30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ગુજરાતી પદ્ધતિ — વિભક્તિ ને કારક

1. વિભક્તિ ને કારક એટલે શું?

વાક્યમાં નામ કે સર્વનામનો બીજા શબ્દો સાથેનો સંબંધ બતાવે તેને વિભક્તિ કહે છે. કુલ સાત વિભક્તિ ને એક સંબોધન છે. દરેક વિભક્તિને પોતાનો પ્રત્યય ને કારક હોય છે.

સમજૂતી

•વાક્યમાં નામ કે સર્વનામનો ક્રિયા સાથેનો સંબંધ બતાવે તેને વિભક્તિ કહે છે.
•આ સંબંધ બતાવવા માટે નામ પાછળ જે પ્રત્યય લાગે તેને વિભક્તિનો પ્રત્યય કહે છે. જેમ કે ને, થી, માટે, માં.
•ક્રિયા સાથે જે ભૂમિકા ભજવે તેને કારક કહે છે. જેમ કે કોણ કરે છે, શું થાય છે, ક્યાં થાય છે.
•કુલ સાત વિભક્તિ છે, ને એક સંબોધન છે. એમ બધી મળીને આઠ ગણાય છે.
•વિભક્તિ એ પ્રત્યયની વાત છે, ને કારક એ અર્થની વાત છે. બંને સાથે ચાલે છે.
•દાખલા તરીકે રામ ઘરમાં રમે છે. અહીં રામ કર્તા છે, ઘરમાં અધિકરણ છે.

વિભક્તિ-કારક-પ્રત્યય ટેબલ

•પ્રથમા — કર્તા — એ/Ø — 'કોણ?'
•દ્વિતીયા — કર્મ — ને/Ø — 'શું? કોને?'
•તૃતીયા — કરણ — થી/વડે — 'શાથી? કોના વડે?'
•ચતુર્થી — સંપ્રદાન — માટે/ને — 'કોના માટે? કોને?'
•પંચમી — અપાદાન — થી/માંથી — 'ક્યાંથી? શાથી છૂટું?'
•ષષ્ઠી — સંબંધ — નો/ની/નું — 'કોનું?'
•સપ્તમી — અધિકરણ — માં/એ — 'ક્યાં? કોનામાં?'
•સંબોધન — સંબોધન — હે/ઓ/અરે — 'કોને બોલાવ્યો?'

30 સેકન્ડ ટ્રિક

પ્રથમા માટે પૂછો — કોણ કરે છે?
દ્વિતીયા માટે પૂછો — શું કે કોને?
તૃતીયા માટે પૂછો — શાથી કે કોના વડે?
ચતુર્થી માટે પૂછો — કોના માટે કે કોને આપ્યું?
પંચમી માટે પૂછો — ક્યાંથી કે શાથી છૂટું પડ્યું?
ષષ્ઠી માટે પૂછો — કોનું કે કોની?
સપ્તમી માટે પૂછો — ક્યાં કે કોનામાં?
સંબોધન માટે જુઓ — કોઈને બોલાવ્યો કે હાક મારી?

2. પ્રથમા વિભક્તિ — કર્તા

જે ક્રિયા કરે છે તેને કર્તા કહે છે. આ પ્રથમા વિભક્તિ છે. પ્રત્યય ઘણીવાર નથી લાગતો, ક્યારેક એ લાગે છે.

પ્રત્યય ને ઓળખ-પ્રશ્ન

•પ્રત્યય — મોટેભાગે કોઈ પ્રત્યય નથી લાગતો. ભૂતકાળમાં એ પ્રત્યય લાગે છે.
•ઓળખ-પ્રશ્ન — ક્રિયા કોણ કરે છે? એ પૂછો.
•જે જવાબ આવે તે કર્તા છે ને પ્રથમા વિભક્તિ છે.
•દાખલા તરીકે રામે કાગળ વાંચ્યો. અહીં રામે કર્તા છે, એ પ્રત્યય લાગ્યો છે.

ઉદાહરણ વાક્ય

'સીતા' ગીત ગાય છે.
'છોકરા' મેદાનમાં રમે છે.
'શિક્ષકે' પાઠ ભણાવ્યો.
'મજૂરે' દીવાલ બાંધી.
'પંખી' આકાશમાં ઊડે છે.
'મા' રસોઈ બનાવે છે.

3. દ્વિતીયા વિભક્તિ — કર્મ

ક્રિયાની અસર જેના પર પડે તેને કર્મ કહે છે. આ દ્વિતીયા વિભક્તિ છે. પ્રત્યય ને લાગે છે.

પ્રત્યય ને ઓળખ-પ્રશ્ન

•પ્રત્યય — ને. ક્યારેક કોઈ પ્રત્યય નથી પણ લાગતો.
•ઓળખ-પ્રશ્ન — શું? કે કોને? એ પૂછો.
•ક્રિયા જેના પર થાય તે કર્મ છે.
•દાખલા તરીકે રમેશે ભાઈને માર્યો. અહીં ભાઈને કર્મ છે.

ઉદાહરણ વાક્ય

મેં 'પુસ્તક' વાંચ્યું.
છોકરાએ 'દડાને' ફેંક્યો.
મા 'બાળકને' રમાડે છે.
ખેડૂતે 'ખેતરને' ખેડ્યું.
શિક્ષક 'વિદ્યાર્થીને' શીખવે છે.
તેણે 'પત્ર' લખ્યો.

4. તૃતીયા વિભક્તિ — કરણ

જે સાધનથી ક્રિયા થાય તેને કરણ કહે છે. આ તૃતીયા વિભક્તિ છે. પ્રત્યય થી કે વડે લાગે છે.

પ્રત્યય ને ઓળખ-પ્રશ્ન

•પ્રત્યય — થી, વડે, વતી.
•ઓળખ-પ્રશ્ન — શાથી? કે કોના વડે? એ પૂછો.
•જે સાધન કે રીતથી કામ થાય તે કરણ છે.
•દાખલા તરીકે હું પેનથી લખું છું. અહીં પેનથી કરણ છે.

ઉદાહરણ વાક્ય

તે 'છરીથી' ફળ કાપે છે.
મજૂર 'કોદાળી વડે' ખોદે છે.
અમે 'આંખથી' જોઈએ છીએ.
તેણે 'હાથથી' દરવાજો ખોલ્યો.
છોકરો 'દોરડાથી' કૂદે છે.
મા 'ચમચીથી' ખવડાવે છે.

5. ચતુર્થી વિભક્તિ — સંપ્રદાન

જેને માટે કે જેને કંઈ આપવામાં આવે તેને સંપ્રદાન કહે છે. આ ચતુર્થી વિભક્તિ છે. પ્રત્યય માટે કે ને લાગે છે.

પ્રત્યય ને ઓળખ-પ્રશ્ન

•પ્રત્યય — માટે, ને, સારુ, કાજે.
•ઓળખ-પ્રશ્ન — કોના માટે? કે કોને આપ્યું? એ પૂછો.
•જેને ફાયદો થાય કે જેને આપીએ તે સંપ્રદાન છે.
•દાખલા તરીકે મેં ગરીબને દાન આપ્યું. અહીં ગરીબને સંપ્રદાન છે.

ઉદાહરણ વાક્ય

પિતા 'દીકરા માટે' રમકડું લાવ્યા.
મેં 'ભિખારીને' રોટલી આપી.
આ ભેટ 'તારા માટે' છે.
ગુરુએ 'શિષ્યને' જ્ઞાન આપ્યું.
તે 'મિત્ર સારુ' રાહ જુએ છે.
મા 'બાળક કાજે' મહેનત કરે છે.

6. પંચમી વિભક્તિ — અપાદાન

જ્યાંથી કંઈ છૂટું પડે કે દૂર થાય તેને અપાદાન કહે છે. આ પંચમી વિભક્તિ છે. પ્રત્યય થી કે માંથી લાગે છે.

પ્રત્યય ને ઓળખ-પ્રશ્ન

•પ્રત્યય — થી, માંથી, થકી.
•ઓળખ-પ્રશ્ન — ક્યાંથી? કે શાથી છૂટું પડ્યું? એ પૂછો.
•જ્યાંથી દૂર થાય કે અલગ થાય તે અપાદાન છે.
•દાખલા તરીકે પાન ઝાડ પરથી પડ્યું. અહીં ઝાડ પરથી અપાદાન છે.

ઉદાહરણ વાક્ય

છોકરો 'ઘરથી' દૂર ગયો.
પાણી 'નળમાંથી' આવે છે.
તે 'ઝાડ પરથી' પડ્યો.
દૂધ 'ગાયમાંથી' મળે છે.
બાળક 'શાળાથી' પાછું આવ્યું.
ધુમાડો 'ચૂલામાંથી' નીકળે છે.

7. ષષ્ઠી વિભક્તિ — સંબંધ

એક નામનો બીજા નામ સાથેનો સંબંધ બતાવે તેને સંબંધ કહે છે. આ ષષ્ઠી વિભક્તિ છે. પ્રત્યય નો, ની, નું લાગે છે.

પ્રત્યય ને ઓળખ-પ્રશ્ન

•પ્રત્યય — નો, ની, નું, ના, ની.
•ઓળખ-પ્રશ્ન — કોનું? કે કોની? એ પૂછો.
•માલિકી કે સંબંધ બતાવે તે ષષ્ઠી છે.
•દાખલા તરીકે આ રામનું ઘર છે. અહીં રામનું સંબંધ બતાવે છે.

ઉદાહરણ વાક્ય

આ 'સીતાની' ચોપડી છે.
'ઝાડનાં' પાન લીલાં છે.
'મારો' ભાઈ આવ્યો.
'ગામનું' તળાવ ઊંડું છે.
'રાજાનો' મહેલ મોટો છે.
'છોકરીની' આંખો સુંદર છે.

8. સપ્તમી વિભક્તિ — અધિકરણ

ક્રિયા જ્યાં કે જે સમયે થાય તેને અધિકરણ કહે છે. આ સપ્તમી વિભક્તિ છે. પ્રત્યય માં કે એ લાગે છે.

પ્રત્યય ને ઓળખ-પ્રશ્ન

•પ્રત્યય — માં, એ, પર.
•ઓળખ-પ્રશ્ન — ક્યાં? કે કોનામાં? એ પૂછો.
•જગ્યા કે સમય બતાવે તે અધિકરણ છે.
•દાખલા તરીકે પુસ્તક ટેબલ પર છે. અહીં ટેબલ પર અધિકરણ છે.

ઉદાહરણ વાક્ય

બાળકો 'મેદાનમાં' રમે છે.
પાણી 'ઘડામાં' ભર્યું છે.
તે 'સવારે' ઊઠે છે.
પક્ષી 'ડાળ પર' બેઠું છે.
માછલી 'પાણીમાં' તરે છે.
અમે 'શાળામાં' ભણીએ છીએ.

9. સંબોધન

કોઈને બોલાવવા કે હાક મારવા માટે જે શબ્દ વપરાય તેને સંબોધન કહે છે. પહેલાં હે, ઓ, અરે જેવા શબ્દ આવે છે.

પ્રત્યય ને ઓળખ-પ્રશ્ન

•પ્રત્યય — હે, ઓ, અરે, એ આગળ આવે છે. ઘણીવાર ઉદ્ગાર ચિહ્ન પણ આવે છે.
•ઓળખ-પ્રશ્ન — કોને બોલાવ્યો? કે કોને હાક મારી? એ જુઓ.
•જેને બોલાવ્યો તે સંબોધન છે.
•દાખલા તરીકે હે ભગવાન, મદદ કરો. અહીં હે ભગવાન સંબોધન છે.

ઉદાહરણ વાક્ય

'હે રામ', મને બચાવ.
'ઓ ભાઈ', અહીં આવ.
'અરે છોકરા', ધીમે ચાલ.
'મિત્રો', ધ્યાનથી સાંભળો.
'હે ઈશ્વર', સૌનું ભલું કરો.
'બેટા', જમવા આવ.

10. કારક vs વિભક્તિ — ફરક

કારક ને વિભક્તિ સાથે ચાલે છે પણ બંને એક નથી. કારક અર્થ બતાવે છે, વિભક્તિ પ્રત્યય બતાવે છે.

મુખ્ય ફરક

•કારક એ નામનો ક્રિયા સાથેનો અર્થનો સંબંધ છે.
•વિભક્તિ એ નામ પાછળ લાગતો પ્રત્યય છે.
•કારક અર્થ પર આધાર રાખે છે, વિભક્તિ પ્રત્યય પર આધાર રાખે છે.
•દાખલા તરીકે કરણ એ કારક છે, ને થી એ વિભક્તિનો પ્રત્યય છે.
•એક જ પ્રત્યય જુદા જુદા કારક બતાવી શકે છે. જેમ કે થી પ્રત્યય કરણમાં ને અપાદાનમાં બંનેમાં આવે છે.

યાદ રાખવાની વાત

•પ્રથમ અર્થ સમજો, પછી કારક નક્કી થાય છે.
•ફક્ત પ્રત્યય જોઈને કારક નક્કી ન કરો, વાક્યનો અર્થ જુઓ.
•થી પ્રત્યય હોય તો સાધન છે કે દૂર થવાનું છે એ તપાસો.
•જો સાધન હોય તો કરણ, ને જો છૂટું પડવાનું હોય તો અપાદાન.

11. સામાન્ય ભૂલો ને કાળજી

પરીક્ષામાં વિભક્તિ ઓળખવામાં વિદ્યાર્થીઓ અમુક ભૂલો કરે છે. આ ભૂલો જાણી લો તો સહેલાઈથી સાચો જવાબ મળે.

ધ્યાન રાખવાની વાતો

•થી પ્રત્યય જોઈને જ તૃતીયા ગણી લેવાની ભૂલ ન કરો. અર્થ જુઓ.
•ને પ્રત્યય દ્વિતીયામાં ને ચતુર્થીમાં બંનેમાં આવે છે, અર્થથી ઓળખો.
•કર્તાને ભૂતકાળમાં એ પ્રત્યય લાગે છે, એને દ્વિતીયા ન સમજો.
•ષષ્ઠીમાં નો, ની, નું જાતિ ને વચન પ્રમાણે બદલાય છે.
•સંબોધનને વિભક્તિમાં ગણાવી દેવાય છે, પણ એ અલગ ઓળખ છે.

પાકી ટ્રિક

દરેક વાક્યમાં પહેલાં ક્રિયા શોધો.
પછી તે ક્રિયા સાથે કોણ, શું, ક્યાં, શાથી પૂછો.
જવાબ સાથેનો પ્રત્યય જુઓ, બંને મેળવો.
અર્થ ને પ્રત્યય બંને મળે ત્યારે જ કારક નક્કી કરો.

12. ઝડપી ઓળખ ટેબલ

પરીક્ષા પહેલાં છેલ્લી ઘડીએ આખું ટેબલ એક નજરમાં જોઈ લો. વિભક્તિ, કારક, પ્રત્યય ને પ્રશ્ન સાથે છે.

આખું ટેબલ એક નજરમાં

•પ્રથમા — કર્તા — એ/Ø — કોણ?
•દ્વિતીયા — કર્મ — ને/Ø — શું? કોને?
•તૃતીયા — કરણ — થી/વડે — શાથી? કોના વડે?
•ચતુર્થી — સંપ્રદાન — માટે/ને — કોના માટે? કોને?
•પંચમી — અપાદાન — થી/માંથી — ક્યાંથી? શાથી છૂટું?
•ષષ્ઠી — સંબંધ — નો/ની/નું — કોનું? કોની?
•સપ્તમી — અધિકરણ — માં/એ — ક્યાં? કોનામાં?
•સંબોધન — સંબોધન — હે/ઓ/અરે — કોને બોલાવ્યો?

છેલ્લી ઘડીની ટિપ

•પ્રથમા ને દ્વિતીયા મોટેભાગે પ્રત્યય વગર પણ આવે છે.
•થી પ્રત્યય બે જગ્યાએ આવે — કરણ ને અપાદાન.
•ને પ્રત્યય બે જગ્યાએ આવે — કર્મ ને સંપ્રદાન.
•નો, ની, નું એટલે હંમેશા ષષ્ઠી સંબંધ.
•માં, પર એટલે હંમેશા સપ્તમી અધિકરણ.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.