30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ઇતિહાસ પદ્ધતિ — પ્રાચીન ભારત

1. પ્રાચીન ભારત સમજવાની રીત

પ્રાચીન ભારતમાં મોટેભાગે પૂછાય છે — કઈ સંસ્કૃતિનું કયું નગર, કયો વેદ, કયો ધર્મ કોણે ચલાવ્યો, કયો રાજા કયા સામ્રાજ્યનો અને કયો ગ્રંથ કોણે લખ્યો. ક્રમ યાદ રાખવો એ ચાવી છે.

શું ધ્યાનમાં રાખવું

•સમયક્રમ યાદ રાખો — સિંધુ ખીણ, પછી વૈદિક યુગ, પછી મહાજનપદ ને ધર્મ, પછી મૌર્ય, પછી ગુપ્ત.
•દરેક સામ્રાજ્યનો સ્થાપક, રાજધાની ને મોટો રાજા જોડીને યાદ રાખો.
•ગુજરાતના ભાગ પર ખાસ ધ્યાન — લોથલ, ધોળાવીરા, રંગપુર પાક્કા કરો.
•દરેક ગ્રંથને તેના લેખક સાથે જોડો.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

સામ્રાજ્યનો ક્રમ: 'સિ-વૈ-મ-ગુ' — સિંધુ, વૈદિક, મૌર્ય, ગુપ્ત.
ગુજરાતનાં ત્રણ હડપ્પન સ્થળ યાદ રાખવા: 'લો-ધો-રં' — લોથલ, ધોળાવીરા, રંગપુર.
મૌર્ય ત્રણ રાજા ક્રમમાં: ચંદ્રગુપ્ત, બિંદુસાર, અશોક.
ગુપ્ત 'સુવર્ણ યુગ' — 'સુ' એટલે સોનું, કલા-વિજ્ઞાનનો સોનેરી સમય.

2. સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ

આશરે 4500 વર્ષ જૂની ભારતની સૌથી જૂની નગર સંસ્કૃતિ. વ્યવસ્થિત નગર રચના, ગટર વ્યવસ્થા ને વેપાર માટે જાણીતી. હડપ્પા ને મોહેંજો-દડો તેનાં મુખ્ય નગરો.

મુખ્ય મુદ્દા

•તેને હડપ્પન સંસ્કૃતિ પણ કહે છે, કારણ કે હડપ્પા સૌપ્રથમ શોધાયું.
•મોહેંજો-દડોમાંથી 'મહાસ્નાનાગાર' (ગ્રેટ બાથ) મળ્યું.
•નગરો ગ્રિડ પદ્ધતિથી — સીધી રસ્તાઓ ને બંધ ગટર સાથે વસેલાં.
•લોકો કાંસું, તાંબું ને માટીકામ જાણતા; લિપિ હજુ ઉકેલાઈ નથી.

મહત્ત્વનાં નગરો

•હડપ્પા ને મોહેંજો-દડો — આજે પાકિસ્તાનમાં.
•કાલીબંગન — રાજસ્થાનમાં; ખેડેલા ખેતરના નિશાન મળ્યા.
•લોથલ ને ધોળાવીરા — ગુજરાતમાં.

3. ગુજરાતનાં હડપ્પન સ્થળો

ગુજરાતમાં સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિનાં મહત્ત્વનાં સ્થળ આવેલાં છે. પરીક્ષામાં લોથલ, ધોળાવીરા ને રંગપુર વારંવાર પૂછાય છે.

ત્રણ મુખ્ય સ્થળ

•લોથલ (અમદાવાદ જિલ્લો) — જગતનું સૌથી જૂનું જાણીતું ડોકયાર્ડ (ગોદી); વેપારી બંદર.
•ધોળાવીરા (કચ્છ, ખડિરબેટ) — પાણી સંગ્રહ વ્યવસ્થા માટે પ્રખ્યાત; યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ.
•રંગપુર (સૌરાષ્ટ્ર, ભાદર નદી કાંઠે) — ઉત્તર-હડપ્પન સ્થળ; ચોખાના અવશેષ મળ્યા.

યાદ રાખવાની વાત

•લોથલ = ગોદી ને બંદર.
•ધોળાવીરા = પાણીના જળાશયો ને હેરિટેજ સાઇટ.
•રંગપુર = ભાદર નદી ને ચોખા.

4. વૈદિક યુગ

સિંધુ સંસ્કૃતિ પછીનો યુગ. આર્યો ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં વસ્યા. આ સમયમાં વેદોની રચના થઈ અને સમાજનું માળખું ઘડાયું.

ચાર વેદ

•ઋગ્વેદ — સૌથી જૂનો; દેવોની સ્તુતિના મંત્રો.
•સામવેદ — સંગીત ને ગાન સાથે જોડાયેલો.
•યજુર્વેદ — યજ્ઞ ને કર્મકાંડના મંત્રો.
•અથર્વવેદ — રોજિંદા જીવન ને ઔષધિના મંત્રો.

સમાજ

•આર્યો સૌપ્રથમ 'સપ્ત સિંધુ' (પંજાબ વિસ્તાર)માં વસ્યા.
•ઋગ્વેદના પુરુષ સૂક્તમાં ચાર વર્ણનો ઉલ્લેખ.
•ગાય મુખ્ય ધન ગણાતી; ખેતી ને પશુપાલન મુખ્ય વ્યવસાય.

5. મહાજનપદ યુગ

વૈદિક યુગ પછી ઉત્તર ભારતમાં 16 મોટા રાજ્યો (મહાજનપદ) ઊભા થયા. તેમાંથી મગધ સૌથી શક્તિશાળી બન્યું.

મુખ્ય મુદ્દા

•કુલ 16 મહાજનપદ હતા — દા.ત. મગધ, કોશલ, અવંતી, વત્સ, ગાંધાર.
•મગધ સૌથી શક્તિશાળી બન્યું; રાજધાની પાટલીપુત્ર.
•બિંબિસાર ને અજાતશત્રુ મગધના જાણીતા રાજા.
•આ સમયમાં જૈન ને બૌદ્ધ ધર્મનો ઉદય થયો.

6. જૈન ધર્મ

જૈન ધર્મ અહિંસા ને સત્યનો સંદેશ આપે છે. ભગવાન મહાવીર તેના 24મા ને છેલ્લા તીર્થંકર હતા.

મુખ્ય મુદ્દા

•મહાવીર 24મા ને છેલ્લા તીર્થંકર; પ્રથમ તીર્થંકર ઋષભદેવ.
•ત્રિરત્ન — સમ્યક્ દર્શન, સમ્યક્ જ્ઞાન, સમ્યક્ ચારિત્ર.
•મુખ્ય સિદ્ધાંત — અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ.
•મહાવીરનું મૂળ નામ વર્ધમાન.

7. બૌદ્ધ ધર્મ

ગૌતમ બુદ્ધે દુઃખ ને તેના નિવારણનો માર્ગ બતાવ્યો. તેમના જીવનનાં ચાર સ્થળ પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાય છે.

જીવનનાં ચાર સ્થળ

•જન્મ — લુમ્બિની (આજે નેપાળમાં).
•જ્ઞાન (બોધિ) — બોધગયા.
•પહેલો ઉપદેશ — સારનાથ (ધર્મચક્ર પ્રવર્તન).
•મહાપરિનિર્વાણ (દેહત્યાગ) — કુશીનગર.

મુખ્ય સિદ્ધાંત

•બાળપણનું નામ સિદ્ધાર્થ; ગૌતમ વંશના.
•ચાર આર્ય સત્ય ને અષ્ટાંગ માર્ગ શીખવ્યા.
•ત્રિરત્ન — બુદ્ધ, ધમ્મ, સંઘ.
•મધ્યમ માર્ગ (વચલો રસ્તો) અપનાવવાનું કહ્યું.

8. મૌર્ય સામ્રાજ્ય

ભારતનું પ્રથમ મોટું સામ્રાજ્ય. ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે ચાણક્યની મદદથી તેની સ્થાપના કરી. રાજધાની પાટલીપુત્ર.

મુખ્ય મુદ્દા

•સ્થાપક — ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય (ઈ.સ.પૂર્વે 322 આસપાસ).
•ગુરુ ને મંત્રી — ચાણક્ય (કૌટિલ્ય); 'અર્થશાસ્ત્ર'ના લેખક.
•રાજધાની — પાટલીપુત્ર (આજનું પટના).
•ગ્રીક રાજદૂત મેગાસ્થનીસે 'ઇન્ડિકા' લખ્યું.

ત્રણ મુખ્ય રાજા

•ચંદ્રગુપ્ત — સ્થાપક; પાછલા જીવનમાં જૈન બન્યો.
•બિંદુસાર — ચંદ્રગુપ્તનો પુત્ર.
•અશોક — સૌથી મહાન મૌર્ય રાજા.

9. સમ્રાટ અશોક

મૌર્ય સામ્રાજ્યનો સૌથી મહાન રાજા. કલિંગ યુદ્ધ પછી તેણે હિંસા છોડી ને બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવ્યો.

મુખ્ય મુદ્દા

•કલિંગ યુદ્ધની ખુવારી જોઈને હૃદય પરિવર્તન; બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવ્યો.
•ધમ્મ (ધર્મ)નો સંદેશ સ્તંભ ને શિલાલેખ પર કોતરાવ્યો.
•સારનાથ સ્તંભના ચાર સિંહ ભારતનું રાષ્ટ્રીય પ્રતીક.
•બૌદ્ધ ધર્મ ફેલાવવા દૂતો વિદેશ મોકલ્યા.

10. ગુપ્ત યુગ

ભારતનો સુવર્ણ યુગ. કલા, વિજ્ઞાન ને સાહિત્યનો ખૂબ વિકાસ થયો. ચંદ્રગુપ્ત બીજો (વિક્રમાદિત્ય) જાણીતો રાજા.

મુખ્ય રાજા

•સમુદ્રગુપ્ત — 'ભારતનો નેપોલિયન'; પ્રયાગ સ્તંભ પ્રશસ્તિમાં વિજયોનું વર્ણન.
•ચંદ્રગુપ્ત બીજો (વિક્રમાદિત્ય) — દરબારમાં નવરત્નો; કાલિદાસ તેમાંના એક.
•ચીની યાત્રી ફાહિયાન વિક્રમાદિત્યના સમયમાં આવ્યો.

સુવર્ણ યુગ કેમ

•વિજ્ઞાન, ગણિત ને ખગોળમાં મોટી શોધો થઈ.
•મંદિર સ્થાપત્ય ને શિલ્પકલાનો વિકાસ.
•સંસ્કૃત સાહિત્યનો સોનેરી સમય.

11. પ્રાચીન વિજ્ઞાન ને સાહિત્ય

પ્રાચીન ભારતમાં ગણિત, ખગોળ ને ચિકિત્સામાં મોટું યોગદાન. અનેક વિદ્વાનો ને તેમના ગ્રંથ પરીક્ષામાં પૂછાય છે.

વિજ્ઞાન ને વિદ્વાનો

•આર્યભટ્ટ — પૃથ્વી ધરી પર ફરે છે ને ગ્રહણનું કારણ; ગ્રંથ 'આર્યભટ્ટીય'; શૂન્ય-દશાંશ.
•સુશ્રુત — શલ્યક્રિયા (સર્જરી)ના પિતા; ગ્રંથ 'સુશ્રુત સંહિતા'.
•ચરક — આયુર્વેદ ચિકિત્સા; ગ્રંથ 'ચરક સંહિતા'.
•વરાહમિહિર — ખગોળ ને જ્યોતિષ; ગ્રંથ 'બૃહત્સંહિતા'.

સાહિત્ય

•કાલિદાસ — 'અભિજ્ઞાન શાકુંતલમ્', 'મેઘદૂત'.
•પાણિનિ — સંસ્કૃત વ્યાકરણ; ગ્રંથ 'અષ્ટાધ્યાયી'.
•ચાણક્ય — 'અર્થશાસ્ત્ર' (રાજનીતિ).

12. ગુજરાત ને પ્રાચીન ભારત

પ્રાચીન ભારતના અનેક મહત્ત્વના નિશાન ગુજરાતમાં છે. જૂનાગઢ-ગિરનારના ખડક પર ત્રણ રાજવંશના લેખ આવેલા છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•ગિરનાર પાસેના ખડક પર અશોક, રુદ્રદામન ને સ્કંદગુપ્ત — ત્રણના લેખ.
•સુદર્શન તળાવ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના સમયમાં બંધાયું; પાછળથી મરામત.
•ગુજરાતનાં હડપ્પન સ્થળ — લોથલ, ધોળાવીરા, રંગપુર.
•દરિયા કાંઠાને કારણે ગુજરાત જૂના વેપારનું મથક હતું.

13. ઝડપી પુનરાવર્તન — રાજવંશ, સ્થાપક ને રાજધાની

પરીક્ષા પહેલાં એક નજરમાં યાદ કરવા માટેની હાઈ-યીલ્ડ યાદી. રાજવંશ, સ્થાપક ને રાજધાની જોડીને યાદ રાખો.

રાજવંશ — સ્થાપક — રાજધાની

•મૌર્ય — ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય — પાટલીપુત્ર.
•ગુપ્ત — શ્રીગુપ્ત (મહાન રાજા ચંદ્રગુપ્ત પહેલો) — પાટલીપુત્ર.
•મગધ (હર્યંક વંશ) — બિંબિસાર — રાજગૃહ, પછી પાટલીપુત્ર.
•નંદ વંશ — મહાપદ્મ નંદ — પાટલીપુત્ર.

ગ્રંથ — લેખક

•અર્થશાસ્ત્ર — ચાણક્ય.
•ઇન્ડિકા — મેગાસ્થનીસ.
•આર્યભટ્ટીય — આર્યભટ્ટ.
•અભિજ્ઞાન શાકુંતલમ્ — કાલિદાસ.

બુદ્ધનાં ચાર સ્થળ

•જન્મ — લુમ્બિની.
•જ્ઞાન — બોધગયા.
•પહેલો ઉપદેશ — સારનાથ.
•નિર્વાણ — કુશીનગર.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.