વ ઉ) અને કૂલ (દીર્ઘ ઊ) — અવાજ લાંબો-ટૂંકો થાય.

3. વ્યંજનના વર્ગ ને ઉચ્ચારસ્થાન

વ્યંજન મોઢાના કયા ભાગથી બોલાય તે પ્રમાણે પાંચ વર્ગમાં વહેંચાય છે — કંઠ્ય, તાલવ્ય, મૂર્ધન્ય, દંત્ય, ઓષ્ઠ્ય.

વ્યાખ્યા

•ઉચ્ચારસ્થાન એટલે મોઢામાં જે જગ્યાએથી અવાજ બને છે તે જગ્યા.
•દરેક વર્ગના પાંચે અક્ષરનું ઉચ્ચારસ્થાન સરખું હોય છે.

વર્ગ અને ઉચ્ચારસ્થાન ટેબલ

•ક વર્ગ (ક ખ ગ ઘ ઙ) — કંઠ્ય (ગળા માંથી).
•ચ વર્ગ (ચ છ જ ઝ ઞ) — તાલવ્ય (તાળવા પાસેથી).
•ટ વર્ગ (ટ ઠ ડ ઢ ણ) — મૂર્ધન્ય (જીભ ઊલટી વાળી મૂર્ધા પાસેથી).
•ત વર્ગ (ત થ દ ધ ન) — દંત્ય (દાંત પાસેથી).
•પ વર્ગ (પ ફ બ ભ મ) — ઓષ્ઠ્ય (બે હોઠથી).

30 સેકન્ડ ટ્રિક

ક્રમ યાદ રાખો — કંઠ, તાળવું, મૂર્ધા, દાંત, હોઠ. અવાજ ગળાથી હોઠ તરફ આગળ વધે છે.
'ક ચ ટ ત પ' બોલો અને હાથ ગળાથી હોઠ સુધી ખસેડો — સ્થાન યાદ રહેશે.

4. અઘોષ અને ઘોષ

બોલતી વખતે ગળામાં કંપન ન થાય તે અઘોષ, કંપન થાય તે ઘોષ વ્યંજન.

વ્યાખ્યા

•અઘોષ — બોલતી વખતે ગળાના સ્વરતંતુમાં કંપન થતું નથી (અવાજ વગરનો).
•ઘોષ — બોલતી વખતે ગળામાં કંપન થાય છે (અવાજવાળો).
•ચકાસવાની રીત — ગળા પર આંગળી મૂકી અક્ષર બોલો; કંપન લાગે તો ઘોષ.

નિયમ

•દરેક વર્ગના પહેલા બે અક્ષર (ક ખ / ચ છ / ટ ઠ / ત થ / પ ફ) — અઘોષ.
•દરેક વર્ગના છેલ્લા ત્રણ અક્ષર (ગ ઘ ઙ વગેરે) — ઘોષ.
•બધા સ્વર, અંતઃસ્થ (ય ર લ વ) અને 'હ' પણ ઘોષ છે.

ઉદાહરણ

અઘોષ — ક, ખ, ચ, ટ, ત, પ.
ઘોષ — ગ, ઘ, જ, ડ, દ, બ, મ, ન.

5. અલ્પપ્રાણ અને મહાપ્રાણ

બોલતી વખતે ઓછી હવા નીકળે તે અલ્પપ્રાણ, વધારે હવા નીકળે તે મહાપ્રાણ વ્યંજન.

વ્યાખ્યા

•પ્રાણ એટલે શ્વાસ (હવા). અલ્પ એટલે ઓછું, મહા એટલે વધારે.
•અલ્પપ્રાણ — બોલતી વખતે ઓછી હવા બહાર નીકળે.
•મહાપ્રાણ — બોલતી વખતે વધારે હવા બહાર નીકળે (ઘણીવાર 'હ' જેવો અવાજ ભળે).

નિયમ

•દરેક વર્ગનો પહેલો ને ત્રીજો અક્ષર (ક ગ / ચ જ / ટ ડ / ત દ / પ બ) — અલ્પપ્રાણ.
•દરેક વર્ગનો બીજો ને ચોથો અક્ષર (ખ ઘ / છ ઝ / ઠ ઢ / થ ધ / ફ ભ) — મહાપ્રાણ.
•ટૂંકમાં — જે અક્ષરમાં 'હ' જેવો ઘસાટ સંભળાય તે મહાપ્રાણ.

ઉદાહરણ

અલ્પપ્રાણ — ક (હવા ઓછી).
મહાપ્રાણ — ખ (હવા વધારે, ક્-હ જેવો).

6. અનુનાસિક વ્યંજન

જે વ્યંજનનો અવાજ નાક માંથી નીકળે તે અનુનાસિક વ્યંજન.

વ્યાખ્યા

•અનુનાસિક એટલે નાક સાથે જોડાયેલો અવાજ.
•આ વ્યંજન બોલતી વખતે હવા નાક માંથી પણ બહાર નીકળે છે.
•દરેક વર્ગનો છેલ્લો અક્ષર અનુનાસિક હોય છે.

યાદી અને ઉચ્ચારસ્થાન

•ઙ — ક વર્ગનો, કંઠ્ય અનુનાસિક.
•ઞ — ચ વર્ગનો, તાલવ્ય અનુનાસિક.
•ણ — ટ વર્ગનો, મૂર્ધન્ય અનુનાસિક.
•ન — ત વર્ગનો, દંત્ય અનુનાસિક.
•મ — પ વર્ગનો, ઓષ્ઠ્ય અનુનાસિક.
•બધા અનુનાસિક ઘોષ હોય છે.

7. અંતઃસ્થ અને ઉષ્માક્ષર

ય ર લ વ એ અંતઃસ્થ (સ્વર-વ્યંજનની વચ્ચેના) અને શ ષ સ હ એ ઉષ્માક્ષર (ઘસાતા અવાજવાળા) વ્યંજનો છે.

અંતઃસ્થ વ્યંજન

•અંતઃસ્થ એટલે 'વચ્ચે રહેલા' — સ્વર અને વ્યંજનની વચ્ચેના અવાજ જેવા.
•ચાર છે — ય, ર, લ, વ.
•આ બધા ઘોષ વ્યંજનો છે. એમનો અવાજ સ્વર જેવો સહેલો વહે છે.

ઉષ્માક્ષર

•ઉષ્મા એટલે ગરમી/હવા. બોલતી વખતે ઘસાતો-સિસકારા જેવો અવાજ આવે.
•ચાર છે — શ, ષ, સ, હ.
•શ, ષ, સ અઘોષ છે; હ ઘોષ ઉષ્માક્ષર છે.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

અંતઃસ્થ — 'ય ર લ વ' (ચાર).
ઉષ્માક્ષર — 'શ ષ સ હ' (ચાર). બોલતા સિસકારો સંભળાય.

8. અનુસ્વાર અને અનુનાસિક ભેદ

અનુસ્વાર (ં) સ્પષ્ટ નાકનો અવાજ આપે; અનુનાસિક ચિહ્ન (ઁ, ચંદ્રબિંદુ) સ્વરને હળવો નાકનો રંગ આપે.

વ્યાખ્યા

•અનુસ્વાર — સ્વર પર મુકાતું ટપકું (ં). એ સ્પષ્ટ નાકનો અવાજ ઉમેરે છે.
•અનુનાસિક ચિહ્ન — ચંદ્રબિંદુ (ઁ). એ સ્વરને માત્ર હળવો નાકનો રંગ આપે છે.
•બંને નાક સાથે જોડાયેલા છે, પણ અનુસ્વારનો અવાજ વધુ સ્પષ્ટ છે.

ઉદાહરણ

અનુસ્વાર — અંગ, રંગ, સંત (ં નો સ્પષ્ટ અવાજ).
અનુનાસિક — હળવો નાકનો રંગ વાળા શબ્દો, જ્યાં અવાજ સહેજ નાક માંથી વહે.
યાદ રાખો — ટપકું (ં) સ્પષ્ટ, ચંદ્રબિંદુ (ઁ) હળવો.

9. જોડાક્ષર

બે કે વધુ વ્યંજનો વચ્ચે સ્વર વગર ભેગા થઈને બને તે જોડાક્ષર.

વ્યાખ્યા

•જોડાક્ષર એટલે બે કે વધુ વ્યંજનો ભેગા થઈને બનતો અક્ષર.
•વચ્ચે કોઈ સ્વર આવતો નથી, એટલે પહેલો વ્યંજન અધૂરો (્) રહે છે.
•જેમ કે સ્ + વ = સ્વ; પ્ + ર = પ્ર.

ઉદાહરણ

વિદ્યા — દ્ + ય = દ્ય.
પ્રેમ — પ્ + ર = પ્ર.
સ્વર — સ્ + વ = સ્વ.
અભ્યાસ — ભ્ + ય = ભ્ય.

10. સંયુક્ત વ્યંજન

કેટલાક ખાસ જોડાક્ષરો અલગ ચિહ્ન તરીકે વર્ણમાળામાં ગણાય છે — ક્ષ, જ્ઞ, ળ.

વ્યાખ્યા

•સંયુક્ત વ્યંજન એ બે વ્યંજનો ભેગા થઈને બનેલા ખાસ અક્ષરો છે.
•ગુજરાતી વર્ણમાળામાં ત્રણ સંયુક્ત ગણાય — ક્ષ, જ્ઞ, ળ.

કયા વ્યંજનોથી બને

•ક્ષ = ક્ + ષ.
•જ્ઞ = જ્ + ઞ (બોલચાલમાં 'ગ્ય' જેવો).
•ળ — એ મૂર્ધન્ય 'લ' જેવો ખાસ ગુજરાતી અવાજ છે (જેમ કે વાળ, કાળ).

11. વર્ણમાળાની સંખ્યા

ગુજરાતી વર્ણમાળામાં મુખ્ય સ્વર 8 અને વ્યંજન 36 છે.

સંખ્યા ગણતરી

•મુખ્ય સ્વર — 8 (અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, એ, ઓ).
•પાંચ વર્ગના વ્યંજન — 25 (દરેક વર્ગમાં 5).
•અંતઃસ્થ — 4 (ય ર લ વ).
•ઉષ્માક્ષર — 4 (શ ષ સ હ).
•સંયુક્ત — 3 (ક્ષ, જ્ઞ, ળ).
•કુલ વ્યંજન = 25 + 4 + 4 + 3 = 36.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

8 સ્વર + 36 વ્યંજન — બસ આટલું પાકું યાદ રાખો.
25 + 4 + 4 + 3 = 36 — વર્ગ, અંતઃસ્થ, ઉષ્મા, સંયુક્ત.

12. ઝડપી ટેબલ (રિવિઝન)

પરીક્ષા પહેલાં એક નજરમાં યાદ રાખવાનું હાઈ-યીલ્ડ ટેબલ.

ઉચ્ચારસ્થાન

•ક વર્ગ — કંઠ્ય | ચ વર્ગ — તાલવ્ય | ટ વર્ગ — મૂર્ધન્ય | ત વર્ગ — દંત્ય | પ વર્ગ — ઓષ્ઠ્ય.

વર્ગની અંદરનો ક્રમ (દા.ત. ક ખ ગ ઘ ઙ)

•1લો-2જો — અઘોષ | 3જો-4થો-5મો — ઘોષ.
•1લો-3જો — અલ્પપ્રાણ | 2જો-4થો — મહાપ્રાણ.
•5મો (છેલ્લો) — અનુનાસિક.

ખાસ જૂથ

•અંતઃસ્થ — ય ર લ વ (4).
•ઉષ્માક્ષર — શ ષ સ હ (4).
•અનુનાસિક — ઙ ઞ ણ ન મ.
•સંયુક્ત — ક્ષ, જ્ઞ, ળ.

સંખ્યા

•મુખ્ય સ્વર — 8 | વ્યંજન — 36.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.