30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ગુજરાતી પદ્ધતિ — સંજ્ઞા, સર્વનામ, વિશેષણ, ક્રિયાપદ

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. પદના પ્રકાર એટલે શું?

વાક્યમાં વપરાતા દરેક શબ્દને તેના કામ પ્રમાણે જુદા જુદા ભાગમાં વહેંચાય છે. આ ભાગને પદ કહે છે. ગુજરાતીમાં મુખ્ય આઠ પદ છે.

સમજૂતી

•વાક્યમાં દરેક શબ્દ કોઈક કામ કરે છે. એ કામ પ્રમાણે શબ્દનો પ્રકાર નક્કી થાય છે.
•ગુજરાતીમાં આઠ પદ છે — સંજ્ઞા, સર્વનામ, વિશેષણ, ક્રિયાપદ, ક્રિયાવિશેષણ, નામયોગી, ઉભયાન્વયી, કેવલપ્રયોગી.
•પહેલા ચાર (સંજ્ઞા, સર્વનામ, વિશેષણ, ક્રિયાપદ) સૌથી વધુ પૂછાય છે.
•એક જ શબ્દ જગ્યા બદલે ત્યારે પદપ્રકાર પણ બદલાઈ શકે, એટલે વાક્યમાં તેનું કામ જોવું.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

નામ છે? (વ્યક્તિ, વસ્તુ, જગ્યા, ભાવ) = સંજ્ઞા.
નામની જગ્યાએ વપરાય છે? (હું, તું, તે, આ, જે) = સર્વનામ.
નામ કેવું છે તે બતાવે છે? (લાલ, મોટું, પાંચ) = વિશેષણ.
કામ કે ક્રિયા બતાવે છે? (દોડે, ખાય, સૂતો) = ક્રિયાપદ.
ક્રિયા કેવી/ક્યારે/ક્યાં થઈ બતાવે? (ધીમે, આજે, અહીં) = ક્રિયાવિશેષણ.
ઉદ્ગાર/લાગણી અચાનક નીકળે? (વાહ!, અરે!, હાય!) = કેવલપ્રયોગી.

2. સંજ્ઞા ને તેના પ્રકાર

વ્યક્તિ, વસ્તુ, જગ્યા, પ્રાણી કે ભાવનું નામ બતાવે તેને સંજ્ઞા કહે છે. તેના પાંચ મુખ્ય પ્રકાર છે.

વ્યાખ્યા

•કોઈ વ્યક્તિ, વસ્તુ, જગ્યા, પ્રાણી કે ભાવનું નામ એટલે સંજ્ઞા.
•સંજ્ઞાના પાંચ પ્રકાર — વ્યક્તિવાચક, જાતિવાચક, સમૂહવાચક, દ્રવ્યવાચક, ભાવવાચક.

ઓળખ

•વ્યક્તિવાચક — એક ચોક્કસ વ્યક્તિ/જગ્યાનું ખાસ નામ (ગાંધીજી, ગુજરાત).
•જાતિવાચક — આખી જાતિ માટેનું સામાન્ય નામ (છોકરો, શહેર, નદી).
•સમૂહવાચક — ઘણાનો સમૂહ (સૈન્ય, ટોળું, વર્ગ).
•દ્રવ્યવાચક — માપી-તોલી શકાય તેવો પદાર્થ (પાણી, સોનું, તેલ).
•ભાવવાચક — ગુણ કે લાગણી, જે જોઈ-અડી ન શકાય (સત્ય, સુખ, બાળપણ).

ઉદાહરણ

વ્યક્તિવાચક — સરદાર પટેલ, અમદાવાદ, ગંગા.
જાતિવાચક — ગાય, વિદ્યાર્થી, પર્વત.
સમૂહવાચક — પ્રજા, કાફલો, માળા.
દ્રવ્યવાચક — ઘી, ચાંદી, લોટ.
ભાવવાચક — પ્રેમ, હિંમત, ગરીબી, મિત્રતા.

3. સર્વનામ ને તેના પ્રકાર

નામની જગ્યાએ વપરાતા શબ્દને સર્વનામ કહે છે. તેના મુખ્ય પ્રકાર છે.

વ્યાખ્યા

•નામ વારંવાર ન બોલવું પડે માટે તેની જગ્યાએ વપરાતો શબ્દ એટલે સર્વનામ.
•જેમ કે — 'રમેશ આવ્યો. તે થાક્યો છે.' અહીં 'તે' એ 'રમેશ' ની જગ્યાએ આવ્યું.

ઓળખ

•પુરુષવાચક — હું, અમે, તું, તમે, તે, તેઓ.
•દર્શક — આ, પેલું, તે (નજીક/દૂરની વસ્તુ ચીંધે).
•પ્રશ્નવાચક — કોણ, શું, ક્યું (પ્રશ્ન પૂછે).
•સંબંધવાચક — જે...તે (બે વાક્ય જોડે).
•અનિશ્ચયવાચક — કોઈ, કંઈક, કેટલાક (અનિશ્ચિત).
•સ્વવાચક — પોતે, જાતે (કર્તા પોતા તરફ ઈશારો).

ઉદાહરણ

પુરુષવાચક — હું જાઉં છું. તેઓ આવ્યા.
દર્શક — આ મારું ઘર છે. પેલું ઝાડ ઊંચું છે.
પ્રશ્નવાચક — કોણ આવ્યું? તું શું કરે છે?
સંબંધવાચક — જે મહેનત કરે તે ફળ પામે.
અનિશ્ચયવાચક — કોઈ બારણે ઊભું છે. કંઈક ખાવાનું આપ.
સ્વવાચક — તે પોતે હાજર હતો.

4. વિશેષણ ને તેના પ્રકાર

નામ કે સર્વનામ વિશે વધારે માહિતી આપતા શબ્દને વિશેષણ કહે છે. તેના ચાર મુખ્ય પ્રકાર છે.

વ્યાખ્યા

•નામ કે સર્વનામ કેવું છે, કેટલું છે કે કયું છે તે બતાવે તે વિશેષણ.
•ચાર પ્રકાર — ગુણવાચક, સંખ્યાવાચક, પરિમાણવાચક, સાર્વનામિક.

ઓળખ

•ગુણવાચક — ગુણ, રંગ, સ્વભાવ બતાવે (લાલ, સારું, હોશિયાર).
•સંખ્યાવાચક — ગણી શકાય તેવી સંખ્યા (પાંચ, પહેલો, બમણું).
•પરિમાણવાચક — ગણી ન શકાય તેવો જથ્થો (થોડું, ઘણું, અડધું).
•સાર્વનામિક — સર્વનામ નામની સાથે આવી તેને ઓળખાવે (આ છોકરો, તે ઘર).

ઉદાહરણ

ગુણવાચક — મીઠી કેરી, ઊંચું મકાન, બહાદુર સૈનિક.
સંખ્યાવાચક — દસ વિદ્યાર્થી, ત્રીજો માળ.
પરિમાણવાચક — થોડું દૂધ, ઘણું પાણી.
સાર્વનામિક — આ રસ્તો, મારું પુસ્તક, કોઈ માણસ.

વિશેષણની કક્ષા

•સામાન્ય — ઊંચું ઝાડ.
•અધિક (તુલના) — આનાથી ઊંચું ઝાડ.
•સર્વોત્તમ — સૌથી ઊંચું ઝાડ.

5. ક્રિયાપદ — સકર્મક ને અકર્મક

વાક્યમાં કામ કે ક્રિયા બતાવતા શબ્દને ક્રિયાપદ કહે છે. કર્મ હોય કે નહિ તે પ્રમાણે સકર્મક ને અકર્મક પડે છે.

વ્યાખ્યા

•ક્રિયા કે કામ બતાવે તે ક્રિયાપદ (દોડે, ખાય, વાંચે, સૂતો).
•જે ક્રિયાને કર્મ (કોને/શું) જોઈએ તે સકર્મક; જેને કર્મ ન જોઈએ તે અકર્મક.

ઓળખ

•સકર્મક — ક્રિયાને 'શું?' પૂછતા જવાબ મળે (કર્મ હોય).
•અકર્મક — ક્રિયાને 'શું?' પૂછતા જવાબ ન મળે (કર્મ ન હોય).
•ટ્રિક — 'રમેશ ખાય છે' = શું ખાય? રોટલી = સકર્મક.
•ટ્રિક — 'બાળક સૂતું' = શું સૂતું? જવાબ નથી = અકર્મક.

ઉદાહરણ

સકર્મક — તે પુસ્તક વાંચે છે. માતા રસોઈ બનાવે છે.
અકર્મક — પંખી ઊડે છે. છોકરો હસ્યો.
પ્રેરક — માતાએ બાળકને જમાડ્યું (ક્રિયા બીજા પાસે કરાવી).
નામધાતુ — તે શરમાયો (નામ પરથી બનેલું ક્રિયાપદ).

6. ક્રિયાપદ — કાળ ને સહાયકારક

ક્રિયા ક્યારે થઈ તે કાળ બતાવે છે. મુખ્ય ક્રિયાને મદદ કરનાર ક્રિયાપદ સહાયકારક કહેવાય.

વ્યાખ્યા

•કાળ — ક્રિયા થવાનો સમય બતાવે; ભૂતકાળ, વર્તમાનકાળ, ભવિષ્યકાળ.
•સહાયકારક — મુખ્ય ક્રિયાપદની સાથે આવી અર્થ પૂરો કરે (છે, હતો, શકે, ગયો).

ઓળખ

•ભૂતકાળ — તે ગયો, મેં વાંચ્યું.
•વર્તમાનકાળ — તે જાય છે, હું વાંચું છું.
•ભવિષ્યકાળ — તે જશે, હું વાંચીશ.
•સહાયકારક — મુખ્ય ક્રિયા સાથેનો બીજો ભાગ (દોડી શકે છે — 'શકે છે' સહાયક).

ઉદાહરણ

છે — તે રમે છે.
હતો — તે રમતો હતો.
શકે — તે રમી શકે છે.
ગયો — તે સૂઈ ગયો.

7. ક્રિયાવિશેષણ

ક્રિયા કેવી રીતે, ક્યારે, ક્યાં કે કેટલી થઈ તે બતાવતા શબ્દને ક્રિયાવિશેષણ કહે છે.

વ્યાખ્યા

•ક્રિયાપદ વિશે વધારે માહિતી આપે તે ક્રિયાવિશેષણ.
•પ્રકાર — રીતિવાચક, સમયવાચક, સ્થળવાચક, પરિમાણવાચક.

ઓળખ

•રીતિવાચક — કેવી રીતે? (ધીમે, ઝડપથી, સારી રીતે).
•સમયવાચક — ક્યારે? (આજે, ગઈકાલે, હમણાં).
•સ્થળવાચક — ક્યાં? (અહીં, ત્યાં, બહાર).
•પરિમાણવાચક — કેટલું? (ઘણું, થોડું, વધારે).

ઉદાહરણ

રીતિવાચક — તે ધીમે ધીમે ચાલે છે.
સમયવાચક — અમે કાલે જઈશું.
સ્થળવાચક — બાળકો બહાર રમે છે.
પરિમાણવાચક — તેણે ઘણું ખાધું.

8. નામયોગી

નામ કે સર્વનામની પાછળ આવી તેનો બીજા શબ્દ સાથેનો સંબંધ બતાવતા શબ્દને નામયોગી કહે છે.

વ્યાખ્યા

•નામની પાછળ આવી જગ્યા, સમય કે સંબંધ બતાવે તે નામયોગી (અનુગ).
•જેમ કે — પર, માં, નીચે, સાથે, માટે, વગર.

ઓળખ

•હંમેશા નામ/સર્વનામની પાછળ આવે.
•એકલું ઊભું ન રહે, નામ સાથે જ અર્થ આપે.
•જગ્યા, સમય કે કારણ બતાવે.

ઉદાહરણ

પુસ્તક ટેબલ પર છે.
તે ઘરમાં છે.
ઝાડ નીચે છાંયો છે.
મિત્ર સાથે ગયો. તારા માટે લાવ્યો.

9. ઉભયાન્વયી

બે શબ્દ, બે વાક્યખંડ કે બે વાક્યને જોડતા શબ્દને ઉભયાન્વયી (સંયોજક) કહે છે.

વ્યાખ્યા

•બે વસ્તુ કે વાક્યને જોડે તે ઉભયાન્વયી.
•જેમ કે — અને, પણ, કે, તેથી, કેમ કે, જો.

ઓળખ

•બે શબ્દ કે વાક્યની વચ્ચે આવે.
•જોડવાનું કે વિરોધ બતાવવાનું કામ કરે.
•જોડાણ — અને, તથા; વિરોધ — પણ, પરંતુ; પસંદગી — કે, અથવા.

ઉદાહરણ

રમેશ અને સુરેશ આવ્યા.
તે મહેનતુ છે પણ ભોળો છે.
ચા પીશ કે કોફી?
વરસાદ પડ્યો તેથી રસ્તા ભીના થયા.

10. કેવલપ્રયોગી

હર્ષ, શોક, આશ્ચર્ય જેવી લાગણી અચાનક વ્યક્ત કરતા શબ્દને કેવલપ્રયોગી (ઉદ્ગારવાચક) કહે છે.

વ્યાખ્યા

•મનની લાગણી અચાનક બહાર નીકળે તે કેવલપ્રયોગી.
•મોટેભાગે પાછળ ઉદ્ગારચિહ્ન (!) આવે.

ઓળખ

•વાક્યથી અલગ રહે, બાકીના વાક્ય સાથે વ્યાકરણિક સંબંધ ન હોય.
•હર્ષ — વાહ!, શાબાશ!; શોક — અરેરે!, હાય!; આશ્ચર્ય — અરે!, ઓહો!

ઉદાહરણ

વાહ! કેવું સુંદર દૃશ્ય.
અરેરે! બિચારો પડી ગયો.
શાબાશ! તેં સરસ કામ કર્યું.
ઓહો! તું અહીં ક્યાંથી?

11. પદ ઓળખવાની રીત

રેખાંકિત શબ્દ કયો પદપ્રકાર છે તે ઝડપથી નક્કી કરવાની સહેલી રીત.

પગલાં

•પગલું 1 — શબ્દનો વાક્યમાં અર્થ વાંચો, એકલો નહિ.
•પગલું 2 — એ નામ છે? તો સંજ્ઞા. નામની જગ્યાએ છે? તો સર્વનામ.
•પગલું 3 — એ નામ કેવું/કેટલું બતાવે છે? તો વિશેષણ.
•પગલું 4 — એ કામ/ક્રિયા છે? તો ક્રિયાપદ. ક્રિયા કેવી થઈ બતાવે? તો ક્રિયાવિશેષણ.
•પગલું 5 — નામની પાછળ સંબંધ બતાવે? નામયોગી. જોડે છે? ઉભયાન્વયી. લાગણી અચાનક? કેવલપ્રયોગી.

સામાન્ય ભૂલો

•'આ' નામની જગ્યાએ એકલું હોય તો સર્વનામ; નામની સાથે હોય તો સાર્વનામિક વિશેષણ.
•'દોડ', 'સુખ' જેવા શબ્દ ક્રિયા/ગુણ પરથી બને પણ વાક્યમાં નામ તરીકે વપરાય તો ભાવવાચક સંજ્ઞા.
•સકર્મક/અકર્મક નક્કી કરવા ક્રિયાને 'શું?' પૂછો.

12. હાઈ-યીલ્ડ ઝડપી કોષ્ટક

પરીક્ષા પહેલાં છેલ્લી ઘડીએ જોવા માટેનું ઝડપી કોષ્ટક.

પદ — ઓળખ — ઉદાહરણ

સંજ્ઞા — નામ — ગાંધીજી, ગાય, સત્ય.
સર્વનામ — નામની જગ્યાએ — હું, તે, આ, જે, કોઈ.
વિશેષણ — નામ કેવું/કેટલું — લાલ, પાંચ, થોડું.
ક્રિયાપદ — કામ/ક્રિયા — દોડે, ખાય, સૂતો.
ક્રિયાવિશેષણ — ક્રિયા કેવી/ક્યારે/ક્યાં — ધીમે, આજે, અહીં.
નામયોગી — નામ પાછળ સંબંધ — પર, માં, સાથે.
ઉભયાન્વયી — જોડે — અને, પણ, કે.
કેવલપ્રયોગી — લાગણી અચાનક — વાહ!, અરે!, હાય!

સંજ્ઞાના પાંચ પ્રકાર

•વ્યક્તિવાચક — સરદાર પટેલ.
•જાતિવાચક — છોકરો.
•સમૂહવાચક — સૈન્ય.
•દ્રવ્યવાચક — સોનું.
•ભાવવાચક — સુખ.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.