30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ઇતિહાસ પદ્ધતિ — સ્વાતંત્ર સંગ્રામ

1. સ્વાતંત્ર સંગ્રામ સમજવાની રીત

1885થી 1947 સુધીનો ભારતનો સ્વાતંત્ર સંગ્રામ. પરીક્ષામાં મોટેભાગે પૂછાય છે — કયું આંદોલન કયા વર્ષે, કોના નેતૃત્વમાં ને કયો નારો કોણે આપ્યો. વર્ષ ને નામ જોડવાં એ ચાવી છે.

શું ધ્યાનમાં રાખવું

•દરેક આંદોલનને એક વર્ષ ને એક નેતા સાથે જોડો.
•મહત્ત્વના નારા ને એને આપનાર વ્યક્તિ યાદ રાખો.
•ગુજરાતના ભાગ પર ખાસ ધ્યાન — ચંપારણ-ખેડા-બારડોલી ને સરદાર પટેલ પાક્કા કરો.
•કોંગ્રેસનાં મહત્ત્વનાં અધિવેશન ને એમાં થયેલા ઠરાવ ગોખી લો.

યાદ રાખવાની ટ્રિક (ગાંધી યુગ)

ગાંધીજીના ત્રણ મોટા આંદોલન યાદ રાખવા: અસહકાર (1920) — સવિનય કાનૂનભંગ/દાંડી (1930) — ભારત છોડો (1942). દર 10-12 વર્ષે એક.
ગુજરાતના ત્રણ પ્રારંભિક સત્યાગ્રહ: ચંપારણ (1917) બિહારમાં, ખેડા ને અમદાવાદ (1918) ગુજરાતમાં.
ટૂંકી લીટી: 'સત્તર ચંપારણ, અઢાર ખેડા, વીસ અસહકાર, ત્રીસ દાંડી, બેંતાળીસ ભારત છોડો.'

2. કોંગ્રેસની સ્થાપના ને પ્રારંભ

ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની સ્થાપના 1885માં થઈ. તે દેશની સૌથી જૂની રાજકીય સંસ્થા છે ને સ્વાતંત્ર સંગ્રામનું મુખ્ય મંચ બની.

મુખ્ય મુદ્દા

•સ્થાપના: 1885, મુંબઈ (ગોકુલદાસ તેજપાલ સંસ્કૃત કોલેજ).
•મુખ્ય ભૂમિકા: એ.ઓ. હ્યુમ (નિવૃત્ત અંગ્રેજ અધિકારી), પ્રથમ મહામંત્રી.
•પ્રથમ અધ્યક્ષ: ડબ્લ્યુ.સી. બેનરજી.
•શરૂઆતમાં ધ્યેય — અંગ્રેજ સરકાર પાસે અરજી ને વિનંતી દ્વારા સુધારા માગવા.

3. નરમ દળ ને ગરમ દળ

કોંગ્રેસમાં બે વિચારધારા ઊભી થઈ — નરમ દળ (અરજી-વિનંતી) ને ગરમ દળ (સીધો વિરોધ ને સ્વરાજ). 1907ના સુરત અધિવેશનમાં ભાગલા પડ્યા.

બંને દળની ઓળખ

•નરમ દળ: ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે, દાદાભાઈ નવરોજી, ફિરોજશાહ મહેતા — બંધારણીય માર્ગે સુધારા.
•ગરમ દળ: બાળ ગંગાધર તિલક, લાલા લજપતરાય, બિપિનચંદ્ર પાલ (લાલ-બાલ-પાલ) — સ્વરાજની માગ.
•તિલકનો નારો: 'સ્વરાજ મારો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે.'
•1907 સુરત અધિવેશન — 'સુરત ભાગલા'.

4. બંગાળ ભાગલા ને સ્વદેશી

1905માં લોર્ડ કર્ઝને બંગાળના ભાગલા કર્યા. તેના વિરોધમાં સ્વદેશી ને બહિષ્કાર ચળવળ શરૂ થઈ, જે રાષ્ટ્રીય જાગૃતિનું મોટું પગથિયું બની.

મુખ્ય મુદ્દા

•ભાગલા: 1905, લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા.
•વિરોધ: સ્વદેશી (દેશી માલ વાપરો) ને બહિષ્કાર (વિદેશી માલ છોડો).
•આર્થિક હેતુ: દેશી ઉદ્યોગ ને હાથવણાટને વેગ.
•1911માં ભાગલા રદ થયા.

5. ગાંધીજીના પ્રારંભિક સત્યાગ્રહ

દક્ષિણ આફ્રિકાથી પાછા આવ્યા પછી ગાંધીજીએ 1917-18માં ત્રણ સત્યાગ્રહ કર્યા, જેમાંથી બે ગુજરાતમાં હતા. અહીંથી ગાંધી યુગ શરૂ થયો.

ત્રણ સત્યાગ્રહ

•ચંપારણ (1917, બિહાર): ગળીની ખેતી કરતા ખેડૂતો માટે — ભારતમાં પહેલો સત્યાગ્રહ.
•ખેડા (1918, ગુજરાત): દુષ્કાળ સમયે મહેસૂલ માફી માટે.
•અમદાવાદ (1918, ગુજરાત): કાપડ મિલના મજૂરોની મજૂરી-વધારા માટે — ગાંધીજીના પ્રથમ ઉપવાસ.

6. અસહકાર આંદોલન

1920માં ગાંધીજીએ અસહકાર આંદોલન શરૂ કર્યું — તેમનું પહેલું મોટું દેશવ્યાપી આંદોલન. 1922ની ચૌરી-ચૌરા હિંસા પછી તે પાછું ખેંચાયું.

મુખ્ય મુદ્દા

•શરૂઆત: 1920, ખિલાફત આંદોલન સાથે જોડાયું.
•રીત: સરકારી શાળા-કોલેજ, અદાલત ને ઉપાધિઓનો બહિષ્કાર; વિદેશી કાપડ બાળવું.
•જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ (1919) આ આંદોલનનું એક કારણ.
•પાછું ખેંચ્યું: 1922, ચૌરી-ચૌરા (ઉ.પ્ર.)માં હિંસા થતાં.

7. સવિનય કાનૂનભંગ ને દાંડી કૂચ

1930માં ગાંધીજીએ મીઠાના કાયદાનો ભંગ કરવા સાબરમતીથી દાંડી સુધી કૂચ કરી. તેનાથી સવિનય કાનૂનભંગ આંદોલન દેશભરમાં ફેલાયું.

મુખ્ય મુદ્દા

•દાંડી કૂચ: 12 માર્ચ 1930, સાબરમતી આશ્રમ (અમદાવાદ)થી દાંડી (નવસારી પાસે).
•અંતર ને સમય: આશરે 240 કિમી, 24 દિવસ.
•6 એપ્રિલ 1930ના રોજ દાંડીમાં મીઠું બનાવી કાયદો તોડ્યો.
•ગાંધી-ઇરવિન કરાર (1931) પછી ગાંધીજી બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં ગયા.

8. ભારત છોડો આંદોલન

1942માં ગાંધીજીએ 'ભારત છોડો' આંદોલન શરૂ કર્યું ને 'કરો યા મરો'નો નારો આપ્યો. તે અંગ્રેજ શાસન સામેનું છેલ્લું મોટું જનઆંદોલન હતું.

મુખ્ય મુદ્દા

•શરૂઆત: 8 ઓગસ્ટ 1942, મુંબઈ અધિવેશન.
•નારો: 'કરો યા મરો' (ગાંધીજી).
•બધા મોટા નેતા તરત જેલમાં — આંદોલન જનતાએ ચલાવ્યું.
•ઉષા મહેતાએ ભૂગર્ભ 'કોંગ્રેસ રેડિયો' ચલાવ્યો; અરુણા આસફ અલીએ મુંબઈમાં ઝંડો ફરકાવ્યો.

9. ક્રાંતિકારી આંદોલન

અહિંસક આંદોલનની સાથે કેટલાક યુવાનોએ સશસ્ત્ર ક્રાંતિનો માર્ગ અપનાવ્યો. ભગતસિંહ ને ચંદ્રશેખર આઝાદ એના મુખ્ય ચહેરા હતા.

મુખ્ય ક્રાંતિકારી

•ભગતસિંહ: 'ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ' નારો; 1929માં ધારાસભામાં બોમ્બ (બટુકેશ્વર દત્ત સાથે); 1931માં ફાંસી (રાજગુરુ ને સુખદેવ સાથે).
•ચંદ્રશેખર આઝાદ: HSRAના નેતા; 1931માં અલ્હાબાદમાં શહીદ; જીવતા ન પકડાવાની પ્રતિજ્ઞા પાળી.
•સંસ્થા: હિન્દુસ્તાન સોશિયાલિસ્ટ રિપબ્લિકન એસોસિએશન (HSRA).

10. સુભાષચંદ્ર બોઝ

નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝે આઝાદ હિંદ ફોજ (INA) રચી અંગ્રેજ સામે સશસ્ત્ર લડત આપી. તેમનો માર્ગ ગાંધીજીના અહિંસક માર્ગથી અલગ હતો.

મુખ્ય મુદ્દા

•નારો: 'તમે મને લોહી આપો, હું તમને આઝાદી આપીશ.'
•આઝાદ હિંદ ફોજ (INA)નું નેતૃત્વ.
•'રાણી ઝાંસી રેજિમેન્ટ' (મહિલા ટુકડી) — કેપ્ટન લક્ષ્મી સહગલ.
•ફોરવર્ડ બ્લોકની સ્થાપના; 'જય હિંદ' નારો.

11. મહત્ત્વનાં અધિવેશન ને ઠરાવ

કોંગ્રેસનાં કેટલાંક અધિવેશન સ્વાતંત્ર સંગ્રામની દિશા બદલનારાં હતાં. વર્ષ, સ્થળ ને ઠરાવ જોડવાનું પૂછાય છે.

મહત્ત્વનાં અધિવેશન

•મુંબઈ 1885: પ્રથમ અધિવેશન, અધ્યક્ષ ડબ્લ્યુ.સી. બેનરજી.
•સુરત 1907: નરમ-ગરમ દળના ભાગલા.
•નાગપુર 1920: અસહકાર આંદોલનનો ઠરાવ.
•લાહોર 1929: પૂર્ણ સ્વરાજનો ઠરાવ; 26 જાન્યુ. 1930 પ્રથમ સ્વતંત્રતા દિન.

12. સરદાર પટેલ ને ગુજરાત

ગુજરાતે સ્વાતંત્ર સંગ્રામમાં મહત્ત્વનું યોગદાન આપ્યું. સરદાર પટેલે બારડોલી સત્યાગ્રહ ને રજવાડાંના એકીકરણ દ્વારા ઇતિહાસ રચ્યો.

મુખ્ય મુદ્દા

•બારડોલી સત્યાગ્રહ (1928): વેરા-વધારા સામે; સફળતા પછી 'સરદાર'ની ઉપાધિ.
•રજવાડાંનું એકીકરણ: આશરે 562 દેશી રજવાડાં ભારતમાં ભેળવ્યાં.
•ઉપાધિ: 'ભારતના લોખંડી પુરુષ', 'એકતાના શિલ્પી'.
•મદદ: રાજ્ય ખાતાના સચિવ વી.પી. મેનન.

13. સ્વતંત્રતા ને ભાગલા

15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ભારતને સ્વતંત્રતા મળી, પણ સાથે ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા પણ થયા. માઉન્ટબેટન યોજના આનો આધાર બની.

મુખ્ય મુદ્દા

•સ્વતંત્રતા: 15 ઓગસ્ટ 1947.
•છેલ્લા વાઇસરોય: લોર્ડ માઉન્ટબેટન; 'માઉન્ટબેટન યોજના' દ્વારા ભાગલા.
•ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન: જવાહરલાલ નહેરુ; પ્રથમ ગૃહમંત્રી: સરદાર પટેલ.
•ભાગલા સાથે મોટું સ્થળાંતર ને કોમી હિંસા થઈ.

14. ઊંચા-ગુણવાળી યાદી (આંદોલન-વર્ષ)

પરીક્ષાના આગલા દિવસે ઝડપી રિવિઝન માટેની યાદી — દરેક મહત્ત્વનું આંદોલન ને એનું વર્ષ એક નજરમાં.

વર્ષ પ્રમાણે યાદ રાખો

•1885 — કોંગ્રેસની સ્થાપના.
•1905 — બંગાળ ભાગલા ને સ્વદેશી.
•1907 — સુરત ભાગલા (નરમ-ગરમ).
•1917 — ચંપારણ સત્યાગ્રહ.
•1918 — ખેડા ને અમદાવાદ સત્યાગ્રહ.
•1919 — જલિયાંવાલા બાગ.
•1920 — અસહકાર આંદોલન.
•1928 — બારડોલી સત્યાગ્રહ.
•1929 — પૂર્ણ સ્વરાજ ઠરાવ (લાહોર).
•1930 — દાંડી કૂચ / મીઠાનો સત્યાગ્રહ.
•1942 — ભારત છોડો આંદોલન.
•1947 — સ્વતંત્રતા ને ભાગલા.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.