30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ગુજરાતી પદ્ધતિ — વાક્યપરિવર્તન ને વાક્યના પ્રકાર

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. વાક્ય ને તેના પ્રકાર

વાક્ય એટલે પૂરો અર્થ આપતો શબ્દોનો સમૂહ. વાક્યના પ્રકાર બે રીતે જોવાય — રચના પ્રમાણે ને અર્થ પ્રમાણે.

સમજૂતી

•વાક્ય એટલે શબ્દોનો એવો સમૂહ જે પૂરો અર્થ આપે ને વાંચતાં અટકવાનું મન થાય નહીં. જેમ કે 'રમેશ રમે છે.'
•દરેક વાક્યમાં ઓછામાં ઓછું એક કર્તા (કોણ?) ને એક ક્રિયાપદ (શું કરે છે?) હોય છે.
•વાક્યના પ્રકાર બે રીતે ગણાય — (1) રચના પ્રમાણે: સાદું, સંયુક્ત, સંકુલ (મિશ્ર). (2) અર્થ પ્રમાણે: વિધાનાર્થક, પ્રશ્નાર્થક, આજ્ઞાર્થક, ઉદ્ગારવાચક, નકારાત્મક.
•વાક્યપરિવર્તન એટલે વાક્યનો અર્થ બદલ્યા વગર તેનું રૂપ બદલવું — જેમ કે કર્તરિમાંથી કર્મણિ, હકારમાંથી નકાર વગેરે.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

છેડાનું ચિહ્ન જુઓ: પ્રશ્નચિહ્ન (?) → પ્રશ્નાર્થક, ઉદ્ગારચિહ્ન (!) → ઉદ્ગારવાચક, પૂર્ણવિરામ (.) → વિધાન/આજ્ઞા/નકાર.
'નથી / ન / નહીં' દેખાય → નકારાત્મક. 'કરો / ચાલો / બેસો' જેવો હુકમ → આજ્ઞાર્થક.
રચના માટે જોડનાર શબ્દ જુઓ: 'અને / પણ / તેથી' → સંયુક્ત. 'જે-તે / જ્યારે-ત્યારે / કે' → સંકુલ. કોઈ જોડ ન હોય ને એક જ ક્રિયાપદ → સાદું.
કર્મણિ ઓળખવા 'વડે / થી' ને ક્રિયાપદમાં 'આય' (લખાય, ગવાય) શોધો.

2. સાદું વાક્ય

એક જ કર્તા ને એક જ મુખ્ય ક્રિયાપદવાળું વાક્ય.

વ્યાખ્યા

•જે વાક્યમાં એક જ કર્તા ને એક જ ક્રિયાપદ હોય ને એક જ વિચાર પૂરો થાય, તેને સાદું વાક્ય કહે છે.
•તેમાં બીજું કોઈ વાક્ય જોડાયેલું હોતું નથી.

ઉદાહરણ

સૂર્ય ઊગ્યો.
છોકરો દોડે છે.
મા રસોઈ બનાવે છે.

3. સંયુક્ત વાક્ય

બે કે વધુ સ્વતંત્ર વાક્યો સમાન કક્ષાના જોડનાર શબ્દથી જોડાય.

વ્યાખ્યા

•જે વાક્યમાં બે કે વધુ સ્વતંત્ર વાક્યો 'અને, પણ, કે, તેથી, છતાં' જેવા જોડનાર શબ્દથી જોડાય, તેને સંયુક્ત વાક્ય કહે છે.
•દરેક ભાગ એકલો પણ પૂરો અર્થ આપી શકે — બધા સમાન કક્ષાના હોય છે.

ઉદાહરણ

તે આવ્યો અને બેઠો.
વરસાદ પડ્યો તેથી ઠંડક થઈ.
મેં બોલાવ્યો પણ તે ન આવ્યો.

4. સંકુલ (મિશ્ર) વાક્ય

એક મુખ્ય વાક્ય ને એક કે વધુ ગૌણ (આશ્રિત) વાક્ય જોડાય.

વ્યાખ્યા

•જે વાક્યમાં એક મુખ્ય વાક્ય હોય ને તેની સાથે એક કે વધુ ગૌણ (આશ્રિત) વાક્ય જોડાય, તેને સંકુલ કે મિશ્ર વાક્ય કહે છે.
•ગૌણ વાક્ય એકલું પૂરો અર્થ આપતું નથી — તે મુખ્ય વાક્ય પર આધાર રાખે છે. જોડનાર શબ્દ: 'જે-તે, જ્યારે-ત્યારે, જો-તો, કે'.

ઉદાહરણ

જે મહેનત કરે છે તે સફળ થાય છે.
જ્યારે ઘંટ વાગ્યો ત્યારે બાળકો બહાર આવ્યાં.
મને ખબર છે કે તું સાચો છે.

5. વિધાનાર્થક વાક્ય

સાદી હકીકત કે માહિતી જણાવતું વાક્ય.

વ્યાખ્યા

•જે વાક્યમાં કોઈ સાદી હકીકત, માહિતી કે વિચાર જણાવાય, તેને વિધાનાર્થક વાક્ય કહે છે.
•છેડે પૂર્ણવિરામ (.) આવે છે.

ઉદાહરણ

આજે રવિવાર છે.
ગાંધીજી સત્યના આગ્રહી હતા.
પક્ષીઓ આકાશમાં ઊડે છે.

6. પ્રશ્નાર્થક વાક્ય

પ્રશ્ન પૂછતું વાક્ય; છેડે પ્રશ્નચિહ્ન.

વ્યાખ્યા

•જે વાક્યમાં કોઈ પ્રશ્ન પૂછાય, તેને પ્રશ્નાર્થક વાક્ય કહે છે.
•તેમાં 'શું, કોણ, ક્યાં, કેમ, ક્યારે' જેવા શબ્દો આવે ને છેડે પ્રશ્નચિહ્ન (?) હોય.

ઉદાહરણ

શું તું ઘરે જઈશ?
આ પુસ્તક કોનું છે?
તું ક્યારે આવ્યો?

7. આજ્ઞાર્થક વાક્ય

હુકમ, વિનંતી, સલાહ કે પ્રાર્થના બતાવતું વાક્ય.

વ્યાખ્યા

•જે વાક્યમાં હુકમ, વિનંતી, સલાહ કે પ્રાર્થના જણાવાય, તેને આજ્ઞાર્થક વાક્ય કહે છે.
•ક્રિયાપદ 'કરો, બેસો, ચાલો, આવો' જેવા આજ્ઞાવાચક રૂપમાં હોય છે.

ઉદાહરણ

બારણું બંધ કરો.
કૃપા કરીને શાંતિ રાખો.
રોજ વહેલા ઊઠો.

8. ઉદ્ગારવાચક વાક્ય

આનંદ, દુઃખ, આશ્ચર્ય જેવી લાગણી વ્યક્ત કરતું વાક્ય.

વ્યાખ્યા

•જે વાક્યમાં આનંદ, દુઃખ, આશ્ચર્ય, ભય જેવી અચાનક લાગણી વ્યક્ત થાય, તેને ઉદ્ગારવાચક વાક્ય કહે છે.
•તેમાં 'વાહ, અરે, ઓહ, અરેરે' જેવા ઉદ્ગાર આવે ને છેડે ઉદ્ગારચિહ્ન (!) હોય.

ઉદાહરણ

વાહ! કેવું સરસ ચિત્ર છે!
અરેરે! બિચારો પડી ગયો!
ઓહો! કેટલી મોટી ઇમારત!

9. નકારાત્મક વાક્ય

કોઈ બાબતનો નકાર બતાવતું વાક્ય.

વ્યાખ્યા

•જે વાક્યમાં કોઈ ક્રિયા કે હકીકતનો નકાર (ના) જણાવાય, તેને નકારાત્મક વાક્ય કહે છે.
•તેમાં 'નથી, ન, નહીં, ના' જેવા નકારવાચક શબ્દો આવે છે.

ઉદાહરણ

તે ભણતો નથી.
હું આજે નહીં આવું.
ત્યાં કોઈ ન હતું.

10. કર્તરિ ↔ કર્મણિ પ્રયોગ

કર્તા મુખ્ય હોય તે કર્તરિ; કર્મ મુખ્ય હોય તે કર્મણિ. કર્તાને 'વડે/થી' લાગે ને ક્રિયાપદ બદલાય.

નિયમ

•કર્તરિ પ્રયોગ: કર્તા (કરનાર) મુખ્ય હોય ને ક્રિયાપદ કર્તા પ્રમાણે હોય. જેમ કે 'રાજુ પત્ર લખે છે.'
•કર્મણિ પ્રયોગ: કર્મ (જેના પર ક્રિયા થાય) મુખ્ય બને, કર્તાને 'વડે / થી' લાગે ને ક્રિયાપદ કર્મ પ્રમાણે 'આય' વાળું બને (લખાય, ગવાય).
•બદલવાની રીત: કર્તા → 'કર્તા વડે', કર્મ આગળ લાવો, ક્રિયાપદ 'આય છે' રૂપમાં બદલો.

5 ઉદાહરણ (કર્તરિ → કર્મણિ)

રાજુ પત્ર લખે છે. → રાજુ વડે પત્ર લખાય છે.
સીતા ગીત ગાય છે. → સીતા વડે ગીત ગવાય છે.
માળી છોડ વાવે છે. → માળી વડે છોડ વવાય છે.
કવિ કવિતા રચે છે. → કવિ વડે કવિતા રચાય છે.
શિક્ષક પાઠ ભણાવે છે. → શિક્ષક વડે પાઠ ભણાવાય છે.

11. હકાર ↔ નકાર

હકારમાં 'નથી/ન' ઉમેરી નકાર; નકારમાંથી 'નથી/ન' કાઢી હકાર.

નિયમ

•હકાર વાક્યને નકાર બનાવવા ક્રિયાપદ સાથે 'નથી / ન / નહીં' ઉમેરો.
•નકાર વાક્યને હકાર બનાવવા 'નથી / ન' કાઢી નાખો ને ક્રિયાપદને સાદા રૂપમાં મૂકો.
•અર્થ બદલવો નહીં — માત્ર હા ને ના વચ્ચે ફેરફાર કરવો.

ઉદાહરણ

તે સાચું બોલે છે. → તે સાચું બોલતો નથી.
હું આવીશ. → હું નહીં આવું.
તે પુસ્તક વાંચતો નથી. → તે પુસ્તક વાંચે છે.

12. વિધાન ↔ પ્રશ્ન

વિધાનને 'શું' થી શરૂ કરી પ્રશ્ન; પ્રશ્નમાંથી 'શું' કાઢી વિધાન.

નિયમ

•વિધાન વાક્યને પ્રશ્ન બનાવવા આગળ 'શું' મૂકો ને છેડે પૂર્ણવિરામની જગ્યાએ પ્રશ્નચિહ્ન (?) મૂકો.
•પ્રશ્ન વાક્યને વિધાન બનાવવા 'શું' કાઢી નાખો ને છેડે પૂર્ણવિરામ (.) મૂકો.
•ક્રિયાપદ બને ત્યાં સુધી એ જ રાખવું.

ઉદાહરણ

તું મહેનત કરે છે. → શું તું મહેનત કરે છે?
તે ઘરે છે. → શું તે ઘરે છે?
શું તું મને મદદ કરીશ? → તું મને મદદ કરીશ.

13. સાદું ↔ સંયુક્ત ↔ સંકુલ રૂપાંતર

જોડનાર શબ્દ બદલીને એક જ વાતને સાદા, સંયુક્ત કે સંકુલ રૂપમાં મૂકવી.

નિયમ

•સાદાને સંયુક્ત બનાવવા: બે હકીકતોને 'અને / તેથી' થી જોડો.
•સંયુક્તને સંકુલ બનાવવા: 'અને' ની જગ્યાએ સમય/કારણ બતાવતું 'ત્યારે / કારણ કે / જે-તે' મૂકો જેથી એક ભાગ ગૌણ બને.
•વિશેષણને 'જે…તે' થી ગૌણ વાક્ય બનાવી સાદાને સંકુલ બનાવાય.

ઉદાહરણ

સૂર્ય ઊગ્યો. અંધારું દૂર થયું. → સૂર્ય ઊગ્યો અને અંધારું દૂર થયું. (સંયુક્ત)
સૂર્ય ઊગ્યો અને અંધારું દૂર થયું. → સૂર્ય ઊગ્યો ત્યારે અંધારું દૂર થયું. (સંકુલ)
મહેનતુ વિદ્યાર્થી પાસ થાય છે. → જે વિદ્યાર્થી મહેનતુ છે તે પાસ થાય છે. (સંકુલ)

14. ઝડપી ઊલટ-તપાસ (હાઈ-યીલ્ડ સારાંશ)

પરીક્ષા પહેલાં છેલ્લી ઘડીએ યાદ રાખવાના મુખ્ય મુદ્દા.

યાદ રાખવા જેવું

•રચના પ્રમાણે: એક ક્રિયાપદ → સાદું; 'અને/પણ/તેથી' → સંયુક્ત; 'જે-તે/જ્યારે-ત્યારે/કે' → સંકુલ.
•અર્થ પ્રમાણે: '?' → પ્રશ્નાર્થક; '!' → ઉદ્ગારવાચક; હુકમ → આજ્ઞાર્થક; 'નથી/ન' → નકારાત્મક; સાદી હકીકત → વિધાનાર્થક.
•કર્મણિની નિશાની: કર્તાને 'વડે/થી' ને ક્રિયાપદમાં 'આય' (લખાય, ગવાય, વવાય).
•હકાર↔નકાર: 'નથી/ન' ઉમેરો કે કાઢો. વિધાન↔પ્રશ્ન: 'શું' ને '?' ઉમેરો કે કાઢો.
•વાક્યપરિવર્તનમાં અર્થ કદી બદલવો નહીં — માત્ર રૂપ બદલાય છે.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.