મુખ્ય સામગ્રી પર જાઓ
બધી પદ્ધતિ
30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ઇતિહાસ પદ્ધતિ — આધુનિક ભારત

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. આધુનિક ભારત — ઝલક ને સમજ

આધુનિક ભારતનો ઇતિહાસ યુરોપિયનોના આગમનથી શરૂ થાય છે. ધીમે ધીમે અંગ્રેજ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વેપારી મટીને શાસક બની ગઈ. આ ભાગમાં 1857ના વિપ્લવ સુધીની વાર્તા સરળ રીતે સમજીશું.

આ ભાગમાં શું ભણીશું

  • યુરોપિયનો ભારતમાં કેવી રીતે ને કયા ક્રમમાં આવ્યા.
  • અંગ્રેજ કંપની વેપારી મટીને શાસક કેવી રીતે બની — પ્લાસી ને બક્સરનાં યુદ્ધ.
  • મહત્ત્વના ગવર્નર જનરલ ને તેમની નીતિઓ.
  • 1857નો વિપ્લવ — કારણો, નેતા ને પરિણામ.
  • સામાજિક-ધાર્મિક સુધારા ને સુધારકો.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

  • યુરોપિયન આવ્યાનો ક્રમ — 'પો-ડ-અં-ફ્રે' — પોર્ટુગીઝ, ડચ, અંગ્રેજ, ફ્રેન્ચ.
  • બે મોટાં યુદ્ધ યાદ રાખો — પ્લાસી 1757 (બંગાળ પર પકડ), બક્સર 1764 (પૂરી સત્તા).
  • 1757 ને 1857 — બંને '57'; પહેલું સત્તાની શરૂઆત, બીજું વિપ્લવ.

2. યુરોપિયનોનું આગમન

મસાલા ને રેશમના વેપાર માટે યુરોપની ઘણી પ્રજાઓ દરિયાઈ માર્ગે ભારત આવી. પોર્ટુગીઝ સૌથી પહેલા આવ્યા ને અંગ્રેજ છેવટે બધાને હરાવી શાસક બન્યા.

કોણ ક્યારે આવ્યું

  • વાસ્કો-દ-ગામા (પોર્ટુગીઝ) ઈ.સ. 1498માં દરિયાઈ માર્ગે કાલિકટ પહોંચ્યો — ભારત આવનાર પહેલો યુરોપિયન.
  • પોર્ટુગીઝે ગોવાને મુખ્ય મથક બનાવ્યું.
  • ડચ (હોલેન્ડ) મુખ્યત્વે મસાલાના વેપારમાં હતા.
  • અંગ્રેજ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની ઈ.સ. 1600માં સ્થપાઈ.
  • ફ્રેન્ચ છેલ્લે આવ્યા; પોંડિચેરી તેમનું મથક હતું.

મુખ્ય મુદ્દા

  • બધા વેપાર માટે આવ્યા, પણ ધીમે ધીમે રાજકારણમાં પડ્યા.
  • આખરે અંગ્રેજોએ બીજા બધાને હરાવી ભારતમાં સત્તા જમાવી.

3. ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની ને નિર્ણાયક યુદ્ધો

બે યુદ્ધોએ અંગ્રેજોને ભારતના માલિક બનાવ્યા. પ્લાસીએ બંગાળમાં પગ જમાવ્યો ને બક્સરે પૂરી સત્તા આપી.

પ્લાસીનું યુદ્ધ (1757)

  • અંગ્રેજ સેનાપતિ રોબર્ટ ક્લાઇવે બંગાળના નવાબ સિરાજ-ઉદ-દૌલાને હરાવ્યો.
  • નવાબના સેનાપતિ મીર જાફરની દગાબાજીથી અંગ્રેજો જીત્યા.
  • આ યુદ્ધથી બંગાળમાં અંગ્રેજ સત્તાનો પાયો નંખાયો.

બક્સરનું યુદ્ધ (1764)

  • અંગ્રેજોએ બંગાળના નવાબ મીર કાસિમ, અવધના નવાબ ને મુઘલ બાદશાહની સંયુક્ત સેનાને હરાવી.
  • ઈ.સ. 1765માં બાદશાહ શાહ આલમ-2એ બંગાળ, બિહાર ને ઓરિસ્સાની 'દિવાની' (મહેસૂલ વસૂલવાનો હક) અંગ્રેજોને આપી.
  • આ સાથે અંગ્રેજો સાચા અર્થમાં શાસક બન્યા.

4. ગવર્નર જનરલ ને વાઇસરોય

અંગ્રેજ શાસનની આગેવાની ગવર્નર જનરલ કરતા. દરેકે પોતાની નીતિઓથી ભારત પર ઊંડી અસર છોડી.

મહત્ત્વના ગવર્નર જનરલ

  • વોરન હેસ્ટિંગ્સ — બંગાળના પહેલા ગવર્નર જનરલ; વહીવટી સુધારા કર્યા.
  • લોર્ડ કોર્નવોલિસ — ઈ.સ. 1793માં કાયમી જમાબંધી દાખલ કરી.
  • લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિક — સતી પ્રથા નાબૂદ કરી (1829), અંગ્રેજી શિક્ષણ શરૂ કર્યું.
  • લોર્ડ ડેલહાઉઝી — ખાલસા નીતિ ને પહેલી રેલવે (1853).

ગવર્નર જનરલ થી વાઇસરોય

  • 1857 પછી શાસન બ્રિટિશ તાજ પાસે આવ્યું.
  • લોર્ડ કેનિંગ ભારતના પહેલા વાઇસરોય બન્યા.

5. ડેલહાઉઝી ને ખાલસા નીતિ

લોર્ડ ડેલહાઉઝી અંગ્રેજ સામ્રાજ્ય વધારવા માટે જાણીતા છે. તેમની ખાલસા નીતિએ ઘણાં રાજ્યો અંગ્રેજોમાં ભેળવી દીધાં, જે 1857ના વિપ્લવનું એક કારણ બની.

ખાલસા નીતિ શું હતી

  • જે રાજાને દત્તક પુત્ર સિવાય સગો વારસ ન હોય, તેનું રાજ્ય અંગ્રેજ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દેવાતું.
  • આ રીતે ઝાંસી, સતારા, નાગપુર જેવાં રાજ્યો ખાલસા થયાં.
  • આનાથી ઘણા રાજાઓમાં અંગ્રેજો સામે રોષ ફેલાયો.

ડેલહાઉઝીનાં બીજાં કામ

  • ઈ.સ. 1853માં મુંબઈ-થાણે વચ્ચે ભારતની પહેલી રેલવે શરૂ થઈ.
  • ટેલિગ્રાફ ને ટપાલ સેવાનો વિસ્તાર કર્યો.

6. બ્રિટિશ આર્થિક નીતિઓ

અંગ્રેજોની નીતિઓ મુખ્યત્વે પોતાનો ફાયદો જોઈને બની હતી. જમીન મહેસૂલ ને વેપાર નીતિઓથી ભારતના ખેડૂત ને કારીગરો પર ભારે અસર પડી.

જમીન મહેસૂલ પદ્ધતિ

  • કાયમી જમાબંધી (1793, કોર્નવોલિસ) — જમીનદારોને કાયમી માલિક ગણ્યા, નક્કી મહેસૂલ ઠરાવ્યું.
  • આનાથી ખેડૂતો પર બોજ વધ્યો ને જમીનદાર વર્ગ મજબૂત બન્યો.

બીજી અસરો

  • રેલવે ને ટેલિગ્રાફ આવ્યાં, પણ મુખ્યત્વે અંગ્રેજોના વેપાર ને વહીવટ માટે.
  • ભારતના હાથવણાટ ઉદ્યોગને નુકસાન થયું.
  • મેકોલેના ઠરાવ (1835)થી અંગ્રેજી શિક્ષણ દાખલ થયું.

7. 1857નો વિપ્લવ — કારણો

1857નો વિપ્લવ ભારતનો પહેલો મોટો સશસ્ત્ર બળવો હતો. ઘણા સમયથી ભેગો થયેલો રોષ ચરબીવાળાં કારતૂસના મુદ્દે ફાટી નીકળ્યો.

મુખ્ય કારણો

  • રાજકીય — ખાલસા નીતિથી રાજાઓમાં રોષ.
  • આર્થિક — ભારે કર ને ખેડૂત-કારીગરોની તકલીફ.
  • ધાર્મિક-સામાજિક — અંગ્રેજો ધર્મમાં દખલ કરે છે તેવી લાગણી.
  • સૈનિક — ભારતીય સૈનિકો સાથેનો ભેદભાવ.

તાત્કાલિક કારણ

  • નવી એનફિલ્ડ રાઇફલનાં કારતૂસ પર ગાય ને ડુક્કરની ચરબી લાગેલી હોવાની વાત ફેલાઈ.
  • કારતૂસ મોંથી ખોલવાં પડતાં, જેથી હિન્દુ-મુસ્લિમ બંનેની ધાર્મિક લાગણી દુભાઈ.

8. 1857નો વિપ્લવ — નેતા ને કેન્દ્રો

વિપ્લવ જુદાં જુદાં શહેરોમાં ફેલાયો ને દરેક જગ્યાએ અલગ નેતા હતા. તેમની બહાદુરી આજે પણ યાદ કરાય છે.

મુખ્ય નેતા

  • મંગલ પાંડે — બેરકપુરમાં બંડ પોકારનાર પહેલો સૈનિક.
  • ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ — ઝાંસીમાં બહાદુરીથી લડ્યાં.
  • નાના સાહેબ ને તાત્યા ટોપે — કાનપુરમાં.
  • બેગમ હઝરત મહલ — લખનઉમાં.
  • બહાદુર શાહ ઝફર — દિલ્હીમાં બંડખોરોના નામના નેતા.

મુખ્ય કેન્દ્રો

  • મેરઠ — વિપ્લવની શરૂઆત.
  • દિલ્હી, કાનપુર, લખનઉ, ઝાંસી — મુખ્ય લડાઈનાં શહેરો.

9. 1857નો વિપ્લવ — પરિણામ

વિપ્લવ ભલે દબાવી દેવાયો, પણ તેણે ભારતના શાસનની આખી રચના બદલી નાખી. કંપનીના બદલે હવે બ્રિટિશ તાજનું સીધું શાસન શરૂ થયું.

મુખ્ય પરિણામ

  • ઈ.સ. 1858માં ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના શાસનનો અંત આવ્યો.
  • ભારતનો વહીવટ સીધો બ્રિટિશ તાજ (બ્રિટિશ રાજ) પાસે આવ્યો.
  • લોર્ડ કેનિંગ ભારતના પહેલા વાઇસરોય બન્યા.
  • છેલ્લા મુઘલ બાદશાહ બહાદુર શાહ ઝફરને રંગૂન દેશનિકાલ કરાયા — મુઘલ યુગનો અંત.

લાંબા ગાળાની અસર

  • અંગ્રેજોએ સેના ને વહીવટમાં ફેરફાર કર્યા.
  • આ વિપ્લવ પાછળથી રાષ્ટ્રીય ચળવળ માટે પ્રેરણા બન્યો.

10. સામાજિક-ધાર્મિક સુધારા આંદોલન

બ્રિટિશ યુગમાં સમાજની કુપ્રથાઓ સામે ઘણા સુધારકો ઊભા થયા. તેમણે અંધશ્રદ્ધા ને ખોટી પ્રથાઓ દૂર કરી સમાજને નવી દિશા આપી.

મુખ્ય સંસ્થાઓ

  • બ્રહ્મ સમાજ (1828) — રાજા રામમોહન રાય; એક ઈશ્વર ને મૂર્તિપૂજાનો વિરોધ.
  • આર્ય સમાજ (1875) — દયાનંદ સરસ્વતી; 'વેદ તરફ પાછા વળો'.
  • રામકૃષ્ણ મિશન (1897) — સ્વામી વિવેકાનંદ; સેવા ને માનવધર્મ.

મુખ્ય સુધારા

  • સતી પ્રથા નાબૂદી (1829) — રાજા રામમોહન રાય ને લોર્ડ બેન્ટિક.
  • વિધવા પુનર્લગ્ન કાયદો (1856) — ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર.
  • સ્ત્રી શિક્ષણ ને બાળલગ્ન સામે ઝુંબેશ.

11. મહત્ત્વના સુધારકો

દરેક સુધારકે પોતાની રીતે સમાજને જાગૃત કર્યો. તેમનાં નામ ને કામ સાથે યાદ રાખવાં પરીક્ષામાં બહુ ઉપયોગી છે.

સુધારક ને તેમનું કામ

  • રાજા રામમોહન રાય — બ્રહ્મ સમાજ; સતી પ્રથા નાબૂદીમાં મદદ; 'આધુનિક ભારતના પિતા' ગણાય.
  • સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી — આર્ય સમાજ; શુદ્ધિ આંદોલન.
  • સ્વામી વિવેકાનંદ — રામકૃષ્ણ મિશન; શિકાગો ભાષણ (1893)થી જગતમાં ભારતની ઓળખ.
  • ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર — વિધવા પુનર્લગ્ન ને સ્ત્રી શિક્ષણ.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

  • સંસ્થા-સ્થાપક જોડી — બ્રહ્મ=રામમોહન, આર્ય=દયાનંદ, રામકૃષ્ણ મિશન=વિવેકાનંદ.
  • 'રા-બ્ર' જોડી (રામમોહન-બ્રહ્મ) ને 'દ-આ' જોડી (દયાનંદ-આર્ય) યાદ રાખો.

12. ગવર્નર જનરલ ને તેમની નીતિ — સારાંશ

દરેક ગવર્નર જનરલને તેમની એક મુખ્ય ઓળખ સાથે યાદ રાખીએ. પરીક્ષામાં 'કોણે શું કર્યું' એવા પ્રશ્નો વારંવાર પુછાય છે.

નામ — મુખ્ય કામ

  • વોરન હેસ્ટિંગ્સ — પહેલા ગવર્નર જનરલ.
  • લોર્ડ કોર્નવોલિસ — કાયમી જમાબંધી (1793).
  • લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિક — સતી પ્રથા નાબૂદી (1829), અંગ્રેજી શિક્ષણ.
  • લોર્ડ ડેલહાઉઝી — ખાલસા નીતિ, પહેલી રેલવે (1853).
  • લોર્ડ કેનિંગ — 1857 સમયે ગવર્નર જનરલ ને પહેલા વાઇસરોય.

13. હાઈ-યીલ્ડ ઝડપી રિવિઝન

પરીક્ષાના આગલા દિવસે જોવા જેવી મહત્ત્વની યાદી. અહીં યુદ્ધ-વર્ષ, સુધારક-સંસ્થા ને મુખ્ય તારીખો એક જગ્યાએ આપી છે.

મહત્ત્વનાં વર્ષ ને બનાવ

  • 1498 — વાસ્કો-દ-ગામા કાલિકટ પહોંચ્યો.
  • 1600 — અંગ્રેજ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના.
  • 1757 — પ્લાસીનું યુદ્ધ.
  • 1764 — બક્સરનું યુદ્ધ.
  • 1793 — કાયમી જમાબંધી.
  • 1829 — સતી પ્રથા નાબૂદી.
  • 1853 — પહેલી રેલવે (મુંબઈ-થાણે).
  • 1856 — વિધવા પુનર્લગ્ન કાયદો.
  • 1857 — વિપ્લવ.
  • 1858 — કંપની શાસનનો અંત, બ્રિટિશ તાજનું શાસન.

સુધારક — સંસ્થા જોડી

  • રાજા રામમોહન રાય — બ્રહ્મ સમાજ (1828).
  • દયાનંદ સરસ્વતી — આર્ય સમાજ (1875).
  • સ્વામી વિવેકાનંદ — રામકૃષ્ણ મિશન (1897).
  • ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર — વિધવા પુનર્લગ્ન સુધારો.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.