30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ઇતિહાસ પદ્ધતિ — મધ્યકાલીન ભારત

1. મધ્યકાલીન ભારત સમજવાની રીત

મધ્યકાલીન ભારત એટલે આશરે 8મીથી 18મી સદી — રાજપૂત, દિલ્હી સલ્તનત, વિજયનગર, મુઘલ ને મરાઠા યુગ. પરીક્ષામાં મોટેભાગે પૂછાય છે — કયો શાસક કયા વંશનો, કયું યુદ્ધ કયા વર્ષે ને કોણે કોને હરાવ્યું.

શું ધ્યાનમાં રાખવું

•દરેક શાસકને એના વંશ સાથે જોડો.
•મુખ્ય યુદ્ધ ને એમનાં વર્ષ યાદ રાખો.
•ભક્તિ ને સૂફી સંતોને એમના સંદેશ સાથે જોડો.
•ગુજરાત સલ્તનત ને અમદાવાદની સ્થાપના પર ખાસ ધ્યાન આપો.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

દિલ્હી સલ્તનતના 5 વંશ ક્રમમાં: 'ગુ-ખિ-તુ-સૈ-લો' — ગુલામ, ખિલજી, તુઘલક, સૈયદ, લોદી.
મુઘલ ક્રમ: 'બા-હુ-અ-જ-શા-ઔ' — બાબર, હુમાયુ, અકબર, જહાંગીર, શાહજહાં, ઔરંગઝેબ.
પાનીપત = 1526 (બાબરની જીત) યાદ રાખો, મુઘલ યુગ અહીંથી શરૂ.
અમદાવાદ = 1411, અહમદ શાહ — ત્રણ 'અ' સાથે જોડો.

2. પ્રારંભિક આક્રમણ ને રાજપૂત યુગ

દિલ્હી સલ્તનત પહેલાં ભારત નાનાં રાજપૂત રાજ્યોમાં વહેંચાયેલું હતું. પશ્ચિમથી મહમૂદ ગઝની ને મોહમ્મદ ઘોરીનાં આક્રમણોએ મુસ્લિમ શાસનનો માર્ગ ખોલ્યો.

મહત્ત્વના મુદ્દા

•મહમૂદ ગઝનીએ 17 વાર ભારત પર આક્રમણ કર્યું; 1025માં સોમનાથ મંદિર લૂંટ્યું.
•મોહમ્મદ ઘોરીએ સ્થાયી શાસનનો વિચાર કર્યો.
•તરાઈનનું પહેલું યુદ્ધ (1191): પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ જીત્યો.
•તરાઈનનું બીજું યુદ્ધ (1192): ઘોરી જીત્યો — મુસ્લિમ શાસનનો પાયો.

3. દિલ્હી સલ્તનત — 5 વંશ

1206થી 1526 સુધી દિલ્હી પર પાંચ વંશે શાસન કર્યું — ગુલામ, ખિલજી, તુઘલક, સૈયદ ને લોદી. છેલ્લે બાબરે લોદી વંશને હરાવી મુઘલ યુગ શરૂ કર્યો.

પાંચ વંશ ક્રમમાં

•ગુલામ વંશ (1206) — સ્થાપક કુતુબુદ્દીન ઐબક; રઝિયા સુલતાન ને બલબન.
•ખિલજી વંશ — જલાલુદ્દીન ને અલાઉદ્દીન ખિલજી.
•તુઘલક વંશ — ગ્યાસુદ્દીન, મોહમ્મદ બિન તુઘલક ને ફિરોઝશાહ.
•સૈયદ વંશ — ટૂંકા સમયનું નબળું શાસન.
•લોદી વંશ — છેલ્લો; ઇબ્રાહિમ લોદી 1526માં હાર્યો.

4. ખિલજી ને તુઘલક — મુખ્ય નીતિઓ

ખિલજી ને તુઘલક વંશના સુલતાનો એમની ખાસ આર્થિક ને વહીવટી નીતિઓ માટે પૂછાય છે — ખાસ કરીને બજાર નિયમન ને નિષ્ફળ પ્રયોગો.

અલાઉદ્દીન ખિલજી

•બજાર નિયમન — વસ્તુઓના ભાવ બાંધ્યા.
•મજબૂત સેના ને દક્ષિણ ભારતનાં અભિયાન.
•જમીન માપણી પર આધારિત કરપ્રથા.

મોહમ્મદ બિન તુઘલક (બે નિષ્ફળ પ્રયોગ)

•રાજધાની દિલ્હીથી દૌલતાબાદ ખસેડી — નિષ્ફળ.
•તાંબા-પિત્તળના સાંકેતિક સિક્કા — નકલને કારણે નિષ્ફળ.
•વિદ્વાન પણ યોજનાઓ ઊંધી પડી, તેથી 'ભાગ્યહીન આદર્શવાદી' કહેવાય.

5. વિજયનગર ને બહમની સામ્રાજ્ય

દક્ષિણ ભારતમાં 14મી સદીમાં બે મોટાં સામ્રાજ્ય ઊભાં થયાં — હિન્દુ વિજયનગર ને મુસ્લિમ બહમની. એમની વચ્ચે વારંવાર સંઘર્ષ થયો.

મહત્ત્વના મુદ્દા

•વિજયનગર (1336) — સ્થાપક હરિહર ને બુક્ક; રાજધાની હમ્પી.
•કૃષ્ણદેવરાય — વિજયનગરનો સૌથી મહાન શાસક.
•બહમની (1347) — સ્થાપક અલાઉદ્દીન હસન બહમન શાહ.
•તાલીકોટાનું યુદ્ધ (1565) — વિજયનગરનું પતન.

6. ભક્તિ આંદોલન

ભક્તિ આંદોલને ઈશ્વર પ્રત્યેની સીધી ભક્તિ, સમાનતા ને જાતિભેદ વિરોધનો સંદેશ આપ્યો. એમાં નિર્ગુણ ને સગુણ એમ બે ધારા હતી.

મુખ્ય સંતો

•કબીર — નિર્ગુણ ભક્તિ, હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા, દોહા.
•ગુરુ નાનક — શીખ ધર્મના સ્થાપક, એક ઈશ્વર.
•મીરાંબાઈ — કૃષ્ણભક્તિનાં ભજનો, રાજસ્થાન.
•તુલસીદાસ — રામચરિતમાનસ; સૂરદાસ — કૃષ્ણભક્તિ.

7. સૂફી આંદોલન

સૂફી સંતોએ ઇસ્લામમાં પ્રેમ, સહિષ્ણુતા ને ઈશ્વર સાથેના સીધા જોડાણનો સંદેશ આપ્યો. એમની ખાનકાહ ને દરગાહ ભક્તિનાં કેન્દ્ર બન્યાં.

મહત્ત્વના મુદ્દા

•ચિશ્તી સંપ્રદાય સૌથી પ્રખ્યાત.
•ખ્વાજા મોઇનુદ્દીન ચિશ્તી — દરગાહ અજમેરમાં.
•નિઝામુદ્દીન ઔલિયા — દિલ્હીના પ્રખ્યાત સંત.
•સૂફી ને ભક્તિ બંનેએ સામાજિક એકતા વધારી.

8. મુઘલ સામ્રાજ્ય — બાબરથી ઔરંગઝેબ

મુઘલ સામ્રાજ્ય 1526થી શરૂ થઈ ભારતનું સૌથી મોટું મધ્યકાલીન સામ્રાજ્ય બન્યું. દરેક બાદશાહની પોતાની ઓળખ છે.

છ મુખ્ય બાદશાહ

•બાબર — પાનીપતનું પહેલું યુદ્ધ (1526), સ્થાપક.
•હુમાયુ — શેરશાહ સામે હાર ને ફરી જીત.
•અકબર — જજિયા નાબૂદ, દીન-એ-ઇલાહી, નવ રત્ન.
•જહાંગીર — ન્યાય માટે જાણીતો; નૂરજહાં.
•શાહજહાં — તાજમહલ, સ્થાપત્યનો સુવર્ણ યુગ.
•ઔરંગઝેબ — છેલ્લો શક્તિશાળી, જજિયા ફરી લાગુ.

9. મરાઠા ને શિવાજી મહારાજ

છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે મુઘલો સામે મરાઠા સત્તા ઊભી કરી ને હિન્દવી સ્વરાજનો વિચાર આપ્યો. ગનિમી કાવા (છાપામાર યુદ્ધ) એમની ખાસ રણનીતિ હતી.

મહત્ત્વના મુદ્દા

•મરાઠા સામ્રાજ્યના સ્થાપક — શિવાજી મહારાજ.
•રાજ્યાભિષેક રાયગઢ કિલ્લામાં (1674).
•ગનિમી કાવા — છાપામાર યુદ્ધની રણનીતિ.
•મજબૂત નૌકાદળ ને કિલ્લાનું વ્યવસ્થાપન.

10. ગુજરાત સલ્તનત

15મી સદીમાં ગુજરાત એક સ્વતંત્ર સલ્તનત બની. અહમદ શાહે અમદાવાદ વસાવ્યું ને મહમૂદ બેગડાએ સલ્તનતને ચરમ સીમાએ પહોંચાડી.

મહત્ત્વના મુદ્દા

•મુઝફ્ફર શાહે ગુજરાત સલ્તનતની સ્થાપના કરી.
•અહમદ શાહે 1411માં અમદાવાદ વસાવ્યું.
•મહમૂદ બેગડા — સૌથી શક્તિશાળી; ચાંપાનેર ને જૂનાગઢ જીત્યાં.
•છેલ્લે અકબરે ગુજરાતને મુઘલ સામ્રાજ્યમાં ભેળવ્યું (1573).

11. મધ્યકાલીન સ્થાપત્ય

મધ્યકાલીન યુગમાં ઇન્ડો-ઇસ્લામિક સ્થાપત્ય વિકસ્યું — મિનારા, મકબરા, કિલ્લા ને મસ્જિદો. મુઘલ યુગ સ્થાપત્યનો સુવર્ણ યુગ ગણાય.

પ્રખ્યાત ઇમારતો

•કુતુબમિનાર — દિલ્હી; ઐબકે શરૂ કરાવ્યો.
•તાજમહલ ને લાલ કિલ્લો — શાહજહાં.
•ફતેહપુર સીકરી ને બુલંદ દરવાજો — અકબર.
•ઝૂલતા મિનારા ને જામા મસ્જિદ (અમદાવાદ) — ગુજરાત સલ્તનત.

12. હાઈ-યીલ્ડ યાદી (યુદ્ધ-વર્ષ ને શાસક)

પરીક્ષા પહેલાંની ઝડપી રિવિઝન માટેની તૈયાર યાદી — મુખ્ય યુદ્ધ, વર્ષ ને શાસકોના વંશ એક નજરમાં.

મુખ્ય યુદ્ધ ને વર્ષ

•તરાઈનનું બીજું યુદ્ધ — 1192 (ઘોરી જીત્યો).
•પાનીપતનું પહેલું યુદ્ધ — 1526 (બાબર જીત્યો).
•તાલીકોટાનું યુદ્ધ — 1565 (વિજયનગરનું પતન).
•હલ્દીઘાટીનું યુદ્ધ — 1576 (અકબર vs રાણા પ્રતાપ).

શાસક ને એમની ઓળખ

•કુતુબુદ્દીન ઐબક — ગુલામ વંશ, કુતુબમિનાર.
•અલાઉદ્દીન ખિલજી — બજાર નિયમન.
•અકબર — જજિયા નાબૂદ, દીન-એ-ઇલાહી.
•શાહજહાં — તાજમહલ.
•શિવાજી — મરાઠા સ્વરાજ.
•અહમદ શાહ — અમદાવાદની સ્થાપના (1411).

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.