30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ગુજરાતી પદ્ધતિ — કહેવત

1. કહેવત એટલે શું?

કહેવત એટલે જૂના અનુભવમાંથી બનેલું ડહાપણભર્યું ટૂંકું વાક્ય. અહીં કહેવત અને રૂઢિપ્રયોગ વચ્ચેનો ફરક અને પરીક્ષામાં જવાબ શોધવાની ઝડપી રીત આપી છે.

વ્યાખ્યા

•કહેવત એટલે લોકોના વર્ષોના અનુભવમાંથી બનેલું ટૂંકું ને ડહાપણભર્યું વાક્ય.
•કહેવત આખું વાક્ય હોય અને તેમાં કોઈ બોધ કે શિખામણ હોય.
•જેમ કે "ઉતાવળે આંબા ન પાકે" — એમાં ધીરજ રાખવાનો બોધ છે.
•કહેવતનો અર્થ સીધો નહીં, પણ અંદર છુપાયેલો હોય છે.

કહેવત vs રૂઢિપ્રયોગ

•રૂઢિપ્રયોગ એ આખું વાક્ય નથી, માત્ર શબ્દોનો જૂથ છે — જેમ કે "હાથ ધોઈ નાખવા".
•રૂઢિપ્રયોગ વાક્યમાં વાપરવો પડે; એકલો ઊભો ન રહે.
•કહેવત આખું વાક્ય છે ને એમાં બોધ હોય; રૂઢિપ્રયોગમાં માત્ર ખાસ અર્થ હોય.
•દા.ત. "નાક કપાવું" રૂઢિપ્રયોગ છે, જ્યારે "બોલે તેના બોર વેચાય" કહેવત છે.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

પહેલાં કહેવતના મુખ્ય શબ્દ પર ધ્યાન આપો — એ જ અર્થની ચાવી હોય છે.
અર્થ સીધો શબ્દાર્થ નહીં, પણ છુપાયેલો ભાવાર્થ હોય — એવો વિકલ્પ શોધો.
જે વિકલ્પ માત્ર શબ્દનો સીધો અર્થ આપે તે મોટેભાગે ખોટો હોય.
મૂંઝવણ થાય તો કહેવત મનમાં વાક્યમાં વાપરી જુઓ, સાચો અર્થ સમજાઈ જશે.

2. વ્યવહાર અને ડહાપણ

રોજિંદા જીવનમાં સમજદારી અને વ્યવહારશાણપણ શીખવતી કહેવતો.

કહેવતો ને અર્થ

•ઉતાવળે આંબા ન પાકે — ઉતાવળ કરવાથી કામ સારું ન થાય, ધીરજ જોઈએ.
•જેવો દેશ તેવો વેશ — જ્યાં રહીએ ત્યાંના રિવાજ પ્રમાણે વર્તવું.
•દૂધનો દાઝ્યો છાશ ફૂંકી ફૂંકીને પીએ — એક વાર નુકસાન થાય પછી માણસ વધારે સાવધ થાય.
•ઘરનો જોગી જોગટો — પાસેના માણસની કદર ઓછી, દૂરનું વધારે કિંમતી લાગે.
•દૂર દૂર ડુંગર રળિયામણા — દૂરની વસ્તુ સારી લાગે, પાસે જઈએ ત્યારે એવી ન નીકળે.
•આંધળામાં કાણો રાજા — બધા ઓછી આવડતવાળામાં થોડી આવડતવાળો મોટો ગણાય.
•પાણીમાં રહીને મગર સાથે વેર ન બંધાય — જેના ભરોસે રહેવાનું હોય તેની સાથે દુશ્મની ન કરાય.
•જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ — જ્યાં બીજાની નજર ન પહોંચે ત્યાં કવિની કલ્પના પહોંચે.
•વાવો તેવું લણો — જેવું કરો તેવું ફળ મળે.
•છાશ લેવા જવું ને દોણી સંતાડવી — કામ કરાવવું હોય પણ શરમ રાખવી, જેથી કામ બગડે.

3. મહેનત અને આળસ

મહેનતનું મહત્ત્વ અને આળસનું નુકસાન બતાવતી કહેવતો.

કહેવતો ને અર્થ

•મન હોય તો માળવે જવાય — સાચી ઇચ્છા હોય તો કોઈ પણ કામ થાય.
•ઝાઝા હાથ રળિયામણા — વધારે માણસો સાથે કામ કરે તો કામ સહેલું થાય.
•ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે — નાના માણસો પણ ભેગા મળે તો મોટું કામ થાય.
•પ્રયત્ને પરમેશ્વર — મહેનત કરનારને જ સફળતા મળે.
•બેઠાં બેઠાં ખાય તો કુબેરના ભંડાર પણ ખૂટે — મહેનત વગર ખાધે રાખે તો મોટી સંપત્તિ પણ ખલાસ થાય.
•આળસુનું મોઢું ગંધાય — આળસ કરનારની કોઈ કદર ન કરે.
•ઉદ્યમ વગર ધન ન મળે — મહેનત કર્યા વગર પૈસા ન મળે.
•હાથના કર્યા હૈયે વાગ્યા — પોતાની ભૂલનું પરિણામ પોતાને જ ભોગવવું પડે.
•થોડું રાંધ્યું ને ઢોળ્યું ઘણું — કામ ઓછું કરે ને બગાડ વધારે કરે.
•જાગ્યા ત્યાંથી સવાર — મોડું થાય તોય સુધારો કરો ત્યાંથી જ સાચી શરૂઆત ગણાય.

4. સ્વભાવ અને ટેવ

માણસનો સ્વભાવ અને ટેવ કેવાં હોય તે બતાવતી કહેવતો.

કહેવતો ને અર્થ

•અધૂરો ઘડો છલકાય ઘણો — ઓછા જ્ઞાનવાળો વધારે બડાઈ મારે.
•નાચ ન જાણે આંગણું વાંકું — પોતાની કમી હોય ત્યારે વાંક બીજા પર કાઢવો.
•ઊંટના અઢારે અંગ વાંકાં — દોષ કાઢનારને બધામાં વાંક જ દેખાય.
•કૂતરાની પૂંછડી વાંકી તે વાંકી — સ્વભાવ ખરાબ હોય તે સહેલાઈથી ન બદલાય.
•મોઢે રામ રામ, બગલમાં છૂરી — ઉપરથી મીઠું બોલે પણ અંદરથી દગો રાખે.
•ગાજ્યા મેઘ વરસે નહીં — જે વધારે બોલે-ગાજે તે કામ ઓછું કરે.
•ભસતા કૂતરા કરડે નહીં — જે ખાલી ધમકી આપે તે મોટેભાગે કંઈ કરે નહીં.
•બકરી રડે ને ધણી હસે — એકને દુઃખ હોય ને બીજાને એમાં મજા આવે.
•મીઠી જબાન ને ઝેરનો ઘડો — બોલવામાં મીઠું પણ મનમાં ઝેર.
•બગભગત — ઉપરથી સાધુ જેવો દેખાય પણ અંદરથી ઠગ હોય.

5. પૈસા અને લોભ

ધન, કંજૂસાઈ અને લોભ વિશેની કહેવતો.

કહેવતો ને અર્થ

•નાણાં વગરનો નાથિયો, નાણે નાથાલાલ — પૈસા હોય ત્યારે માણસને માન મળે, વગર પૈસે નહીં.
•ગાંઠનું ગોપીચંદન — પોતાનો ખર્ચ કરીને બીજાનું કામ કરવું.
•લોભીને ધૂતારા ઘણા — લોભી માણસને છેતરનારા ઘણા મળે.
•પૈસો મારો પરમેશ્વર — જે માણસ માટે પૈસો જ સૌથી મોટો હોય.
•નાણાં મળે પણ ટાણાં ન મળે — પૈસા તો મળે પણ સારો સમય-તક ફરી ન મળે.
•વાણિયો સોદો કરે, કુત્તો રોટલો ખાય — બે જણ ઝઘડે ને ફાયદો ત્રીજો લઈ જાય.
•જર, જમીન ને જોરુ, ત્રણેય કજિયાનાં છોરું — ધન, જમીન ને સ્ત્રી મોટા ઝઘડાનાં મૂળ.
•કાણી કોડીની કિંમત — સાવ નકામી કે તુચ્છ વસ્તુ.
•ગરજ સરી ને વૈદ વેરી — કામ પૂરું થયા પછી મદદ કરનારને ભૂલી જવો.
•ઘી ઢોળાયું તો ખીચડીમાં — નુકસાન થયું પણ પોતાના જ ઘરમાં રહ્યું, મોટી ખોટ નથી.

6. સંબંધ અને કુટુંબ

કુટુંબ, સગાં અને સંબંધો વિશેની કહેવતો.

કહેવતો ને અર્થ

•સંપ ત્યાં જંપ — એકતા હોય ત્યાં શાંતિ રહે.
•ઘરકા ભેદી લંકા ઢાહે — ઘરનો ભેદી માણસ મોટું નુકસાન કરી શકે.
•ઘર ફૂટે ઘર જાય — ઘરમાં ફૂટ પડે તો આખું ઘર પાયમાલ થાય.
•સો દહાડા સાસુના, એક દહાડો વહુનો — દબાયેલાનો વારો પણ એક દિવસ આવે.
•બાર ગાઉએ બોલી બદલાય — થોડે દૂર જઈએ ત્યાં રીતભાત ને ભાષા બદલાય.
•ભાઈ ભાઈ ને લડાવે, ભોજાઈ — બહારના માણસથી સગાં વચ્ચે ઝઘડો થાય.
•જેવી ભાવના તેવું ફળ — મનમાં જેવો ભાવ રાખીએ તેવું પરિણામ મળે.
•દીકરી ને ગાય, દોરે ત્યાં જાય — દીકરી ને ગાય જ્યાં લઈ જઈએ ત્યાં જાય.
•પાડાના વાંકે પખાલીને ડામ — ભૂલ એકની ને સજા બીજાને.
•ઘરની ધણ ઢેઢ બરાબર — ઘરની વ્યક્તિની કદર ઓછી થાય.

7. સમય અને તક

સમય, તક અને યોગ્ય ઘડી વિશેની કહેવતો.

કહેવતો ને અર્થ

•સમય વર્તે સાવધાન — સમય જોઈને સાચવીને કામ કરવું.
•અવસરચૂક્યો મેઘ શા કામનો — સમય વીતી ગયા પછીની વસ્તુ નકામી.
•પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી — મુશ્કેલી આવે તે પહેલાં તૈયારી કરી લેવી.
•વખતે વાવ્યું તે લણાય — સમયસર કરેલું કામ જ ફળ આપે.
•ગયો વખત પાછો ન આવે — વીતેલો સમય ફરી મળતો નથી.
•જાગતા નર સદા સુખી — સાવધ રહેનાર માણસ હંમેશાં સુખી રહે.
•ઘડી ભૂલ્યો ઘડિયાળ — થોડી ઘડી ચૂક્યો કે મોટું નુકસાન.
•જે સમયે જે શોભે — દરેક કામ તેના યોગ્ય સમયે જ સારું લાગે.
•મોડું થાય તે માઠું — સમય ચૂક્યે કામ બગડે.
•જાગ્યા ત્યાંથી સવાર — મોડું થાય તોય સુધારો કરો ત્યાંથી નવી શરૂઆત ગણાય.

8. વાણી અને મૌન

બોલવું, ચૂપ રહેવું અને વાણીના મહત્ત્વ વિશેની કહેવતો.

કહેવતો ને અર્થ

•બોલે તેના બોર વેચાય — જે બોલે-માગે તેને જ મળે.
•ન બોલવામાં નવ ગુણ — ઘણી વાર ચૂપ રહેવામાં જ ભલાઈ હોય.
•જીભના ઘા તલવારથી ભૂંડા — કડવા શબ્દનો ઘા તલવારના ઘા કરતાં વધારે દુઃખ આપે.
•બોલ્યું વચન ને છૂટ્યું તીર પાછું ન વળે — બોલેલો શબ્દ ને છૂટેલું તીર પાછાં ન આવે.
•મીઠું બોલે તે મન જીતે — મીઠી વાણીથી માણસ બીજાનું મન જીતી લે.
•પહેલાં વિચાર પછી ઉચ્ચાર — બોલતા પહેલાં વિચારી લેવું જોઈએ.
•ભેંસ આગળ ભાગવત — સમજ ન પડે તેવાને સારી વાત કહેવાનો અર્થ નથી.
•ગાગરમાં સાગર — થોડા શબ્દોમાં ઘણી મોટી વાત કહેવી.
•વાત વાતમાં વાત વધે — નાની વાત બોલતાં બોલતાં મોટી થઈ જાય.
•ઝાઝું બોલે તે ઝાઝું ભૂલે — વધારે બોલનાર વધારે ભૂલ કરે.

9. સારું-ખરાબ પરિણામ

કરેલા કામનું પરિણામ સારું કે ખરાબ કેવું મળે તે બતાવતી કહેવતો.

કહેવતો ને અર્થ

•વાડ થઈને ચીભડાં ગળે — રક્ષક જ ભક્ષક બની જાય.
•ઝેરનાં પારખાં ન હોય — જોખમી વસ્તુની અજમાયશ ન કરાય.
•કરે કોઈ ને ભરે કોઈ — ભૂલ એક કરે ને સજા બીજો ભોગવે.
•આબરૂના કાંકરા — બધી ઇજ્જત ધૂળમાં મળી જવી.
•જેવું વાવો તેવું પામો — જેવાં કામ કરો તેવું ફળ મળે.
•પાપનો ઘડો ભરાય ત્યારે ફૂટે — ખરાબ કામ વધી જાય ત્યારે તેનું ફળ ભોગવવું પડે.
•દાઝ્યા પર ડામ — દુઃખ ઉપર બીજું દુઃખ આવી પડવું.
•મફતનું મોંઘું પડે — મફતમાં મળેલી વસ્તુ પાછળથી મોંઘી પડે.
•આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવો — મુશ્કેલી આવ્યા પછી તૈયારી કરવા બેસવું.
•વાવ્યું ઝેર ને ઊગ્યું ઝેર — ખરાબ કરો તો ખરાબ જ પાછું મળે.

10. સુખ-દુઃખ અને નસીબ

સુખ, દુઃખ અને નસીબ વિશેની કહેવતો.

કહેવતો ને અર્થ

•સાપ ગયા ને લિસોટા રહ્યા — વસ્તુ ગયા પછી તેની નિશાનીઓ બાકી રહે.
•દુઃખનું ઓસડ દહાડા — સમય જતાં દુઃખ ઓછું થઈ જાય.
•નસીબમાં હોય તે જ મળે — જે ભાગ્યમાં લખ્યું હોય તે જ મળે.
•ભાગ્ય જાગે ત્યારે પાંદડું પણ આડું આવે — ખરાબ સમય હોય ત્યારે નાની વસ્તુ પણ નડે.
•દળી દળીને ઢાંકણીમાં ઉઘરાવ્યું — મહેનત કરી પણ પરિણામ સાવ ઓછું મળ્યું.
•આવ્યા તેવા ગયા — જેવા આવ્યા તેવા જ ખાલી હાથે પાછા ગયા.
•બાર વર્ષે બાવો બોલ્યો — ઘણા સમય પછી માણસ બોલ્યો કે કામ થયું.
•દુઃખે પેટ ને કૂટે માથું — દુઃખ એક જગ્યાએ ને ઉપાય બીજે કરવો.
•જેવી દશા તેવી મતિ — ખરાબ સમય હોય ત્યારે બુદ્ધિ પણ સાથ ન આપે.
•મીઠાં ફળ ધીરજનાં — ધીરજ રાખનારને જ સારું ફળ મળે.

11. બુદ્ધિ અને મૂર્ખતા

સમજદારી અને મૂર્ખાઈ વચ્ચેનો ફરક બતાવતી કહેવતો.

કહેવતો ને અર્થ

•તેજીને ટકોરો, ગધેડાને ડફણાં — સમજુને ઇશારો બસ, મૂરખને ઘણું કહેવું પડે.
•મૂરખને સો વાર સમજાવો તોય નહીં સમજે — મૂર્ખને ગમે તેટલું કહો તોય ન સમજે.
•વાંદરાને નિસરણી ન અપાય — મૂર્ખને સાધન મળે તો નુકસાન જ કરે.
•ગાંડાના ગામ ન હોય — મૂર્ખનું કોઈ ઠેકાણું ન હોય.
•ભણેલા ભીંત ભૂલે — ભણેલો માણસ પણ ક્યારેક મોટી ભૂલ કરે.
•અક્કલ બડી કે ભેંસ — તાકાત કરતાં બુદ્ધિ વધારે કામ આવે.
•એક પથ્થરથી બે પક્ષી મારવાં — એક જ કામથી બે ફાયદા મેળવવા.
•મૂરખ મિત્ર કરતાં ડાહ્યો દુશ્મન સારો — મૂર્ખ મિત્ર નુકસાન કરે, સમજુ દુશ્મન વધારે જોખમી નહીં.
•જાણ્યું જોગી પણ ડોલ્યું — જાણકાર માણસ પણ ક્યારેક ભૂલ કરી બેસે.
•પારકી આશ સદા નિરાશ — બીજાની આશા રાખનાર હંમેશાં નિરાશ થાય.

12. સત્તા અને બળ

સત્તા, તાકાત અને બળ વિશેની કહેવતો.

કહેવતો ને અર્થ

•એક મ્યાનમાં બે તલવાર ન રહે — એક જગ્યાએ બે સરખા સત્તાવાળા સાથે ન રહે.
•જેની લાઠી તેની ભેંસ — જેની પાસે તાકાત તેની વાત ચાલે.
•બળિયાના બે ભાગ — તાકાતવાળાને બધે વધારે ભાગ મળે.
•મોટા માથે મોટી જવાબદારી — મોટા હોદ્દાવાળાને મોટી જવાબદારી હોય.
•રાજા બોલે તે કાયદો — સત્તાવાળાનું કહેવું જ ચાલે.
•નાનો માણસ મોટી વાત કરે — પોતાની હેસિયત કરતાં વધારે વાત કરવી.
•ઝાડ પડે તેવી દિશા — જે જીતે તેની તરફ લોકો વળે.
•બકરું કાઢતાં ઊંટ પેઠું — એક નાની તકલીફ ટાળતાં મોટી તકલીફ આવી પડે.
•પાણીમાં રહીને મગર સાથે વેર — બળવાનની વચ્ચે રહીને તેની સાથે દુશ્મની ન કરાય.
•મોટાની મહેરબાની ને નાનાની ગુલામી — સત્તાવાળાની ઇચ્છા પ્રમાણે નાનાને ચાલવું પડે.

13. પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતી કહેવતો

GSSSB CCE અને બીજી ગુજરાતી પરીક્ષાઓમાં વારંવાર પૂછાતી મહત્ત્વની કહેવતો, જે છેલ્લે ઝડપથી દોહરાવી લેવી.

સૌથી વધારે પૂછાતી

•નાચ ન જાણે આંગણું વાંકું — પોતાની કમી બીજા પર ઢોળવી.
•અધૂરો ઘડો છલકાય ઘણો — ઓછા જ્ઞાનવાળો વધારે બડાઈ મારે.
•વાડ થઈને ચીભડાં ગળે — રક્ષક જ ભક્ષક બને.
•બોલે તેના બોર વેચાય — જે માગે તેને જ મળે.
•ઝાઝા હાથ રળિયામણા — વધારે માણસોથી કામ સહેલું થાય.
•ઉતાવળે આંબા ન પાકે — ધીરજથી જ સારું કામ થાય.
•મન હોય તો માળવે જવાય — સાચી ઇચ્છા હોય તો કામ થાય.
•દૂધનો દાઝ્યો છાશ ફૂંકી ફૂંકીને પીએ — એક વાર નુકસાન પછી વધારે સાવધ.
•તેજીને ટકોરો, ગધેડાને ડફણાં — સમજુને ઇશારો બસ.
•મોઢે રામ રામ, બગલમાં છૂરી — ઉપરથી મીઠું ને અંદરથી દગો.

છેલ્લી ઘડીની યાદી

ઊંટના અઢારે અંગ વાંકાં — દોષ કાઢનારને બધામાં વાંક દેખાય.
સંપ ત્યાં જંપ — એકતા હોય ત્યાં શાંતિ.
ભેંસ આગળ ભાગવત — મૂરખને સારી વાત કહેવાનો અર્થ નથી.
નાણાં વગરનો નાથિયો, નાણે નાથાલાલ — પૈસા હોય તો માન મળે.
જેની લાઠી તેની ભેંસ — જેની તાકાત તેની વાત ચાલે.
સાપ ગયા ને લિસોટા રહ્યા — વસ્તુ ગયા પછી નિશાની રહે.
ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે — એકતામાં બળ છે.
પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી — મુશ્કેલી પહેલાં તૈયારી.
વાવો તેવું લણો — જેવું કરો તેવું પામો.
ગાગરમાં સાગર — થોડા શબ્દોમાં ઘણી મોટી વાત.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.