1. ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ સમજવાની રીતGSSSB વારંવાર પૂછે છે — કયું નૃત્ય કયા સમાજ/વિસ્તારનું, કયો સંત કઈ રચના માટે જાણીતો, કઈ હસ્તકલા કયા શહેરની, કયો મેળો કયા જિલ્લામાં ને કયા તહેવાર સાથે. દરેક વસ્તુને એક 'સ્થળ' ને એક 'ઓળખ' સાથે જોડી દેવી એ આખા વિષયની ચાવી છે.
શું ધ્યાનમાં રાખવું • દરેક નૃત્યને એક વિસ્તાર/સમાજ સાથે જોડો — ટિપ્પણી-ચોરવાડ, પઢાર-ભાલ, ડાંગી-ડાંગ, મેરાયો-ઓખા. • દરેક હસ્તકલાને એક શહેર સાથે જોડો — પટોળા-પાટણ, બાંધણી-જામનગર, અકીક-ખંભાત, ભરત-કચ્છ. • દરેક મેળાને એક જિલ્લા ને એક કારણ સાથે જોડો — તરણેતર-સુરેન્દ્રનગર, ભવનાથ-જૂનાગઢ, વૌઠા-અમદાવાદ. • દરેક સંતકવિને એક રચના-પ્રકાર સાથે જોડો — પ્રેમાનંદ-આખ્યાન, અખો-છપ્પા, દયારામ-ગરબી. નૃત્ય-સ્થળ: 'ટિપ્પણી ચોરવાડ, પઢાર ભાલ, ડાંગી ડાંગ, મેરાયો ઓખા' — એક લીટી ગોખી લો. હસ્તકલા-શહેર: 'પા-પા-ખ-કા' = પાટણ(પટોળા), પાટણ-જામનગર(બાંધણી), ખંભાત(અકીક), કચ્છ(ભરત). સંત-રચના: 'આખ્યાન-છપ્પા-ગરબી = પ્રેમાનંદ-અખો-દયારામ' (P-A-D ક્રમ). મેળો-મહિનો: ભવનાથ = શિવરાત્રિ, માધવપુર = રામનવમી પછી, તરણેતર = ભાદરવો. 2. લોકનૃત્ય — ગરબા, રાસ ને બીજાંગુજરાતનાં લોકનૃત્ય દરેક વિસ્તાર ને સમાજની ઓળખ છે. ગરબા-રાસ રાજ્યભરમાં છે, જ્યારે ટિપ્પણી, પઢાર, ડાંગી, મેરાયો, હુડો ચોક્કસ વિસ્તાર સાથે જોડાયેલાં છે.
મુખ્ય નૃત્યો • ગરબા — નવરાત્રિમાં માતાજીની આરાધના સાથે, છિદ્રવાળા ઘડા (ગરબો) ફરતે ગોળ ઘૂમીને રમાય. • દાંડિયા રાસ — બે હાથમાં નાની લાકડીઓ લઈ તાલમાં અથડાવી રમાય. • ટિપ્પણી — ચોરવાડની શ્રમિક સ્ત્રીઓ લાંબી લાકડી (ટિપ્પણી) વડે જમીન ઠોકતાં કરે. • પઢાર — ભાલ વિસ્તારની પઢાર કોમ, મંજીરા સાથે દરિયાનાં મોજાં જેવી ગતિ બતાવે. બીજાં ખાસ નૃત્યો • ડાંગી નૃત્ય (ચાળો) — ડાંગના આદિવાસી, ઢોલ-પાવરી સાથે ગોળ હારમાં. • મેરાયો — ઓખા-દ્વારકાના મેર-વાઘેર, તલવાર-લાકડી સાથેનું વીરનૃત્ય. • હુડો રાસ — સૌરાષ્ટ્રના ભરવાડ-રબારી, સામસામે તાળી પાડતાં (તરણેતરમાં પ્રખ્યાત). • ગોફ ગૂંથણ — રંગીન દોરી લઈ વર્તુળમાં ગૂંથણ બનાવતું નૃત્ય. 3. લોકસંગીત, વાદ્ય ને ભવાઈગુજરાતનું લોકસંગીત દુહા-છંદ ને ભજનથી ભરેલું છે. ભવાઈ એ રાજ્યનું જાણીતું લોકનાટ્ય છે, જેમાં ભૂંગળ વાદ્ય વાગે છે.
વાદ્યો ને સંગીત • જોડિયા પાવા — બે વાંસળીની જોડ; એક સૂર પકડે, બીજી ધૂન વગાડે (કચ્છ-સૌરાષ્ટ્ર). • એકતારો — એક જ તારવાળું વાદ્ય; ભજનિક ને બાવા-સાધુ વાપરે. • દુહા-છંદ — ચારણ-બારોટ શૌર્ય ને પ્રેમની વાતો દુહામાં ગાય. • મંજીરા ને ઢોલ — મોટાભાગના લોકનૃત્ય-ભજનનો તાલ આપે. ભવાઈ • ભવાઈ ગુજરાતનું લોકનાટ્ય; તેમાં 'વેશ' ભજવાય. • અસાઈત ઠાકર (સિદ્ધપુર) ભવાઈના આદ્યસ્થાપક ગણાય. • ભૂંગળ ભવાઈનું મુખ્ય વાદ્ય છે. • વ્યંગ, હાસ્ય ને સામાજિક સંદેશ ભવાઈની ખાસિયત છે. 4. સંતો ને ભક્તકવિગુજરાતના ભક્તિ આંદોલનને નરસિંહ, મીરાં, અખો, પ્રેમાનંદ ને દયારામ જેવા સંતકવિઓએ ઘડ્યું. દરેકને એક ખાસ રચના-પ્રકાર સાથે જોડવો જરૂરી છે.
મુખ્ય સંતકવિ • નરસિંહ મહેતા — ગુજરાતી ભાષાના આદ્ય કવિ; 'વૈષ્ણવ જન તો' પ્રભાતિયું જગપ્રસિદ્ધ. • મીરાંબાઈ — કૃષ્ણભક્તિનાં ભજન-પદ; રાજસ્થાન સાથે ગુજરાતમાં પણ પૂજાય. • અખો — જ્ઞાનમાર્ગી; 'છપ્પા'માં ઢોંગ ને અંધશ્રદ્ધા પર કટાક્ષ. • દયારામ — પુષ્ટિમાર્ગી; ભક્તિ-શૃંગારની 'ગરબી' માટે પ્રખ્યાત. યાદ રાખવાનું • નરસિંહ = આદ્ય કવિ ને ભક્તિનો પાયો. • અખો = છપ્પા ને કટાક્ષ. • દયારામ = ગરબી ને મધ્યકાળના છેલ્લા મોટા કવિ. • પ્રેમાનંદ = આખ્યાન (નીચે અલગ ટોપિક). 5. લોકસાહિત્ય ને આખ્યાનગુજરાતી લોકસાહિત્યમાં દુહા, છંદ, વાર્તા ને આખ્યાન મુખ્ય સ્વરૂપો છે. પ્રેમાનંદ આખ્યાન-કવિ તરીકે સૌથી મોટું નામ છે.
મુખ્ય સ્વરૂપો • આખ્યાન — પૌરાણિક કથા પદ્યમાં ગાવાનું સ્વરૂપ; પ્રેમાનંદ તેના સ્વામી. • પ્રેમાનંદની રચના — 'નળાખ્યાન', 'સુદામાચરિત્ર', 'ઓખાહરણ'. • દુહો — ચાર ચરણનો છંદ; શૌર્ય ને પ્રેમની વાતો ગાવા વપરાય. • છપ્પા — છ ચરણની રચના; અખાએ કટાક્ષ માટે વાપરી. બીજાં નામો • ભાલણ — 'કાદંબરી'નું ગુજરાતી રૂપાંતર; આખ્યાનનો વિકાસ કર્યો. • શામળ ભટ્ટ — પદ્યવાર્તા (વાર્તાકાવ્ય) માટે જાણીતા. • લોકગીત — હાલરડાં, ફટાણાં, મરશિયા, રાસડા સામાન્ય સ્વરૂપો. • બારોટ-ચારણ — વંશાવળી ને શૌર્યગાથા સાચવનાર સમાજ. 6. હસ્તકલા — પટોળા ને બાંધણીપાટણના પટોળા ને જામનગર-કચ્છની બાંધણી ગુજરાતની વિશ્વવિખ્યાત વસ્ત્રકલા છે. બંનેને તેમના શહેર સાથે જોડવાં જરૂરી છે.
પટોળા • પાટણનું રેશમી વસ્ત્ર; બંને બાજુ એકસરખી ભાત. • 'ડબલ ઇકત' તકનીકથી તાણા ને વાણા બંને રંગાય. • કહેવત — 'પડી પટોળે ભાત, ફાટે પણ ફીટે નહીં'. • બનાવવામાં મહિનાઓ લાગે એટલે ખૂબ મોંઘું. બાંધણી • કાપડ પર નાની ગાંઠો બાંધી રંગ ચઢાવાય. • જામનગર ને કચ્છની બાંધણી પ્રખ્યાત. • લાલ-પીળા રંગ ને ટપકાંની ભાત ખાસ. • ચૂંદડી ને ઘરચોળાં બાંધણીમાંથી બને. 7. કચ્છની કલા ને હસ્તકલાકચ્છ ગુજરાતનું હસ્તકલા-ધામ છે — આભલાંવાળું ભરત, રોગાન કલા, માટીકામ ને ધાતુકામ માટે જગવિખ્યાત છે.
મુખ્ય કલા • કચ્છી ભરત — રંગીન દોરા સાથે નાનાં અરીસા (આભલાં) જડેલું ભરતકામ. • રોગાન કલા — નિરોના ગામની, એરંડિયા તેલ-રંગથી કાપડ પર ચિત્રકામ. • મડ વર્ક (લીંપણ) — માટી ને આભલાંથી ઘરની દીવાલ સજાવવી (ભૂંગા). • બાંધણી ને અજરખ — બ્લોક-પ્રિન્ટ ને રંગાટ કલા. બીજી ઓળખ • કચ્છના ભૂંગા (ગોળ માટીના ઘર) ભૂકંપ-પ્રતિરોધક. • કોપર બેલ (તાંબાની ઘંટડી) ધાતુકલા. • દરેક સમાજ (રબારી, આહીર, મુતવા) નું ભરત અલગ ભાતનું. • રણ ઉત્સવ આ બધી કલાનું મોટું બજાર બને. 8. મેળાગુજરાતના લોકમેળા ધાર્મિક આસ્થા ને લોકસંસ્કૃતિનો સંગમ છે. દરેક મેળાને જિલ્લા ને કારણ સાથે જોડવો GSSSB માટે જરૂરી છે.
મુખ્ય મેળા • તરણેતર — સુરેન્દ્રનગર (થાનગઢ); ભરતકામની છત્રી ને હુડો રાસ; ભાદરવો. • વૌઠા — અમદાવાદ; સાત નદીના સંગમે, ગધેડાં-પશુ વેચાણ માટેનો મોટો મેળો. • ભવનાથ — જૂનાગઢ; ગિરનાર તળેટીમાં શિવરાત્રિએ, નાગાબાવાના રવાડા. • માધવપુર — પોરબંદર; કૃષ્ણ-રુક્મિણી વિવાહની યાદમાં. બીજા મેળા • શામળાજી — અરવલ્લી; કારતક પૂનમે, આદિવાસીઓનો મોટો મેળો. • ડાંગ દરબાર — ડાંગ (આહવા); હોળી સમયે આદિવાસી ઉત્સવ. • અંબાજી ભાદરવી પૂનમ — બનાસકાંઠા; શક્તિપીઠનો મેળો. • ડાકોર — ખેડા; રણછોડરાયજીનો પૂનમ-મેળો. 9. તહેવાર ને ઉત્સવઉત્તરાયણ, નવરાત્રિ ને રણ ઉત્સવ ગુજરાતના સૌથી જાણીતા તહેવાર-ઉત્સવ છે. દરેકને તેની ખાસ પ્રવૃત્તિ ને વાનગી સાથે યાદ રાખો.
મુખ્ય તહેવાર • ઉત્તરાયણ (મકરસંક્રાંતિ) — 14 જાન્યુ.; પતંગ ઉડાડવાનો ઉત્સવ. • નવરાત્રિ — નવ રાત માતાજીની આરાધના ને ગરબા-રાસ. • રણ ઉત્સવ — કચ્છના સફેદ રણમાં શિયાળે, તંબુ-નગરી ને કલા-મેળો. • દિવાળી ને બેસતું વર્ષ — વેપારી નવા વર્ષની શરૂઆત. વાનગી ને ઓળખ • ઉત્તરાયણ — ઊંધિયું, જલેબી ને તલ-ચીકી. • નવરાત્રિ — ઉપવાસ ને ફરાળી વાનગી. • હોળી-ધુળેટી — રંગ ને ડાંગ વિસ્તારમાં મોટો આદિવાસી ઉત્સવ. • રણ ઉત્સવ પ્રવાસનને મોટું પ્રોત્સાહન આપે છે. 10. પહેરવેશ ને ખોરાકગુજરાતનો પરંપરાગત પહેરવેશ ને થાળી તેની સંસ્કૃતિની ઓળખ છે. વિસ્તાર પ્રમાણે પહેરવેશ ને વાનગી બદલાય છે.
પહેરવેશ • પુરુષ — કેડિયું, ચોરણી (ધોતી) ને ફેંટો/પાઘડી. • સ્ત્રી — ચણિયા-ચોળી ને ઓઢણી (ચૂંદડી). • કચ્છ-સૌરાષ્ટ્ર — આભલાં ને ભરતકામવાળાં વસ્ત્ર. • નવરાત્રિમાં ચણિયા-ચોળી ને કેડિયું ખાસ પહેરાય. ખોરાક • ગુજરાતી થાળી — રોટલી, શાક, દાળ, ભાત, ફરસાણ ને ગળ્યું. • ફરસાણ — ઢોકળાં, ખમણ, ફાફડા, ગાંઠિયા, થેપલાં. • સૌરાષ્ટ્ર — બાજરાનો રોટલો, રીંગણનો ઓળો, છાશ. • મીઠાઈ — બાસુંદી, મોહનથાળ, ઘૂઘરા. 11. આદિવાસી (જનજાતિ) સંસ્કૃતિગુજરાતના પૂર્વ પટ્ટાના ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં આદિવાસી જનજાતિઓ વસે છે. ભીલ સૌથી મોટી જનજાતિ છે ને દરેકની પોતાની કલા-ઉત્સવ પરંપરા છે.
મુખ્ય જનજાતિઓ • ભીલ — ગુજરાતની સૌથી મોટી જનજાતિ; પંચમહાલ-દાહોદ વિસ્તારમાં. • ડાંગના આદિવાસી — ડાંગી નૃત્ય (ચાળો) ને ઢોલ-પાવરી માટે જાણીતા. • રાઠવા — પિઠોરા ચિત્રકલા (ઘોડાવાળું ભીંતચિત્ર) માટે પ્રખ્યાત. • ગામિત, ચૌધરી, કુકણા — દક્ષિણ ગુજરાતની જનજાતિઓ. કલા ને ઉત્સવ • પિઠોરા ચિત્ર — રાઠવા-ભીલ સમાજનું ધાર્મિક ભીંતચિત્ર. • ડાંગ દરબાર — હોળી સમયે ડાંગનો મોટો આદિવાસી મેળો. • ઢોલ, પાવરી ને તૂર મુખ્ય આદિવાસી વાદ્યો. • પ્રકૃતિ-પૂજા ને ઘેર નૃત્ય તેમની ઓળખ. 12. બીજી હસ્તકલા ને કલાપટોળા-બાંધણી ઉપરાંત ગુજરાતમાં અકીક, માટીકામ, લાકડાકામ ને ધાતુકલા જેવી અનેક હસ્તકલા છે, જે ચોક્કસ શહેરો સાથે જોડાયેલી છે.
શહેર ને કલા • ખંભાત — અકીક (એગેટ) પથ્થરના મણકા ને ઘરેણાં. • સંખેડા — રંગીન વાર્નિશવાળું લાકડાનું રાચરચીલું (ફર્નિચર). • થાનગઢ-મોરબી — માટીકામ ને સિરામિક. • જામનગર — બાંધણી ઉપરાંત પિત્તળ-કાંસાનાં વાસણ. બીજી કલા • પાટણ — પટોળા ઉપરાંત મશરૂ વણાટ. • સુરત — જરી ને રેશમી કાપડ. • તારણા ને ઝૂલા — ભરત સાથેની સુશોભન કલા. • દરેક કલા તેના સ્થળ-નામથી પૂછાય છે — સ્થળ યાદ રાખવું. 13. હાઈ-યીલ્ડ યાદી (પરીક્ષા માટે)પરીક્ષાના આગલા દિવસે આટલું ઝડપથી ફેરવી જાવ. આ યાદીમાંથી જ GSSSBમાં મોટાભાગના પ્રશ્નો બને છે.
નૃત્ય-સ્થળ-સમાજ • ટિપ્પણી — ચોરવાડ, શ્રમિક સ્ત્રીઓ. • પઢાર — ભાલ, પઢાર કોમ, મંજીરા. • ડાંગી (ચાળો) — ડાંગ આદિવાસી. • મેરાયો — ઓખા, મેર-વાઘેર, તલવાર; હુડો — સૌરાષ્ટ્ર, ભરવાડ-રબારી. કલા, મેળા, સંત • પટોળા-પાટણ, બાંધણી-જામનગર/કચ્છ, અકીક-ખંભાત, ભરત-કચ્છ. • તરણેતર-સુરેન્દ્રનગર, ભવનાથ-જૂનાગઢ, વૌઠા-અમદાવાદ, માધવપુર-પોરબંદર. • નરસિંહ-આદ્ય કવિ, અખો-છપ્પા, પ્રેમાનંદ-આખ્યાન, દયારામ-ગરબી. • ભવાઈ-અસાઈત ઠાકર-ભૂંગળ; ભીલ-સૌથી મોટી જનજાતિ; ઉત્તરાયણ-પતંગ-ઊંધિયું. હવે પ્રેક્ટિસ કરો
આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.