30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ગુજરાતી પદ્ધતિ — શબ્દકોશ ક્રમ ને શબ્દરચના

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. શબ્દકોશ ક્રમ એટલે શું?

શબ્દકોશ (ડિક્શનરી) માં શબ્દો વર્ણમાળાના ક્રમ પ્રમાણે ગોઠવાય છે. કયો શબ્દ પહેલો ને કયો પછી એ આ ક્રમથી નક્કી થાય.

સમજૂતી

•શબ્દકોશમાં શબ્દો જેમ-તેમ નહીં, પણ વર્ણમાળાના ક્રમ પ્રમાણે ગોઠવેલા હોય છે.
•પહેલા અક્ષર પ્રમાણે ગોઠવો. પહેલો અક્ષર સરખો હોય તો બીજો અક્ષર જુઓ, એ પણ સરખો હોય તો ત્રીજો — એમ આગળ વધો.
•આ ક્રમ આવડે તો કોઈ પણ શબ્દોને કક્કાવારી (alphabetical) પ્રમાણે ઝડપથી ગોઠવી શકાય.
•પરીક્ષામાં 'આમાંથી પહેલો/છેલ્લો કયો?' એવા સવાલ પુછાય છે.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

અક્ષર-દર-અક્ષર સરખાવો — પહેલો અક્ષર, પછી બીજો, પછી ત્રીજો.
પહેલો અલગ પડે ત્યાં જ નક્કી — જે અક્ષર વર્ણમાળામાં વહેલો, એ શબ્દ પહેલો.
વર્ણમાળાનો ક્રમ યાદ રાખો: પહેલા બધા સ્વર (અ આ ઇ ઈ…), પછી બધા વ્યંજન (ક ખ ગ…).
માત્રાનો ક્રમ પણ સ્વરના ક્રમ પ્રમાણે: કમ < કા < કિ < કી < કુ < કૂ < કે < કો.

2. ગુજરાતી વર્ણમાળાનો ક્રમ

શબ્દ ગોઠવવા માટે વર્ણમાળાનો સાચો ક્રમ આવડવો જરૂરી છે — પહેલા સ્વર, પછી વ્યંજન.

સ્વર (પહેલા આવે)

•અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, ઋ, એ, ઐ, ઓ, ઔ.
•અં (અનુસ્વાર) અને અઃ (વિસર્ગ) સ્વર પછી ગણાય.
•આ બધા સ્વર વ્યંજન કરતાં વર્ણમાળામાં પહેલા આવે.

વ્યંજન (સ્વર પછી આવે)

•ક, ખ, ગ, ઘ, ઙ.
•ચ, છ, જ, ઝ, ઞ.
•ટ, ઠ, ડ, ઢ, ણ.
•ત, થ, દ, ધ, ન.
•પ, ફ, બ, ભ, મ.
•ય, ર, લ, વ, શ, ષ, સ, હ, ળ, ક્ષ, જ્ઞ.

યાદ રાખવાની રીત

•પાંચ-પાંચના જૂથમાં યાદ રાખો: ક-વર્ગ, ચ-વર્ગ, ટ-વર્ગ, ત-વર્ગ, પ-વર્ગ.
•પછી ય ર લ વ, પછી શ ષ સ હ, છેલ્લે ળ.
•આ ક્રમ મોઢે હોય તો કોઈ પણ શબ્દ-ગોઠવણી સહેલી થઈ જાય.

3. શબ્દ ગોઠવવાની રીત (પગલાં)

સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ અક્ષરો સરખાવીને શબ્દોને કક્કાવારી પ્રમાણે ગોઠવાય.

પગલાં

•પગલું 1: દરેક શબ્દનો પહેલો અક્ષર જુઓ ને વર્ણમાળાના ક્રમમાં ગોઠવો.
•પગલું 2: પહેલો અક્ષર સરખો હોય તેવા શબ્દોમાં બીજો અક્ષર સરખાવો.
•પગલું 3: બીજો પણ સરખો હોય તો ત્રીજો અક્ષર, એમ આગળ વધો.
•પગલું 4: માત્રા પણ સ્વરના ક્રમ પ્રમાણે — અ વગરનો (કમ) પહેલાં, પછી ા, િ, ી, ુ, ૂ, ે, ો.

ઉદાહરણ

કમળ, કલમ, કાગળ, કાન — બીજો અક્ષર: મ < લ < ા. એટલે ક્રમ કમળ, કલમ, કાગળ, કાન.
કાગળ ને કાન — બંનેમાં 'કા', ત્રીજો અક્ષર ગ < ન, એટલે કાગળ પહેલાં.
સમય, સરિતા, સાગર, સૂરજ — બીજો અક્ષર મ < ર < ા < ૂ.

4. અનુસ્વાર ને જોડાક્ષરનો ક્રમ

અનુસ્વાર (ં) અને જોડાક્ષર ગોઠવતી વખતે થોડી ઝીણવટ રાખવી પડે.

નિયમ

•અનુસ્વાર (ં) વાળો અક્ષર સાદા અક્ષર પછી તરત ગણાય — જેમ કે 'કા' પછી 'કાં'.
•જોડાક્ષરમાં પહેલા ઘટક વ્યંજનનો ક્રમ જુઓ: ક્ષ = ક્+ષ → 'ક' ગણાય, જ્ઞ → 'જ', ત્ર → 'ત', પ્ર → 'પ'.
•જોડાક્ષર સાદા અક્ષર પછી ગણાય — જેમ કે 'પ' ના બધા સાદા શબ્દ પછી 'પ્ર'.

ઉદાહરણ

પથ, પરિશ્રમ, પવન, પ્રકાશ — સાદા 'પ' વાળા પહેલાં, જોડાક્ષર 'પ્ર' છેલ્લે.
ક્ષમા, જ્ઞાન, ત્રિશૂળ, શ્રમ — પહેલો ઘટક ક < જ < ત < શ, એટલે ક્ષમા પહેલો.

5. ઉપસર્ગ (શબ્દની આગળ લાગે)

ઉપસર્ગ એ નાનો ઘટક છે જે મૂળ શબ્દની આગળ લાગીને નવો અર્થ આપે છે.

સમજૂતી

•ઉપસર્ગ શબ્દની આગળ લાગે છે ને એનો અર્થ બદલે કે વધારે છે.
•જેમ કે 'યત્ન' આગળ 'પ્ર' લાગે તો 'પ્રયત્ન' બને.

ઉપસર્ગની યાદી ને અર્થ

•પ્ર — વધારે / આગળ (પ્રગતિ, પ્રયત્ન).
•અ / અન્ — નહીં / વિરુદ્ધ (અસત્ય, અન્યાય).
•સુ — સારું / ઉત્તમ (સુપુત્ર, સુવિચાર).
•દુર્ / દુ — ખરાબ / મુશ્કેલ (દુર્જન, દુઃખ).
•વિ — અલગ / વિશેષ (વિદેશ, વિજ્ઞાન).
•સં / સહ — સાથે / ભેગા (સંગઠન, સહકાર).
•નિ — અંદર / નીચે (નિવાસ, નિયમ).
•પરિ — ચારે બાજુ / પૂરું (પરિશ્રમ, પરિવાર).

6. પ્રત્યય (શબ્દની પાછળ લાગે)

પ્રત્યય એ ઘટક છે જે મૂળ શબ્દની પાછળ લાગીને નવો શબ્દ કે નવો અર્થ બનાવે છે.

સમજૂતી

•પ્રત્યય શબ્દની પાછળ લાગે છે.
•ઘણી વાર નામ, ભાવ કે ગુણ બતાવતો નવો શબ્દ બનાવે છે.
•જેમ કે 'સુંદર' પાછળ '-તા' લાગે તો 'સુંદરતા' બને.

પ્રત્યયની યાદી ને ઉદાહરણ

-તા — ભાવ બતાવે (સુંદરતા, મિત્રતા, એકતા).
-પણું — ભાવ / ગુણ (છોકરાપણું, મોટાપણું, ગાંડપણું).
-ત્વ — ભાવ (મહત્ત્વ, ગુરુત્વ, વ્યક્તિત્વ).
-ઈ — ભાવ / નામ (ગરીબી, ચતુરાઈ, મીઠાઈ).
-આળુ — સ્વભાવ / ગુણ (દયાળુ, શરમાળુ, ભૂખાળુ).
-વટ / -આવટ — ભાવ / રીત (લખાવટ, બનાવટ, સજાવટ).
-વાળો — ધરાવનાર (દૂધવાળો, ગાડીવાળો).

7. ભાવવાચક નામ બનાવવા

ગુણ કે ભાવ બતાવતા નામ બનાવવા માટે ખાસ પ્રત્યયો વપરાય છે — -તા, -પણું, -ત્વ, -ઈ.

કયા પ્રત્યયથી ભાવવાચક નામ બને

•-તા: સુંદર → સુંદરતા, સમાન → સમાનતા, માનવ → માનવતા.
•-પણું: બાળક → બાળપણું, મોટું → મોટાપણું, એક → એકપણું.
•-ત્વ: ગુરુ → ગુરુત્વ, મહત્ → મહત્ત્વ, મિત્ર → મિત્રત્વ.
•-ઈ: ગરીબ → ગરીબી, ચતુર → ચતુરાઈ, ઊંચું → ઊંચાઈ.

યાદ રાખવાનું

•ભાવવાચક નામ એટલે જે દેખાય નહીં, ફક્ત અનુભવાય — ગુણ, ભાવ, સ્થિતિ.
•જેમ કે પ્રેમ, સુખ, સુંદરતા, મિત્રતા — આ બધાં ભાવવાચક નામ છે.
•મૂળ વિશેષણ કે નામની પાછળ ઉપરના પ્રત્યય લગાડીને બને.

8. વ્યંજન + સ્વરથી અક્ષર-રચના (બારાક્ષરી)

એક વ્યંજન સાથે જુદા જુદા સ્વર જોડીને બાર અક્ષર બને — એને બારાક્ષરી કહે.

કેવી રીતે બને

•વ્યંજનનો પોતાનો કોઈ સ્વર નથી; એમાં સ્વર ભળે ત્યારે જ બોલાય તેવો અક્ષર બને.
•ક્ + અ = ક, ક્ + આ = કા, ક્ + ઇ = કિ, ક્ + ઈ = કી.
•ક્ + ઉ = કુ, ક્ + ઊ = કૂ, ક્ + એ = કે, ક્ + ઐ = કૈ.
•ક્ + ઓ = કો, ક્ + ઔ = કૌ, ક્ + અં = કં, ક્ + અઃ = કઃ.

માત્રા ક્યાં લાગે

•આ ની માત્રા (ા) અક્ષરની પાછળ: કા, ગા, મા.
•ઇ ની માત્રા (િ) અક્ષરની આગળ દેખાય: કિ, ગિ, મિ.
•ઈ ની માત્રા (ી) પાછળ: કી, ગી, મી.
•ઉ/ઊ ની માત્રા (ુ/ૂ) નીચે: કુ/કૂ, ગુ/ગૂ.
•એ/ઓ ની માત્રા (ે/ો) ઉપર/બાજુમાં: કે/કો, ગે/ગો.

9. શબ્દ બનાવવાની રીતો (સંધિ, સમાસ, દ્વિરુક્ત)

નવા શબ્દ બનાવવાની મુખ્ય રીતો — ઉપસર્ગ, પ્રત્યય ઉપરાંત સંધિ, સમાસ ને દ્વિરુક્ત.

સંધિ

•બે પદ પાસે આવે ત્યારે છેલ્લો ને પહેલો અક્ષર ભળીને એક નવો અવાજ બને.
•જેમ કે દેવ + આલય = દેવાલય, સૂર્ય + ઉદય = સૂર્યોદય.

સમાસ

•બે કે વધારે અલગ શબ્દ ભેગા થઈને એક નવો અર્થભર્યો શબ્દ બને.
•જેમ કે નીલ + કંઠ = નીલકંઠ, રાજ + મહેલ = રાજમહેલ.

દ્વિરુક્ત (બેવડાયેલો શબ્દ)

•એક જ શબ્દ બે વાર બોલીને ભાર કે સાતત્ય બતાવાય.
•જેમ કે ધીમે ધીમે, ઝટ ઝટ, ઘરઘર, જલ્દી જલ્દી.

10. ઉપસર્ગ ને પ્રત્યય વચ્ચેનો ફરક

બંને નાના ઘટક છે, પણ ઉપસર્ગ આગળ લાગે ને પ્રત્યય પાછળ — આ ફરક ઓળખવો જરૂરી.

મુખ્ય ફરક

•ઉપસર્ગ શબ્દની આગળ લાગે; પ્રત્યય શબ્દની પાછળ લાગે.
•ઉપસર્ગ: પ્ર + યત્ન = પ્રયત્ન. પ્રત્યય: સુંદર + તા = સુંદરતા.
•એક જ શબ્દમાં બંને હોઈ શકે: અ + સમાન + તા = અસમાનતા ('અ' ઉપસર્ગ, '-તા' પ્રત્યય).

ઓળખવાની ટ્રિક

મૂળ શબ્દ શોધો; એની આગળ જે હોય તે ઉપસર્ગ, પાછળ જે હોય તે પ્રત્યય.
જેમ કે 'વિદેશ' — મૂળ 'દેશ', આગળ 'વિ' → ઉપસર્ગ.
'ગરીબી' — મૂળ 'ગરીબ', પાછળ '-ઈ' → પ્રત્યય.

11. સામાન્ય ભૂલો ને ધ્યાન

શબ્દ ગોઠવણી ને શબ્દરચનામાં વિદ્યાર્થીઓ જે ભૂલ કરે છે તે ટાળો.

ધ્યાન રાખો

•વ્યંજન કરતાં સ્વર પહેલા આવે — એ ભૂલશો નહીં (અમર આકાશ પહેલાં, કમળ પછી).
•માત્રા વગરનો અક્ષર (કમ) માત્રાવાળા (કા) કરતાં પહેલાં આવે.
•મૂળ શબ્દ બરાબર ઓળખો, નહીંતર ઉપસર્ગ-પ્રત્યય ખોટા પડે.
•જોડાક્ષરમાં પહેલા ઘટકનો વ્યંજન જુઓ — 'ક્ષ' ને 'ક' ગણો, 'જ્ઞ' ને 'જ'.

યાદ રાખવાનું

•ઉપસર્ગનો અર્થ યાદ હોય તો અજાણ્યો શબ્દ પણ સમજાય.
•ભાવવાચક નામના પ્રત્યય (-તા, -પણું, -ત્વ, -ઈ) ખાસ યાદ રાખો — પરીક્ષામાં વારંવાર પુછાય.

12. ઝડપી ઊથલો (હાઈ-યીલ્ડ)

પરીક્ષા પહેલાં છેલ્લી મિનિટે જોવા જેવો ટૂંકો સારાંશ.

એક નજરમાં

•વર્ણમાળાનો ક્રમ: પહેલા સ્વર (અ આ ઇ ઈ ઉ ઊ એ ઐ ઓ ઔ), પછી વ્યંજન (ક ખ ગ … હ ળ).
•શબ્દ ગોઠવો — અક્ષર-દર-અક્ષર સરખાવો; પહેલો અલગ પડે ત્યાં નક્કી.
•ઉપસર્ગ આગળ: પ્ર, અ, સુ, દુર્, વિ, સં, નિ, પરિ.
•પ્રત્યય પાછળ: -તા, -પણું, -ત્વ, -ઈ, -આળુ, -વટ.
•ભાવવાચક નામ: -તા / -પણું / -ત્વ / -ઈ.
•બારાક્ષરી: એક વ્યંજન + જુદા જુદા સ્વર = ક કા કિ કી કુ કૂ કે કૈ કો કૌ.
•નવા શબ્દ: ઉપસર્ગ, પ્રત્યય, સંધિ, સમાસ, દ્વિરુક્ત — આ પાંચ રીતે બને.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.