મુખ્ય સામગ્રી પર જાઓ
બધી પદ્ધતિ
30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ગુજરાતી પદ્ધતિ — સંધિ

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. સંધિ એટલે શું?

બે પદ પાસે પાસે આવે ત્યારે છેલ્લો અને પહેલો અક્ષર ભળીને નવો અવાજ બને, એને સંધિ કહે.

વ્યાખ્યા

  • બે પદ ભેગાં થાય ત્યારે પહેલા પદનો છેલ્લો અક્ષર અને બીજા પદનો પહેલો અક્ષર ભળે છે.
  • આ ભળવાની ક્રિયાને સંધિ કહે છે. જેમ કે દેવ + આલય = દેવાલય.
  • સંધિ જોડો એટલે બે પદ ભેગાં કરી જોડેલું રૂપ બનાવવું.
  • સંધિ છોડો એટલે જોડેલા રૂપને પાછું બે છૂટાં પદમાં છૂટું પાડવું.

સંધિના મુખ્ય પ્રકાર

  • સ્વરસંધિ — સ્વર + સ્વર ભળે ત્યારે.
  • વ્યંજનસંધિ — વ્યંજન + વ્યંજન કે વ્યંજન + સ્વર ભળે ત્યારે.
  • વિસર્ગસંધિ — વિસર્ગ (ઃ) પછી અક્ષર આવે ત્યારે.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • પહેલા જુઓ — સંધિ ક્યાં તૂટે છે? એ જગ્યાનો અવાજ પારખો.
  • બે સ્વર ભેગા હોય તો સ્વરસંધિ. વચ્ચે ઃ હોય તો વિસર્ગસંધિ. બાકી વ્યંજનસંધિ.
  • આ + આ કે અ + આ = આ (દીર્ઘ). અ/આ + ઇ = એ, અ/આ + ઉ = ઓ (ગુણ).
  • છોડવા માટે જોડેલા અક્ષરને ઊલટું તોડો — એ = અ + ઇ, ઓ = અ + ઉ.

2. દીર્ઘ સ્વરસંધિ

સરખા સ્વર ભેગા થાય ત્યારે એક દીર્ઘ (લાંબો) સ્વર બને.

નિયમ

  • અ/આ + અ/આ = આ થાય.
  • ઇ/ઈ + ઇ/ઈ = ઈ થાય.
  • ઉ/ઊ + ઉ/ઊ = ઊ થાય.
  • ટૂંકમાં સરખા સ્વર ભેગા થાય તો લાંબો સ્વર બને.

ઉદાહરણ

  • દેવ + આલય = દેવાલય.
  • વિદ્યા + આલય = વિદ્યાલય.
  • હિમ + આલય = હિમાલય.
  • ગજ + આનન = ગજાનન.
  • પુસ્તક + આલય = પુસ્તકાલય.
  • રવિ + ઇન્દ્ર = રવીન્દ્ર.
  • મુનિ + ઈશ = મુનીશ.
  • ભાનુ + ઉદય = ભાનૂદય.

3. ગુણ સ્વરસંધિ

અ કે આ પછી ઇ, ઉ, ઋ આવે ત્યારે એ, ઓ, અર્ બને.

નિયમ

  • અ/આ + ઇ/ઈ = એ થાય.
  • અ/આ + ઉ/ઊ = ઓ થાય.
  • અ/આ + ઋ = અર્ થાય.
  • આ સંધિ પરીક્ષામાં સૌથી વધારે પૂછાય છે.

ઉદાહરણ

  • નર + ઇન્દ્ર = નરેન્દ્ર.
  • ગણ + ઈશ = ગણેશ.
  • મહા + ઈશ = મહેશ.
  • રાજા + ઇન્દ્ર = રાજેન્દ્ર.
  • સૂર્ય + ઉદય = સૂર્યોદય.
  • ગંગા + ઉદક = ગંગોદક.
  • મહા + ઉત્સવ = મહોત્સવ.
  • દેવ + ઋષિ = દેવર્ષિ.

4. વૃદ્ધિ સ્વરસંધિ

અ કે આ પછી એ, ઐ, ઓ, ઔ આવે ત્યારે ઐ કે ઔ બને.

નિયમ

  • અ/આ + એ/ઐ = ઐ થાય.
  • અ/આ + ઓ/ઔ = ઔ થાય.
  • આ સંધિને વૃદ્ધિ સંધિ કહે છે કેમ કે મોટો સ્વર બને છે.

ઉદાહરણ

  • એક + એક = એકૈક.
  • સદા + એવ = સદૈવ.
  • મત + ઐક્ય = મતૈક્ય.
  • વન + ઔષધિ = વનૌષધિ.
  • મહા + ઔષધિ = મહૌષધિ.
  • પરમ + ઔષધ = પરમૌષધ.

5. યણ્ સંધિ

ઇ, ઉ, ઋ પછી જુદો સ્વર આવે ત્યારે એ ય, વ, ર બની જાય.

નિયમ

  • ઇ/ઈ પછી જુદો સ્વર આવે તો ઇ/ઈ નો ય્ થાય.
  • ઉ/ઊ પછી જુદો સ્વર આવે તો ઉ/ઊ નો વ્ થાય.
  • ઋ પછી જુદો સ્વર આવે તો ઋ નો ર્ થાય.
  • જ્યારે પાછળનો સ્વર જુદો હોય ત્યારે જ આ સંધિ થાય.

ઉદાહરણ

  • નિ + અમ = નિયમ.
  • અતિ + અંત = અત્યંત.
  • પ્રતિ + એક = પ્રત્યેક.
  • ઇતિ + આદિ = ઇત્યાદિ.
  • સુ + આગત = સ્વાગત.
  • અનુ + અય = અન્વય.
  • મધુ + અરિ = મધ્વરિ.
  • પિતૃ + આજ્ઞા = પિત્રાજ્ઞા.

6. અયાદિ સંધિ

એ, ઐ, ઓ, ઔ પછી સ્વર આવે ત્યારે એ અય્, આય્, અવ્, આવ્ બને.

નિયમ

  • એ પછી સ્વર આવે તો એ નો અય્ થાય.
  • ઐ પછી સ્વર આવે તો ઐ નો આય્ થાય.
  • ઓ પછી સ્વર આવે તો ઓ નો અવ્ થાય.
  • ઔ પછી સ્વર આવે તો ઔ નો આવ્ થાય.

ઉદાહરણ

  • ને + અન = નયન.
  • ગૈ + અક = ગાયક.
  • નૈ + અક = નાયક.
  • ભો + અન = ભવન.
  • પૌ + અક = પાવક.
  • પૌ + અન = પાવન.

7. વ્યંજનસંધિ

વ્યંજન પછી સ્વર કે વ્યંજન આવે ત્યારે વ્યંજનનો અવાજ બદલાય.

નિયમ

  • ક્, ચ્, ટ્, ત્, પ્ પછી સ્વર કે મૃદુ વ્યંજન આવે તો એ ગ્, જ્, ડ્, દ્, બ્ બને.
  • ત્ પછી ચ આવે તો ત્ નો ચ થાય; જ આવે તો જ થાય.
  • ત્ પછી લ આવે તો ત્ નો લ થાય.
  • મ્ પછી વ્યંજન આવે તો મ્ નો અનુસ્વાર (ં) થાય.

ઉદાહરણ

  • સત્ + આનંદ = સદાનંદ.
  • જગત્ + ઈશ = જગદીશ.
  • દિક્ + અંબર = દિગંબર.
  • વાક્ + ઈશ = વાગીશ.
  • સત્ + ચરિત્ર = સચ્ચરિત્ર.
  • ઉત્ + લાસ = ઉલ્લાસ.
  • સમ્ + તોષ = સંતોષ.
  • સત્ + જન = સજ્જન.

8. વિસર્ગસંધિ

વિસર્ગ (ઃ) પછી સ્વર કે વ્યંજન આવે ત્યારે વિસર્ગનો અવાજ બદલાય.

નિયમ

  • અઃ પછી મૃદુ વ્યંજન કે સ્વર આવે તો વિસર્ગ ઓ માં ભળે.
  • ઇઃ / ઉઃ પછી સ્વર કે મૃદુ વ્યંજન આવે તો વિસર્ગ નો ર્ થાય.
  • વિસર્ગ પછી ચ/છ આવે તો વિસર્ગ નો શ થાય.
  • વિસર્ગ પછી ત/થ આવે તો વિસર્ગ નો સ થાય.

ઉદાહરણ

  • મનઃ + હર = મનોહર.
  • મનઃ + રથ = મનોરથ.
  • તેજઃ + રાશિ = તેજોરાશિ.
  • નિઃ + આહાર = નિરાહાર.
  • દુઃ + જન = દુર્જન.
  • નિઃ + ચલ = નિશ્ચલ.
  • દુઃ + ચરિત્ર = દુશ્ચરિત્ર.
  • નિઃ + તેજ = નિસ્તેજ.

9. સંધિ જોડવાની રીત

બે પદ ભેગાં કરી જોડેલું રૂપ બનાવવાની સહેલી રીત.

પગલાં

  • પહેલા પદનો છેલ્લો સ્વર અને બીજા પદનો પહેલો સ્વર પારખો.
  • બંને સ્વર સરખા હોય તો દીર્ઘ સંધિ — લાંબો સ્વર બને.
  • અ/આ પછી ઇ હોય તો એ, ઉ હોય તો ઓ બને (ગુણ).
  • છેલ્લો અક્ષર વ્યંજન હોય તો વ્યંજનસંધિ, ઃ હોય તો વિસર્ગસંધિ જુઓ.

ઉદાહરણ

  • પરમ + આત્મા = પરમાત્મા.
  • દેશ + ઉદ્ધાર = દેશોદ્ધાર.
  • ધર્મ + આત્મા = ધર્માત્મા.
  • રામ + અવતાર = રામાવતાર.
  • નીલ + આકાશ = નીલાકાશ.

10. સંધિ છોડવાની રીત

જોડેલા રૂપને છૂટાં બે પદમાં તોડવાની સહેલી રીત.

પગલાં

  • જોડેલા શબ્દમાં બદલાયેલો અક્ષર શોધો — સામાન્ય રીતે વચ્ચે હોય.
  • આ હોય તો અ + આ કે આ + આ માં તોડો.
  • એ હોય તો અ + ઇ માં તોડો. ઓ હોય તો અ + ઉ માં તોડો.
  • દ, ગ જેવા મૃદુ વ્યંજન દેખાય તો મૂળમાં ત્, ક્ હતા એમ વિચારો.

ઉદાહરણ

  • ભોજનાલય = ભોજન + આલય.
  • નરેશ = નર + ઈશ.
  • ચંદ્રોદય = ચંદ્ર + ઉદય.
  • જગદીશ = જગત્ + ઈશ.
  • મનોરથ = મનઃ + રથ.

11. પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતા શબ્દ

GSSSB CCE માં વારંવાર પૂછાતા સંધિના શબ્દોની યાદી.

સ્વરસંધિના શબ્દ

  • મહા + આત્મા = મહાત્મા.
  • ભગવ + ગીતા = ભગવદ્ગીતા.
  • પર + ઉપકાર = પરોપકાર.
  • સત્ય + આગ્રહ = સત્યાગ્રહ.
  • નવ + ઉદય = નવોદય.
  • રાજ + ઋષિ = રાજર્ષિ.

વ્યંજન અને વિસર્ગના શબ્દ

  • ઉત્ + હાર = ઉદ્ધાર.
  • તત્ + રૂપ = તદ્રૂપ.
  • અધઃ + પતન = અધઃપતન.
  • પુનઃ + જન્મ = પુનર્જન્મ.
  • અંતઃ + કરણ = અંતઃકરણ.
  • નિઃ + ફળ = નિષ્ફળ.

12. પરીક્ષામાં પૂછાતી સંધિ

છેલ્લી ઘડીના રિવિઝન માટે સૌથી અગત્યની સંધિની તૈયાર યાદી.

દીર્ઘ અને ગુણ (સૌથી વધારે)

  • વિદ્યા + આલય = વિદ્યાલય.
  • દેવ + આલય = દેવાલય.
  • નર + ઇન્દ્ર = નરેન્દ્ર.
  • ગણ + ઈશ = ગણેશ.
  • સૂર્ય + ઉદય = સૂર્યોદય.
  • મહા + ઉત્સવ = મહોત્સવ.

યણ્, વૃદ્ધિ, અયાદિ

  • અતિ + અંત = અત્યંત.
  • સુ + આગત = સ્વાગત.
  • એક + એક = એકૈક.
  • સદા + એવ = સદૈવ.
  • ને + અન = નયન.
  • પૌ + અક = પાવક.

વ્યંજન અને વિસર્ગ

  • જગત્ + ઈશ = જગદીશ.
  • દિક્ + અંબર = દિગંબર.
  • મનઃ + હર = મનોહર.
  • નિઃ + આહાર = નિરાહાર.
  • દુઃ + જન = દુર્જન.
  • નિઃ + ચલ = નિશ્ચલ.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.