30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ગુજરાતી પદ્ધતિ — રૂઢિપ્રયોગ

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. રૂઢિપ્રયોગ એટલે શું?

રૂઢિપ્રયોગ એટલે રૂઢ થયેલો શબ્દપ્રયોગ, જેનો અર્થ શબ્દોના સીધા અર્થ કરતાં અલગ હોય છે.

વ્યાખ્યા

•રૂઢિપ્રયોગ એટલે એવો શબ્દસમૂહ જેનો અર્થ તેના શબ્દોના સીધા-શાબ્દિક અર્થ કરતાં જુદો હોય.
•જેમ કે "આંખ આડા કાન કરવા" — એમાં ખરેખર આંખ કે કાનની વાત નથી, અર્થ છે જાણીજોઈને અવગણના કરવી.
•રૂઢિપ્રયોગ વાક્યમાં વપરાય ત્યારે જ પૂરો અર્થ આપે છે; એ આખું વાક્ય બનતું નથી.

રૂઢિપ્રયોગ અને કહેવત નો ફરક

•રૂઢિપ્રયોગ એ અધૂરો શબ્દપ્રયોગ છે — તેને વાક્યમાં જોડવો પડે. દા.ત. "હાથ ધોઈ નાખવા".
•કહેવત એ પૂરું વાક્ય હોય છે અને તેમાં કોઈ બોધ કે અનુભવ હોય છે. દા.ત. "બોલે તેના બોર વેચાય".
•ટૂંકમાં: રૂઢિપ્રયોગ = શબ્દપ્રયોગ (અર્થ બદલાય); કહેવત = આખું વાક્ય (બોધ આપે).

30 સેકન્ડ ટ્રિક

પહેલાં શાબ્દિક (સીધો) અર્થવાળો વિકલ્પ શોધો — એ લગભગ હંમેશા ખોટો હોય છે, કાઢી નાખો.
રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ હંમેશા લાક્ષણિક (છૂપો ભાવ) હોય — સીધો અર્થ નહિ.
જે વિકલ્પ વાક્યમાં બંધબેસતો અને જાણીતો લાગે તે પસંદ કરો; શંકા હોય તો જાણીતા ઉદાહરણ સાથે મેળવો.

2. આંખ અને કાન વાળા રૂઢિપ્રયોગ

આંખ અને કાન સાથે જોડાયેલા જાણીતા રૂઢિપ્રયોગ અને તેમના સરળ અર્થ.

આંખ વાળા

•આંખ આડા કાન કરવા — જાણીને અવગણના કરવી.
•આંખમાં ધૂળ નાખવી — છેતરવું, ઠગવું.
•આંખનો કણો — ખૂંચે એવી ગમતી નહિ એવી વ્યક્તિ.
•આંખ મીંચવી — મૃત્યુ પામવું.
•આંખ ઉઘાડવી — સાચી પરિસ્થિતિ સમજાવવી, સાવધ કરવો.
•આંખ ઠરવી — સંતોષ થવો, શાંતિ વળવી.
•આંખ બતાવવી — ડારો-ધમકી આપવી.
•આંખનું રતન — ખૂબ વહાલું હોવું.

કાન વાળા

•કાન ભંભેરવા — કોઈની વિરુદ્ધ ઉશ્કેરવું.
•કાન પકડવા — ભૂલ કબૂલવી / ફરી ન કરવાની કસમ ખાવી.
•કાને અથડાવું — સહેજસાજ સંભળાવું.
•કાન દેવા — ધ્યાનથી સાંભળવું.
•કાન ભારે હોવા — ઊંચું સંભળાવું.

3. હાથ અને પગ વાળા રૂઢિપ્રયોગ

હાથ અને પગ સાથેના રોજ વપરાતા રૂઢિપ્રયોગ.

હાથ વાળા

•હાથ ધોઈ નાખવા — વસ્તુ ગુમાવી દેવી, આશા છોડવી.
•હાથ તંગ હોવો — પૈસાની ખેંચ હોવી.
•હાથ ઊંચા કરવા — અશક્તિ બતાવી પીછેહઠ કરવી.
•હાથ આપવો — મદદ કરવી.
•હાથ સાફ કરવો — ચોરી કરવી / લાભ ઉઠાવવો.
•હાથ-પગ મારવા — ખૂબ પ્રયત્ન કરવો.
•હાથ ખંખેરી નાખવા — જવાબદારીમાંથી છૂટી જવું.
•હાથોહાથ — તરત જ, સીધી રીતે.

પગ વાળા

•પગ ભારે હોવા — સ્ત્રીને ગર્ભ રહેવો.
•પગ વાળીને બેસવું — નિરાંતે, સ્થિર થઈ બેસવું.
•પગ તળે રેલો આવવો — મુશ્કેલી પોતા પર આવી પડવી.
•પગ ઉપાડવો — જવા નીકળવું, ઝડપ કરવી.
•પગભર થવું — સ્વાવલંબી, આત્મનિર્ભર બનવું.

4. મોઢું, નાક અને જીભ વાળા રૂઢિપ્રયોગ

મોઢું, નાક અને જીભ સાથેના રૂઢિપ્રયોગ.

મોઢું વાળા

•મોઢામાં પાણી આવવું — ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છા થવી.
•મોઢું બગાડવું — અણગમો બતાવવો.
•મોઢું વકાસવું — આશ્ચર્યથી જોઈ રહેવું.
•મોઢે ચડાવવું — વધારે પડતો લાડ-છૂટ આપવી.
•મોઢું સંતાડવું — શરમથી છુપાવું.

નાક વાળા

•નાકે દમ આવવો — ખૂબ હેરાન થઈ જવું.
•નાક કપાવું — આબરૂ જવી, બેઆબરૂ થવું.
•નાક રાખવું — આબરૂ સાચવવી.
•નાકનું ટેરવું ચડાવવું — નારાજગીથી મોઢું બગાડવું.
•નાકલીટી તાણવી — દીન બની માફી માગવી.
•નાક ઊંચું રાખવું — ગર્વ-આબરૂ જાળવવી.

જીભ વાળા

•જીભ લપસવી — વગર વિચાર્યે અયોગ્ય બોલાઈ જવું.
•જીભ કચડવી — બોલતા અટકવું, ચૂપ થઈ જવું.
•જીભ ચલાવવી — બહુ બોલવું / સામે જવાબ આપવો.
•જીભે સાકર હોવી — મીઠું બોલવું.

5. પેટ, માથું અને મન વાળા રૂઢિપ્રયોગ

પેટ, માથું, મગજ અને મન સાથેના રૂઢિપ્રયોગ.

પેટ વાળા

•પેટમાં બળવું — ઈર્ષા થવી.
•પેટમાં રાખવું — વાત છૂપી રાખવી.
•પેટ ભરવું — આજીવિકા ચલાવવી.
•પેટનો બળ્યો — દુ:ખી, અસંતુષ્ટ માણસ.
•પેટ ચોળીને શૂળ ઊભું કરવું — જાતે ઉપાધિ વહોરી લેવી.

માથું અને મગજ વાળા

•માથું ખંજવાળવું — મૂંઝાવું, સમજ ન પડવી.
•માથે પડવું — જવાબદારી કે ઉપાધિ આવી પડવી.
•મગજ છટકવું — ખૂબ ગુસ્સે થવું.
•માથું ઊંચું રાખવું — સ્વમાનથી જીવવું.
•માથાનો દુખાવો — કંટાળાજનક ઉપાધિ.

મન અને હૈયા વાળા

•મન મૂકીને — પૂરા દિલથી.
•હૈયું ઠારવું — સાંત્વના આપી શાંતિ આપવી.
•દિલ ભરાઈ આવવું — લાગણીથી ગળગળા થઈ જવું.
•મન ઊંચું થવું — અણગમો કે કંટાળો આવવો.

6. પ્રાણી અને પક્ષી વાળા રૂઢિપ્રયોગ

પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ સાથેના રસપ્રદ રૂઢિપ્રયોગ.

પ્રાણી વાળા

•કાગનો વાઘ કરવો — નાની વાતને બહુ મોટી બનાવી દેવી.
•ભેંસ આગળ ભાગવત — અણસમજુ આગળ સારી વાત નકામી જવી.
•ઊંટના અઢારે વાંકા — સ્વભાવે જ આડોડિયો માણસ.
•બકરું કાઢતાં ઊંટ પેઠું — નાની મુશ્કેલી દૂર કરતાં મોટી આવી પડવી.
•ગધેડે ગવાય નહિ ને હાથીએ વેચાય નહિ — સાવ નકામી વાત.
•વાઘ આવ્યો રે વાઘ — ખોટી બૂમ પાડ્યા કરવી.
•કૂતરાની પૂંછડી વાંકી ને વાંકી — સ્વભાવ કદી ન સુધરે.
•બિલાડીના ગળે ઘંટ બાંધવો — જોખમી કામ કોણ કરે એવો પ્રશ્ન.

પક્ષી અને જીવજંતુ વાળા

•ચકલી ચણ ચણે — બહુ થોડું થોડું મેળવવું.
•મગની દાળ જેવા — બે ભાગમાં વહેંચાયેલા, ભેદભાવવાળા.
•મધમાખીના મધપૂડામાં હાથ નાખવો — જાણીજોઈને ઉપાધિ વહોરવી.
•કીડીને કણ ને હાથીને મણ — સૌને પોતપોતાની જરૂર પ્રમાણે મળે.
•સાપ ગયા ને લિસોટા રહ્યા — મૂળ વાત પૂરી થયા પછી નામ-નિશાન રહેવું.

7. પાણી, અગ્નિ અને કુદરત વાળા રૂઢિપ્રયોગ

પાણી, અગ્નિ, આકાશ અને કુદરત સાથેના રૂઢિપ્રયોગ.

પાણી વાળા

•પાણીમાં બેસી જવું — નિષ્ફળ જવું, કામ બગડવું.
•પાણી-પાણી થઈ જવું — ખૂબ શરમિંદા થઈ જવું.
•પાણીમાં માછલી તરે — પોતાના ક્ષેત્રમાં સહજ ફાવટ હોવી.
•પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી — મુશ્કેલી પહેલાં તૈયારી કરવી.
•નાક સુધી પાણી આવવું — મુશ્કેલી હદ વટાવી જવી.
•પાણીનો રેલો — એક પછી એક આવતી મુશ્કેલી.

અગ્નિ અને કુદરત વાળા

•આગમાં ઘી હોમવું — ઝઘડો વધારે ભડકાવવો.
•આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવો — મુશ્કેલી આવ્યા પછી ઉપાય શોધવો.
•ધોળે દહાડે તારા દેખાવા — અસહ્ય તકલીફ થવી.
•આભ ફાટ્યું હોય ત્યાં થીંગડું ક્યાં દેવું — મોટી મુશ્કેલીમાં નાનો ઉપાય નકામો.
•વાવ્યું તેવું લણવું — જેવું કરો તેવું પામો.
•પવન પ્રમાણે સઢ ફેરવવો — પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વર્તવું.

8. ઘર, રસોઈ અને રોજિંદા જીવનના રૂઢિપ્રયોગ

ઘર, રસોડું અને રોજિંદી વસ્તુઓ સાથેના રૂઢિપ્રયોગ.

રસોઈ-ભોજન વાળા

•દાળમાં કંઈક કાળું હોવું — કંઈક શંકાસ્પદ-ગરબડ હોવી.
•મીઠું-મરચું ભભરાવવું — વાતને વધારી-ચડાવી કહેવી.
•ઘી-કેળાં હોવા — સુખ-મજા હોવી.
•પાંચે આંગળી ઘી-કેળાં — ચારે બાજુથી સુખ હોવું.
•દૂધનું દૂધ ને પાણીનું પાણી — સાચું-ખોટું સ્પષ્ટ કરી દેવું.
•રાંધ્યા ધાન ધૂળમાં — મહેનત નકામી જવી.
•હાથનાં કર્યાં હૈયે વાગ્યાં — પોતાની ભૂલનું ફળ પોતે ભોગવવું.

ઘર અને રોજિંદી વસ્તુ વાળા

•ઘરનું ઘર કરવું — પોતાનું માની હક જમાવવો.
•દીવા તળે અંધારું — ગુણવાન પાસે જ ઊણપ રહેવી.
•ઘરના છોકરા ઘંટી ચાટે — પોતાનાને છોડી પારકાને લાભ.
•ગાંઠનું ગોપીચંદન — પોતાનું જ ધન-મહેનત નકામા ખર્ચવા.
•નવ ગજના નમસ્કાર — દૂરથી જ સંબંધ તોડી દેવો.

9. ધન અને વેપાર વાળા રૂઢિપ્રયોગ

પૈસા, વેપાર અને હિસાબ સાથેના રૂઢિપ્રયોગ.

ધન-પૈસા વાળા

•હાથ તંગ હોવો — પૈસાની ખેંચ હોવી.
•ખિસ્સું ગરમ કરવું — લાંચ આપવી.
•પાઘડીનો વળ છેડે — હિસાબ આખરે સરભર થાય જ.
•મૂડી ગુમાવવી — મૂળ ધન જ ખોઈ બેસવું.
•બે પાંદડે થવું — સુખી-સમૃદ્ધ થવું.
•લક્ષ્મી ચાંલ્લો કરવા આવે ત્યારે મોઢું ધોવા ન જવાય — મળતી તક ગુમાવાય નહિ.

વેપાર-લેવડદેવડ વાળા

•ગજ વાગવો — પોતાનો પ્રભાવ-ફાવટ ચાલવી.
•વટાવી ખાવું — કોઈની વાતનો ગેરલાભ લેવો.
•ધંધે લાગવું — કામે વળગવું.
•ખોટનો ધંધો — નુકસાનકારક કામ.
•પલ્લું નમવું — એક બાજુ ભારે પડવી, વજન વધવું.

10. સ્વભાવ અને લાગણી વાળા રૂઢિપ્રયોગ

માણસના સ્વભાવ અને લાગણી દર્શાવતા રૂઢિપ્રયોગ.

સ્વભાવ વાળા

•નાકનું ટેરવું ઊંચું — અભિમાની હોવું.
•ઊંટના અઢારે વાંકા — સ્વભાવે જ આડોડિયો.
•ધોળામાં ધૂળ પડવી — ઘડપણમાં શોભા ન રહે એવું વર્તન.
•પાણીમાં રહીને મગર સાથે વેર — જેના આશરે હોઈએ તેની સામે પડવું.
•ઢાંકણીમાં પાણી લઈ ડૂબી મરવું — શરમથી મોઢું છુપાવવા જેવી દશા.

લાગણી વાળા

•પેટમાં બળવું — ઈર્ષા થવી.
•હૈયું ભરાઈ આવવું — લાગણીથી ગળગળા થવું.
•આનંદના આંસુ — ખુશીથી રડી પડવું.
•જીવ બળવો — ખૂબ ચિંતા-દુ:ખ થવું.
•મન મૂકીને હસવું — ખુલ્લા દિલે, પૂરા આનંદથી હસવું.
•કાળજે ઘા લાગવો — મનને ઊંડું દુ:ખ થવું.

11. કામ, મહેનત અને સફળતા વાળા રૂઢિપ્રયોગ

મહેનત, કામ, સફળતા અને નિષ્ફળતા દર્શાવતા રૂઢિપ્રયોગ.

મહેનત અને કામ વાળા

•હાથ-પગ મારવા — ખૂબ પ્રયત્ન કરવો.
•નાકે દમ આવવો — થાકી-કંટાળી જવું.
•લોઢાના ચણા ચાવવા — અતિ કઠિન કામ કરવું.
•પથ્થર પર પાણી — મહેનત નકામી જવી.
•દિવસ-રાત એક કરવા — અથાક મહેનત કરવી.
•તેલ જોવું, તેલની ધાર જોવી — ધીરજથી યોગ્ય સમયની વાટ જોવી.

સફળતા અને નિષ્ફળતા વાળા

•બાજી મારી જવી — જીતી જવું, સફળ થવું.
•પાણીમાં બેસી જવું — નિષ્ફળ જવું.
•ઝંડો ફરકાવવો — મોટી સફળતા મેળવવી.
•પાસા પોબાર પડવા — દાવ સફળ થવો, નસીબ સાથ આપવો.
•હાથમાંથી બાજી સરી જવી — સફળતા છેલ્લી ઘડીએ ગુમાવવી.

12. ન્યાય, સચ્ચાઈ અને જવાબદારી વાળા રૂઢિપ્રયોગ

ન્યાય, સચ્ચાઈ, છેતરપિંડી અને જવાબદારી દર્શાવતા રૂઢિપ્રયોગ.

સચ્ચાઈ અને છેતરપિંડી વાળા

•આંખમાં ધૂળ નાખવી — છેતરવું, ઠગવું.
•દૂધનું દૂધ ને પાણીનું પાણી — સાચું-ખોટું સ્પષ્ટ કરી દેવું.
•વાડ ચીભડાં ગળે — રક્ષક જ ભક્ષક બને.
•છીંડે ચડ્યો તે ચોર — જે પકડાય તે જ ગુનેગાર ગણાય.
•દાળમાં કંઈક કાળું — કંઈક ગરબડ-શંકા હોવી.

જવાબદારી વાળા

•હાથ ખંખેરી નાખવા — જવાબદારીમાંથી છૂટી જવું.
•માથે લેવું — જવાબદારી સ્વીકારવી.
•ઠાગાઠૈયા કરવા — કામ ટાળતા રહેવું.
•પોતાનો કક્કો ખરો કરવો — પોતાની જ વાત સાચી ઠેરવવી.
•આડા હાથ દેવા — અડચણ ઊભી કરવી.

13. પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતા રૂઢિપ્રયોગ

GSSSB CCE અને બીજી ગુજરાત પરીક્ષાઓમાં વારંવાર પૂછાતા સૌથી અગત્યના રૂઢિપ્રયોગ — છેલ્લી ઘડીના પુનરાવર્તન માટે.

ટોપ-યાદી (ભાગ 1)

•આંખ આડા કાન કરવા — જાણીને અવગણના કરવી.
•નાકે દમ આવવો — ખૂબ હેરાન થઈ જવું.
•હાથ ધોઈ નાખવા — વસ્તુ ગુમાવી દેવી.
•પેટમાં બળવું — ઈર્ષા થવી.
•મગજ છટકવું — ખૂબ ગુસ્સે થવું.
•દાળમાં કંઈક કાળું — શંકાસ્પદ-ગરબડ હોવી.
•આંખમાં ધૂળ નાખવી — છેતરવું.
•પગ ભારે હોવા — ગર્ભ રહેવો.
•કાન ભંભેરવા — વિરુદ્ધ ઉશ્કેરવું.
•નાક કપાવું — આબરૂ જવી.

ટોપ-યાદી (ભાગ 2)

•કાગનો વાઘ કરવો — નાની વાત મોટી બનાવવી.
•વાડ ચીભડાં ગળે — રક્ષક જ ભક્ષક બને.
•ભેંસ આગળ ભાગવત — અણસમજુ આગળ સારી વાત નકામી.
•આગમાં ઘી હોમવું — ઝઘડો ભડકાવવો.
•પાણીમાં બેસી જવું — નિષ્ફળ જવું.
•ગજ વાગવો — પોતાનો પ્રભાવ ચાલવો.
•ગાંઠનું ગોપીચંદન — પોતાનું ધન નકામું ખર્ચવું.
•નાકલીટી તાણવી — દીન બની માફી માગવી.
•દીવા તળે અંધારું — ગુણવાન પાસે જ ઊણપ.
•પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી — અગાઉથી તૈયારી કરવી.

છેલ્લી ઘડીની ટ્રિક

વિકલ્પોમાં શાબ્દિક (સીધો) અર્થ આવે તો કાઢી નાખો — જવાબ હંમેશા છૂપો-લાક્ષણિક અર્થ હોય.
શરીરનાં અંગ (આંખ/કાન/હાથ/પગ/નાક) વાળા રૂઢિપ્રયોગ સૌથી વધુ પૂછાય — એ પાકા કરો.
જાણીતા ઉદાહરણ-વાક્ય યાદ રાખો; પરીક્ષામાં વાક્યમાં મૂકી જોવાથી સાચો અર્થ ઝડપથી મળે.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.