30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ગુજરાતી પદ્ધતિ — સમાસ

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. સમાસ એટલે શું?

સમાસ એટલે બે કે વધારે શબ્દ ભેગા થઈને બનતો એક નવો શબ્દ. અહીં વિગ્રહ ને ઓળખવાની ઝડપી ટ્રિક શીખીશું.

વ્યાખ્યા

•બે કે વધારે પદ (શબ્દ) ભેગાં થઈને એક નવો શબ્દ બને તેને સમાસ કહે.
•જેમ કે માતા + પિતા = માતાપિતા. અહીં બે શબ્દ જોડાઈ એક શબ્દ બન્યો.
•સમાસમાં વચ્ચેના 'અને', 'નો', 'માં' જેવા શબ્દો ઊડી જાય છે.

વિગ્રહ એટલે શું?

•સમાસને છૂટો પાડી તેનો અર્થ ખોલવો તેને વિગ્રહ કહે.
•જેમ કે માતાપિતા નો વિગ્રહ = માતા અને પિતા.
•વિગ્રહ કરવાથી જ સમાસનો પ્રકાર ઓળખાય છે.

સમાસના મુખ્ય પ્રકાર

•દ્વંદ્વ, દ્વિગુ, તત્પુરુષ, કર્મધારય, બહુવ્રીહિ, અવ્યયીભાવ ને ઉપપદ — એમ સાત મુખ્ય પ્રકાર છે.
•દરેક પ્રકારની પોતાની ઓળખવાની નિશાની હોય છે.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

પહેલાં વિગ્રહ કરો — શબ્દ છૂટો પાડો.
વચ્ચે 'અને' આવે? → દ્વંદ્વ સમાસ.
પહેલું પદ સંખ્યા (બે, ત્રણ, પંચ) હોય? → દ્વિગુ સમાસ.
પહેલું પદ વિશેષણ ને બીજું નામ, બંને એક જ વસ્તુ માટે? → કર્મધારય સમાસ.
અર્થ ત્રીજા જ કોઈ માટે જાય (જેનું/જેને)? → બહુવ્રીહિ સમાસ.
પહેલું પદ અવ્યય (યથા, પ્રતિ, આ, ઉપ) ને આખો અર્થ 'કેવી રીતે' જેવો? → અવ્યયીભાવ સમાસ.
વચ્ચે 'નો/ની/નું/માં/થી' આવે? → તત્પુરુષ સમાસ.
બીજું પદ ધાતુ પરથી બને (કાર, ગ, જ્ઞ)? → ઉપપદ સમાસ.

2. દ્વંદ્વ સમાસ

બે પદ સરખાં મહત્ત્વનાં હોય ને 'અને'થી જોડાય તે દ્વંદ્વ સમાસ.

વ્યાખ્યા

•જેમાં બંને પદ સરખાં મહત્ત્વનાં હોય ને વચ્ચે 'અને' આવે તે દ્વંદ્વ સમાસ.
•વિગ્રહમાં હંમેશાં 'અને' વપરાય.

ઓળખવાની નિશાની

•વિગ્રહ કરો ને વચ્ચે 'અને' મૂકાય તો દ્વંદ્વ સમજવો.
•બંને પદ સ્વતંત્ર ને સરખા દરજ્જાનાં હોય.

ઉદાહરણ

માતાપિતા — માતા અને પિતા (દ્વંદ્વ).
ભાઈબહેન — ભાઈ અને બહેન (દ્વંદ્વ).
સુખદુઃખ — સુખ અને દુઃખ (દ્વંદ્વ).
રાતદિવસ — રાત અને દિવસ (દ્વંદ્વ).
ગુરુશિષ્ય — ગુરુ અને શિષ્ય (દ્વંદ્વ).
માબાપ — મા અને બાપ (દ્વંદ્વ).
પાપપુણ્ય — પાપ અને પુણ્ય (દ્વંદ્વ).
નરનારી — નર અને નારી (દ્વંદ્વ).

3. દ્વિગુ સમાસ

પહેલું પદ સંખ્યાવાચક હોય તે દ્વિગુ સમાસ.

વ્યાખ્યા

•જેમાં પહેલું પદ સંખ્યા બતાવે (બે, ત્રણ, પંચ, સપ્ત) તે દ્વિગુ સમાસ.
•આખા સમાસનો અર્થ સમૂહ કે જથ્થો બતાવે.

ઓળખવાની નિશાની

•પહેલું પદ સંખ્યાવાચક હોય તો દ્વિગુ સમજવો.
•ધ્યાન રાખો: અર્થ ત્રીજા માટે જાય તો તે બહુવ્રીહિ બની જાય, દ્વિગુ નહીં.

ઉદાહરણ

ત્રિભુવન — ત્રણ ભુવન (દ્વિગુ).
પંચતંત્ર — પાંચ તંત્ર (દ્વિગુ).
નવરાત્રિ — નવ રાત્રિ (દ્વિગુ).
ત્રિફળા — ત્રણ ફળ (દ્વિગુ).
ચતુર્ભુજ — ચાર ભુજ (દ્વિગુ, સમૂહ અર્થમાં).
સપ્તાહ — સાત દિવસ (દ્વિગુ).
ત્રિરંગો — ત્રણ રંગ (દ્વિગુ).
દ્વિદળ — બે દળ (દ્વિગુ).

4. તત્પુરુષ સમાસ

પહેલા પદની વિભક્તિ લોપાય ને બીજું પદ મુખ્ય હોય તે તત્પુરુષ સમાસ. તેના વિભક્તિ પ્રમાણે પેટાપ્રકાર પડે.

વ્યાખ્યા

•જેમાં પહેલા પદની વિભક્તિ (નો, ને, થી, માં) ઊડી જાય ને બીજું પદ મુખ્ય રહે તે તત્પુરુષ સમાસ.
•વિગ્રહ કરતી વખતે વચ્ચે વિભક્તિનો શબ્દ પાછો મૂકવો પડે.

ઓળખવાની નિશાની

•વિગ્રહમાં 'નો/ની/નું/ને/થી/માટે/માં' આવે તો તત્પુરુષ સમજવો.
•બીજું પદ આખા સમાસનો મુખ્ય અર્થ આપે.

પેટાપ્રકાર (વિભક્તિ પ્રમાણે)

•બીજી વિભક્તિ (ને): ગ્રામગત — ગ્રામને પ્રાપ્ત.
•ત્રીજી વિભક્તિ (થી/વડે): તુલસીદાસ — તુલસીથી રચાયેલ.
•ચોથી વિભક્તિ (માટે): યજ્ઞશાળા — યજ્ઞ માટેની શાળા.
•પાંચમી વિભક્તિ (થી-છૂટા): ભયમુક્ત — ભયથી મુક્ત.
•છઠ્ઠી વિભક્તિ (નો/ની/નું): રાજપુત્ર — રાજાનો પુત્ર.
•સાતમી વિભક્તિ (માં): ગૃહકાર્ય — ગૃહમાં કાર્ય.

ઉદાહરણ

રાજપુત્ર — રાજાનો પુત્ર (છઠ્ઠી તત્પુરુષ).
દેવાલય — દેવનું આલય (છઠ્ઠી તત્પુરુષ).
ગ્રામગમન — ગ્રામમાં ગમન (સાતમી તત્પુરુષ).
ભયમુક્ત — ભયથી મુક્ત (પાંચમી તત્પુરુષ).
દહીંવડું — દહીંમાં ડૂબેલું વડું (સાતમી તત્પુરુષ).
વનગત — વનમાં ગયેલો (સાતમી તત્પુરુષ).
રાજપથ — રાજાનો પથ (છઠ્ઠી તત્પુરુષ).
ગૃહકાર્ય — ગૃહમાં કાર્ય (સાતમી તત્પુરુષ).

5. કર્મધારય સમાસ

પહેલું પદ વિશેષણ ને બીજું પદ નામ હોય, બંને એક જ વસ્તુ માટે હોય તે કર્મધારય સમાસ.

વ્યાખ્યા

•જેમાં પહેલું પદ વિશેષણ ને બીજું પદ નામ હોય ને બંને એક જ વસ્તુ બતાવે તે કર્મધારય સમાસ.
•વિગ્રહમાં 'જે ... છે તે' અથવા સીધું 'વિશેષણ + નામ' આવે.

ઓળખવાની નિશાની

•પહેલું પદ બીજા પદનું વર્ણન (વિશેષણ) કરતું હોય તો કર્મધારય સમજવો.
•બંને પદ એક જ વસ્તુ માટે હોય — જુદી જુદી વસ્તુ માટે નહીં.

ઉદાહરણ

નીલકમલ — નીલું કમલ (કર્મધારય).
મહાત્મા — મહાન આત્મા (કર્મધારય).
મહાદેવ — મહાન દેવ (કર્મધારય).
પુરુષોત્તમ — ઉત્તમ પુરુષ (કર્મધારય).
નીલગગન — નીલું ગગન (કર્મધારય).
પીતાંબર — પીળું અંબર (કર્મધારય, સીધા અર્થમાં).
મહારાજ — મહાન રાજા (કર્મધારય).
શ્યામસુંદર — શ્યામ ને સુંદર (કર્મધારય).

6. બહુવ્રીહિ સમાસ

સમાસનો અર્થ બંને પદ સિવાય ત્રીજા જ કોઈ માટે જાય તે બહુવ્રીહિ સમાસ.

વ્યાખ્યા

•જેમાં અર્થ બેમાંથી એકેય પદ માટે નહીં, પણ ત્રીજા જ કોઈ માટે જાય તે બહુવ્રીહિ સમાસ.
•વિગ્રહમાં 'જેનું/જેને/જેમાં ... છે તે' આવે.

ઓળખવાની નિશાની

•વિગ્રહમાં 'જેનું', 'જેને', 'જેમાં' જેવા શબ્દ આવે તો બહુવ્રીહિ સમજવો.
•મોટેભાગે કોઈ વ્યક્તિ કે દેવનું બીજું નામ બને — જેમ ગણેશ, શિવ, વિષ્ણુ.

ઉદાહરણ

પીતાંબર — પીળું છે અંબર જેનું તે, કૃષ્ણ (બહુવ્રીહિ).
ચક્રપાણિ — ચક્ર છે પાણિ (હાથ)માં જેને તે, વિષ્ણુ (બહુવ્રીહિ).
લંબોદર — લાંબું છે ઉદર જેનું તે, ગણેશ (બહુવ્રીહિ).
ગજાનન — ગજ જેવું છે આનન જેનું તે, ગણેશ (બહુવ્રીહિ).
ત્રિલોચન — ત્રણ છે લોચન જેને તે, શિવ (બહુવ્રીહિ).
દશાનન — દશ છે આનન જેને તે, રાવણ (બહુવ્રીહિ).
નીલકંઠ — નીલો છે કંઠ જેનો તે, શિવ (બહુવ્રીહિ).
ચતુર્ભુજ — ચાર છે ભુજ જેને તે, વિષ્ણુ (બહુવ્રીહિ).

7. અવ્યયીભાવ સમાસ

પહેલું પદ અવ્યય હોય ને આખો સમાસ ક્રિયાવિશેષણ જેવો બને તે અવ્યયીભાવ સમાસ.

વ્યાખ્યા

•જેમાં પહેલું પદ અવ્યય (યથા, પ્રતિ, આ, ઉપ, અનુ) હોય ને આખો સમાસ ક્રિયાવિશેષણ બને તે અવ્યયીભાવ સમાસ.
•આખા સમાસનો અર્થ 'કેવી રીતે', 'ક્યાં સુધી', 'દરેક' જેવો બને.

ઓળખવાની નિશાની

•પહેલું પદ યથા, પ્રતિ, આ, ઉપ, અનુ જેવું અવ્યય હોય તો અવ્યયીભાવ સમજવો.
•આખો સમાસ ક્રિયા સાથે જોડાય — જેમ 'શક્તિ પ્રમાણે કર'.

ઉદાહરણ

યથાશક્તિ — શક્તિ પ્રમાણે (અવ્યયીભાવ).
પ્રતિદિન — દરેક દિવસે (અવ્યયીભાવ).
આજન્મ — જન્મ સુધી (અવ્યયીભાવ).
ઉપકંઠ — કંઠ પાસે (અવ્યયીભાવ).
અનુરૂપ — રૂપ પ્રમાણે (અવ્યયીભાવ).
યથાશીઘ્ર — જેમ બને તેમ જલદી (અવ્યયીભાવ).
ઘેરઘેર — દરેક ઘરમાં (અવ્યયીભાવ).
પ્રતિવર્ષ — દરેક વર્ષે (અવ્યયીભાવ).

8. ઉપપદ સમાસ

બીજું પદ ધાતુ પરથી બનેલું હોય ને ઉપપદ રૂપે આવે તે ઉપપદ સમાસ.

વ્યાખ્યા

•જેમાં બીજું પદ કોઈ ધાતુ (ક્રિયા) પરથી બને ને એકલું ન વપરાય તે ઉપપદ સમાસ.
•જેમ 'કાર' ('કૃ' = કરનાર), 'ગ' ('ગમ્' = જનાર), 'જ્ઞ' (જાણનાર).

ઓળખવાની નિશાની

•બીજું પદ -કાર, -ગ, -જ્ઞ, -દ જેવા ધાતુ-રૂપે હોય તો ઉપપદ સમજવો.
•વિગ્રહમાં બીજું પદ 'કરનાર', 'જનાર', 'જાણનાર', 'આપનાર' એમ ખૂલે.

ઉદાહરણ

કુંભકાર — કુંભ બનાવનાર (ઉપપદ).
ઉરગ — ઉરથી ચાલનાર, સાપ (ઉપપદ).
જલજ — જળમાં જન્મનાર, કમળ (ઉપપદ).
સર્વજ્ઞ — બધું જાણનાર (ઉપપદ).
ગ્રંથકાર — ગ્રંથ રચનાર (ઉપપદ).
સુખદ — સુખ આપનાર (ઉપપદ).
પંકજ — પંક (કાદવ)માં જન્મનાર, કમળ (ઉપપદ).
જલદ — જળ આપનાર, વાદળ (ઉપપદ).

9. કર્મધારય vs બહુવ્રીહિ vs તત્પુરુષ — ગૂંચવણ ઉકેલો

આ ત્રણ સમાસ વચ્ચે વિદ્યાર્થીઓ સૌથી વધારે ગૂંચવાય. અહીં સહેલી રીતે ભેદ સમજીએ.

મુખ્ય ભેદ

•તત્પુરુષ: બે પદ જુદી જુદી વસ્તુ, વચ્ચે 'નો/માં/થી' આવે — જેમ રાજપુત્ર (રાજાનો પુત્ર).
•કર્મધારય: બે પદ એક જ વસ્તુ, પહેલું વિશેષણ બીજું નામ — જેમ નીલકમલ (નીલું કમલ).
•બહુવ્રીહિ: અર્થ ત્રીજા જ કોઈ માટે જાય — જેમ નીલકંઠ (જેનો કંઠ નીલો છે તે શિવ).

એક જ શબ્દ, જુદો સમાસ

•નીલકંઠ સીધો અર્થ 'નીલો કંઠ' લો તો કર્મધારય.
•નીલકંઠ અર્થ 'જેનો કંઠ નીલો છે તે શિવ' લો તો બહુવ્રીહિ.
•એટલે અર્થ કોના માટે જાય તે જોઈને જ પ્રકાર નક્કી થાય.

ઝડપી કસોટી

•વિગ્રહમાં 'જેનું/જેને' આવે? → બહુવ્રીહિ.
•બે પદ એક જ વસ્તુ ને પહેલું વિશેષણ? → કર્મધારય.
•વચ્ચે વિભક્તિ (નો/માં/થી) આવે? → તત્પુરુષ.

10. દ્વિગુ vs બહુવ્રીહિ — સંખ્યાવાળા શબ્દની ગૂંચ

'ત્રિ', 'ચતુર્', 'દશ' જેવા સંખ્યાવાળા શબ્દમાં દ્વિગુ ને બહુવ્રીહિ ગૂંચવાય. અહીં સ્પષ્ટ કરીએ.

ભેદ

•દ્વિગુ: અર્થ સીધો સમૂહ બતાવે — જેમ ત્રિભુવન (ત્રણ ભુવન).
•બહુવ્રીહિ: અર્થ ત્રીજા માટે જાય — જેમ ત્રિલોચન (જેને ત્રણ આંખ છે તે શિવ).

ઉદાહરણથી સમજો

ત્રિભુવન — ત્રણ ભુવન (દ્વિગુ).
ત્રિલોચન — જેને ત્રણ લોચન છે તે શિવ (બહુવ્રીહિ).
ચતુર્ભુજ — ચાર ભુજ, સમૂહ (દ્વિગુ) અથવા જેને ચાર ભુજ છે તે વિષ્ણુ (બહુવ્રીહિ) — સંદર્ભ પ્રમાણે.
દશાનન — જેને દશ આનન છે તે રાવણ (બહુવ્રીહિ).

ટ્રિક

અર્થ કોઈ ત્રીજા (વ્યક્તિ/દેવ) માટે જાય તો બહુવ્રીહિ, નહીંતર દ્વિગુ.

11. વિગ્રહ કરવાની રીત

સમાસ ઓળખવા માટે પહેલાં વિગ્રહ સાચો કરવો જરૂરી. અહીં વિગ્રહ કરવાનાં પગથિયાં શીખીએ.

પગથિયાં

•પગથિયું 1: સમાસને બે પદમાં છૂટો પાડો.
•પગથિયું 2: વચ્ચે યોગ્ય શબ્દ (અને/નો/માં/જેનું) મૂકો.
•પગથિયું 3: જે શબ્દ બંધબેસે તે પ્રમાણે પ્રકાર નક્કી કરો.

નમૂના

•દેવાલય → દેવ + આલય → દેવનું આલય → તત્પુરુષ.
•માતાપિતા → માતા + પિતા → માતા અને પિતા → દ્વંદ્વ.
•નીલકમલ → નીલ + કમલ → નીલું કમલ → કર્મધારય.
•લંબોદર → લંબ + ઉદર → લાંબું છે ઉદર જેનું તે → બહુવ્રીહિ.
•ત્રિભુવન → ત્રિ + ભુવન → ત્રણ ભુવન → દ્વિગુ.
•યથાશક્તિ → યથા + શક્તિ → શક્તિ પ્રમાણે → અવ્યયીભાવ.
•કુંભકાર → કુંભ + કાર → કુંભ બનાવનાર → ઉપપદ.

12. પરીક્ષામાં પૂછાતા સમાસ (હાઈ-યીલ્ડ યાદી)

GSSSB CCE ને બીજી પરીક્ષાઓમાં વારંવાર પૂછાતા સમાસની તૈયાર યાદી. છેલ્લી ઘડીના રિવિઝન માટે.

દ્વંદ્વ ને દ્વિગુ

•માતાપિતા — માતા અને પિતા (દ્વંદ્વ).
•સુખદુઃખ — સુખ અને દુઃખ (દ્વંદ્વ).
•પાપપુણ્ય — પાપ અને પુણ્ય (દ્વંદ્વ).
•પંચતંત્ર — પાંચ તંત્ર (દ્વિગુ).
•નવરાત્રિ — નવ રાત્રિ (દ્વિગુ).
•ત્રિભુવન — ત્રણ ભુવન (દ્વિગુ).

તત્પુરુષ ને કર્મધારય

•રાજપુત્ર — રાજાનો પુત્ર (તત્પુરુષ).
•દેવાલય — દેવનું આલય (તત્પુરુષ).
•ભયમુક્ત — ભયથી મુક્ત (તત્પુરુષ).
•મહાત્મા — મહાન આત્મા (કર્મધારય).
•નીલકમલ — નીલું કમલ (કર્મધારય).
•પુરુષોત્તમ — ઉત્તમ પુરુષ (કર્મધારય).

બહુવ્રીહિ (ખાસ ધ્યાન રાખવા જેવા)

•લંબોદર — જેનું ઉદર લાંબું છે તે, ગણેશ (બહુવ્રીહિ).
•ગજાનન — જેનું મુખ ગજ જેવું છે તે, ગણેશ (બહુવ્રીહિ).
•ચક્રપાણિ — જેને હાથમાં ચક્ર છે તે, વિષ્ણુ (બહુવ્રીહિ).
•દશાનન — જેને દશ મુખ છે તે, રાવણ (બહુવ્રીહિ).
•ત્રિલોચન — જેને ત્રણ આંખ છે તે, શિવ (બહુવ્રીહિ).
•પીતાંબર — જેનું વસ્ત્ર પીળું છે તે, કૃષ્ણ (બહુવ્રીહિ).

અવ્યયીભાવ ને ઉપપદ

•યથાશક્તિ — શક્તિ પ્રમાણે (અવ્યયીભાવ).
•પ્રતિદિન — દરેક દિવસે (અવ્યયીભાવ).
•આજન્મ — જન્મ સુધી (અવ્યયીભાવ).
•કુંભકાર — કુંભ બનાવનાર (ઉપપદ).
•જલજ — જળમાં જન્મનાર, કમળ (ઉપપદ).
•સર્વજ્ઞ — બધું જાણનાર (ઉપપદ).

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.