30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ઇતિહાસ પદ્ધતિ — ગુજરાતનો ઇતિહાસ

1. ગુજરાતનો ઇતિહાસ સમજવાની રીત

ગુજરાતના ઇતિહાસમાં GSSSB વારંવાર પૂછે છે — કયો વંશ ક્યારે, કયો રાજા ને તેનું મુખ્ય યોગદાન, કયું સ્મારક કોણે બંધાવ્યું ને ક્યાં છે. વંશનો સાચો ક્રમ ને રાજા-યોગદાનનાં જોડકાં યાદ રાખવાં એ ચાવી છે.

શું ધ્યાનમાં રાખવું

•વંશનો ક્રમ સીધો યાદ રાખો — પ્રાચીન, મૈત્રક, સોલંકી, વાઘેલા, સલ્તનત, મુઘલ, મરાઠા.
•દરેક રાજાને એક મુખ્ય યોગદાન સાથે જોડો — જેમ સિદ્ધરાજ-સહસ્રલિંગ, કુમારપાળ-જૈન ધર્મ.
•દરેક સ્મારકને જિલ્લા સાથે જોડો — લોથલ-અમદાવાદ, ધોળાવીરા-કચ્છ, મોઢેરા-મહેસાણા.
•મહત્ત્વની તારીખો પાક્કી કરો — 1411 અમદાવાદ, 1304 ખિલજી, 1573 અકબર.

યાદ રાખવાની ટ્રિક (વંશ-ક્રમ)

ક્રમ યાદ રાખવા ટૂંકી લીટી: 'પ્રાચીન - મૈત્રક - સોલંકી - વાઘેલા - સલ્તનત - મુઘલ - મરાઠા.'
સોલંકીના ચાર મોટા રાજા: 'મૂળ-ભીમ-સિદ્ધ-કુમાર' (મૂળરાજ, ભીમદેવ, સિદ્ધરાજ, કુમારપાળ).
ત્રણ યુનેસ્કો સાઇટ ગુજરાતના ઇતિહાસની: ધોળાવીરા, રાણકી વાવ, ચાંપાનેર-પાવાગઢ.
બે મોટા સુલતાન: અહમદ શાહ (અમદાવાદ વસાવ્યું) ને મહમૂદ બેગડો (સૌથી શક્તિશાળી).

2. પ્રાચીન ગુજરાત ને હડપ્પન સંસ્કૃતિ

ગુજરાત હડપ્પન સંસ્કૃતિનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર હતું. લોથલ બંદર ને ધોળાવીરા નગર સૌથી પ્રખ્યાત છે. પછી મૌર્ય સામ્રાજ્યનો ભાગ બન્યું.

હડપ્પન સ્થળો

•લોથલ — અમદાવાદ જિલ્લામાં, દુનિયાનું સૌથી જૂનું ડોકયાર્ડ (બંદર) અહીં મળ્યું.
•ધોળાવીરા — કચ્છ જિલ્લાના ખડીર બેટ પર, પાણીની વ્યવસ્થા માટે પ્રખ્યાત, યુનેસ્કો સાઇટ.
•બીજાં સ્થળો — રંગપુર, રોજડી, સુરકોટડા (ઘોડાનાં હાડકાં મળ્યાં).

મૌર્ય કાળમાં ગુજરાત

•ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના સૂબા પુષ્યગુપ્તે જૂનાગઢ પાસે સુદર્શન તળાવ બંધાવ્યું.
•અશોકના 14 શિલાલેખ ગિરનાર (જૂનાગઢ) ના ખડક પર છે.
•મૌર્ય પછી શક (ક્ષત્રપ) રાજાઓ ગુજરાત પર શાસન કરવા આવ્યા.

3. ક્ષત્રપ વંશ ને જૂનાગઢ શિલાલેખ

ક્ષત્રપ રાજાઓ શક (વિદેશી) મૂળના હતા ને તેમણે પશ્ચિમ ભારત પર શાસન કર્યું. રુદ્રદામનનો જૂનાગઢ શિલાલેખ સૌથી પ્રખ્યાત છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•ક્ષત્રપ રાજાઓ શક મૂળના વિદેશી શાસકો હતા.
•રુદ્રદામન સૌથી શક્તિશાળી ક્ષત્રપ રાજા ગણાય.
•રુદ્રદામનનો જૂનાગઢ (ગિરનાર) શિલાલેખ સંસ્કૃત ગદ્યનો જૂનો નમૂનો છે.

જૂનાગઢનો એક ખડક — ત્રણ યુગ

•એક જ ખડક પર ત્રણ રાજાઓના લેખ — અશોક (મૌર્ય), રુદ્રદામન (ક્ષત્રપ), સ્કંદગુપ્ત (ગુપ્ત).
•ત્રણેય લેખમાં સુદર્શન તળાવનો ઉલ્લેખ છે.
•રુદ્રદામને તૂટેલા સુદર્શન તળાવનું સમારકામ કરાવ્યું.

4. મૈત્રક વંશ ને વલભી વિદ્યાપીઠ

મૈત્રક વંશે વલભીને રાજધાની બનાવી શાસન કર્યું. વલભી તે સમયે મોટી શિક્ષણ સંસ્થા (વિદ્યાપીઠ) તરીકે પ્રખ્યાત હતી.

મુખ્ય મુદ્દા

•મૈત્રક વંશની સ્થાપના ગુપ્ત સેનાપતિ ભટ્ટાર્કે કરી.
•રાજધાની — વલભી (આજનું ભાવનગર પાસેનું વળા).
•ધ્રુવસેન ને ગુહસેન જેવા જાણીતા રાજાઓ આ વંશમાં થયા.

વલભી વિદ્યાપીઠ

•વલભી નાલંદા જેવી મોટી શિક્ષણ સંસ્થા ગણાતી.
•ચીની યાત્રી હ્યુ-એન-ત્સાંગે વલભીની મુલાકાત લીધી.
•દૂર-દૂરથી વિદ્યાર્થીઓ અહીં ભણવા આવતા.

5. સોલંકી યુગ — મુખ્ય શાસકો

સોલંકી (ચૌલુક્ય) વંશનો કાળ ગુજરાતનો સુવર્ણયુગ ગણાય છે. પાટણ રાજધાની હતી. સિદ્ધરાજ ને કુમારપાળ સૌથી પ્રખ્યાત રાજા છે.

ચાર મોટા રાજા

•મૂળરાજ પહેલો — ઈ.સ. 942માં વંશની સ્થાપના કરી, પાટણ રાજધાની બનાવી.
•ભીમદેવ પહેલો — તેના સમયમાં મહમૂદ ગઝનીએ સોમનાથ લૂંટ્યું; રાણકી વાવ તેની યાદમાં.
•સિદ્ધરાજ જયસિંહ — સુવર્ણયુગ, માળવા જીતી 'અવંતિનાથ' બન્યો, સહસ્રલિંગ તળાવ બંધાવ્યું.
•કુમારપાળ — જૈન ધર્મ અપનાવ્યો, જીવહિંસા બંધ કરી (અમારિ ઘોષણા).

હેમચંદ્રાચાર્ય

•આચાર્ય હેમચંદ્રાચાર્ય સિદ્ધરાજ ને કુમારપાળના રાજગુરુ હતા.
•તેમણે 'સિદ્ધહેમ' વ્યાકરણ ગ્રંથ રચ્યો.
•તેઓ 'કળિકાળ સર્વજ્ઞ' તરીકે ઓળખાય છે.

6. સોલંકી સ્થાપત્ય — વાવ ને મંદિર

સોલંકી કાળમાં ગુજરાતમાં સુંદર વાવ, મંદિર ને તળાવ બંધાયાં. રાણકી વાવ, મોઢેરા સૂર્યમંદિર ને સહસ્રલિંગ તળાવ સૌથી પ્રખ્યાત છે.

મુખ્ય સ્મારકો

•રાણકી વાવ — પાટણમાં, રાણી ઉદયમતીએ પતિ ભીમદેવ પહેલાની યાદમાં બંધાવી, યુનેસ્કો સાઇટ.
•મોઢેરા સૂર્યમંદિર — મહેસાણા જિલ્લામાં, ભીમદેવ પહેલાના કાળમાં, સૂર્યદેવને સમર્પિત.
•સહસ્રલિંગ તળાવ — પાટણમાં, સિદ્ધરાજ જયસિંહે બંધાવ્યું, ફરતે હજારો શિવલિંગ.

જોડકાં યાદ રાખો

•રાણકી વાવ → ઉદયમતી → ભીમદેવ પહેલો.
•મોઢેરા → સૂર્યમંદિર → મહેસાણા.
•સહસ્રલિંગ → સિદ્ધરાજ → પાટણ.

7. વાઘેલા વંશ

સોલંકી પછી વાઘેલા વંશ આવ્યો, જે ગુજરાતનો છેલ્લો મોટો હિન્દુ વંશ હતો. તેના છેલ્લા રાજા કરણદેવને હરાવી અલાઉદ્દીન ખિલજીએ ગુજરાત જીત્યું.

મુખ્ય મુદ્દા

•વાઘેલા વંશ સોલંકી પછીનો છેલ્લો મોટો હિન્દુ વંશ હતો.
•વીરધવલ ને વિસળદેવ જાણીતા રાજા હતા.
•છેલ્લો રાજા કરણદેવ (કરણ ઘેલો) — 1304માં ખિલજીએ તેને હરાવ્યો.

વસ્તુપાળ ને તેજપાળ

•વાઘેલા રાજા વીરધવલના મંત્રીબંધુ વસ્તુપાળ ને તેજપાળ.
•તેઓ વેપારી, વિદ્વાન ને દાનવીર હતા.
•તેમણે આબુ પર પ્રખ્યાત લૂણ વસહી (દેલવાડા) જૈન મંદિર બંધાવ્યું.

8. ગુજરાત સલ્તનત

ખિલજી પછી ગુજરાત દિલ્હી સલ્તનતનો ભાગ બન્યું. પછી ઝફર ખાને છૂટા પડી સ્વતંત્ર ગુજરાત સલ્તનતની સ્થાપના કરી. અંતે અકબરે તે જીતી.

સ્થાપના ને મુખ્ય સુલતાનો

•ઝફર ખાને 'મુઝફ્ફર શાહ' નામ ધારણ કરી સ્વતંત્ર સલ્તનત સ્થાપી.
•અહમદ શાહ — 1411માં અમદાવાદ વસાવ્યું.
•મહમૂદ બેગડો — સૌથી શક્તિશાળી સુલતાન, ચાંપાનેર ને જૂનાગઢ જીત્યાં.

અંત

•બહાદુર શાહ — ચિતોડ જીત્યો, હુમાયૂ સામે લડ્યો, પોર્ટુગીઝ સાથેની અથડામણમાં મૃત્યુ.
•છેલ્લો સુલતાન — મુઝફ્ફર શાહ ત્રીજો.
•1573માં અકબરે ગુજરાત જીતી મુઘલ સામ્રાજ્યમાં ભેળવ્યું.

9. અમદાવાદની સ્થાપના

ગુજરાત સલ્તનતના સુલતાન અહમદ શાહે 1411માં સાબરમતી નદીને કાંઠે અમદાવાદ વસાવ્યું. તે ગુજરાતનું મહત્ત્વનું ઐતિહાસિક શહેર છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•સ્થાપક — સુલતાન અહમદ શાહ.
•વર્ષ — 1411.
•સ્થળ — સાબરમતી નદીને કાંઠે.
•નામ — સુલતાન અહમદ શાહના નામ પરથી 'અમદાવાદ'.

મહત્ત્વ

•ભદ્રનો કિલ્લો ને જૂનું શહેર સલ્તનત કાળમાં બંધાયું.
•જામા મસ્જિદ, ત્રણ દરવાજા જેવાં સ્મારકો અહીં છે.
•આજનું અમદાવાદ યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી છે.

10. મહમૂદ બેગડો ને ચાંપાનેર

મહમૂદ બેગડો ગુજરાત સલ્તનતનો સૌથી શક્તિશાળી સુલતાન હતો. તેણે ચાંપાનેર ને જૂનાગઢ જીત્યાં ને ચાંપાનેરને નવી રાજધાની બનાવી.

મુખ્ય મુદ્દા

•'બેગડો' નામ પડ્યું કેમ કે તેણે બે ગઢ — ચાંપાનેર ને જૂનાગઢ — જીત્યા.
•તેણે પાવાગઢ જીતી ચાંપાનેરને રાજધાની બનાવી.
•તે ગુજરાત સલ્તનતનો સૌથી લાંબું ને શક્તિશાળી શાસન કરનાર સુલતાન હતો.

ચાંપાનેર-પાવાગઢ

•ચાંપાનેર-પાવાગઢ પંચમહાલ જિલ્લામાં છે.
•તે યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે.
•પાવાગઢ પર મહાકાળી માતાનું પ્રખ્યાત મંદિર છે.

11. મુઘલ ને મરાઠા કાળમાં ગુજરાત

1573માં અકબરે ગુજરાત જીત્યું ને તે મુઘલ સામ્રાજ્યનો ભાગ બન્યું. પછી મુઘલ સત્તા નબળી પડતાં મરાઠા, ખાસ ગાયકવાડ, વડોદરા પર સત્તામાં આવ્યા.

મુઘલ કાળ

•1573માં અકબરે છેલ્લા સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ ત્રીજાને હરાવી ગુજરાત જીત્યું.
•ગુજરાત મુઘલ સામ્રાજ્યનો સમૃદ્ધ સૂબો બન્યો.
•સુરત ને ખંભાત મહત્ત્વનાં વેપારી બંદર બન્યાં.

મરાઠા કાળ

•મુઘલ સત્તા નબળી પડતાં મરાઠાઓ ગુજરાતમાં આવ્યા.
•ગાયકવાડ કુટુંબે વડોદરા (બરોડા) રાજ્ય સ્થાપ્યું.
•ગાયકવાડ આઝાદી સુધી વડોદરા પર શાસન કરતા રહ્યા.

12. હાઈ-યીલ્ડ યાદી — વંશ, શાસક ને યોગદાન

પરીક્ષા પહેલાં ઝડપી રિવિઝન માટે ગુજરાતના ઇતિહાસનાં સૌથી વધુ પૂછાતાં વંશ-શાસક-યોગદાનનાં જોડકાં ને જિલ્લાનાં જોડકાં.

વંશ ને સ્થાપક

•સોલંકી → સ્થાપક મૂળરાજ પહેલો, રાજધાની પાટણ.
•મૈત્રક → સ્થાપક ભટ્ટાર્ક, રાજધાની વલભી.
•ગુજરાત સલ્તનત → સ્થાપક ઝફર ખાન (મુઝફ્ફર શાહ).
•વાઘેલા → છેલ્લો રાજા કરણદેવ.

રાજા ને યોગદાન

•સિદ્ધરાજ જયસિંહ → સહસ્રલિંગ તળાવ, માળવા વિજય.
•કુમારપાળ → જૈન ધર્મ, જીવહિંસા બંધી.
•અહમદ શાહ → અમદાવાદ સ્થાપના (1411).
•મહમૂદ બેગડો → ચાંપાનેર ને જૂનાગઢ વિજય.

સ્મારક ને જિલ્લો

•લોથલ → અમદાવાદ; ધોળાવીરા → કચ્છ.
•મોઢેરા સૂર્યમંદિર → મહેસાણા.
•રાણકી વાવ ને સહસ્રલિંગ → પાટણ.
•ચાંપાનેર-પાવાગઢ → પંચમહાલ.

મહત્ત્વની તારીખો

•1026 → મહમૂદ ગઝનીનો સોમનાથ પર હુમલો.
•1304 → અલાઉદ્દીન ખિલજીએ ગુજરાત જીત્યું.
•1411 → અમદાવાદની સ્થાપના.
•1573 → અકબરે ગુજરાત જીત્યું.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.