30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ભૂગોળ પદ્ધતિ — ભૌતિક ભૂગોળ

1. ભૌતિક ભૂગોળ સમજવાની રીત

ભૌતિક ભૂગોળમાં પૃથ્વી, સૌરમંડળ, જમીન, હવા ને પાણી વિશે પૂછાય છે. મોટેભાગે — કયો ગ્રહ કેવો, પૃથ્વી કેમ ફરે, ઋતુ કેમ બદલાય, કયો ખડક કેવો ને કયું સાધન શું માપે એ યાદ રાખવાનું હોય છે.

શું ધ્યાનમાં રાખવું

•ગ્રહોનો ક્રમ ને દરેક ગ્રહની એક ખાસ ઓળખ યાદ રાખો.
•પરિભ્રમણ એટલે ધરી પર ફરવું (દિવસ-રાત), પરિક્રમણ એટલે સૂર્ય ફરતે ફરવું (વર્ષ-ઋતુ) — આ બે ભૂલશો નહીં.
•પૃથ્વીના ત્રણ ભાગ ઉપરથી નીચે ક્રમમાં યાદ રાખો — ભૂકવચ, મેન્ટલ, કોર.
•દરેક માપવાના સાધન સાથે તે શું માપે છે એ જોડીને યાદ રાખો.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

ગ્રહોનો ક્રમ: 'બુ-શુ-પૃ-મં-ગુ-શ-યુ-વ' — બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરુ, શનિ, યુરેનસ, નેપ્ચ્યૂન.
પૃથ્વીના ત્રણ સ્તર: 'ભૂ-મે-કો' — ભૂકવચ, મેન્ટલ, કોર (ઉપરથી નીચે).
પરિભ્રમણ = ભ્રમણ ઘરમાં (ધરી પર) — દિવસ. પરિક્રમણ = ક્રમમાં બહાર (સૂર્ય ફરતે) — વર્ષ.
સાધન જોડી: બેરોમીટર-દબાણ, થર્મોમીટર-તાપમાન, રિક્ટર-ભૂકંપ, એનિમોમીટર-પવનની ઝડપ.

2. સૌરમંડળ ને ગ્રહો

સૂર્યની આસપાસ ફરતા 8 ગ્રહ, તેમના ઉપગ્રહ ને બીજા પદાર્થોના સમૂહને સૌરમંડળ કહે છે. સૂર્ય તેનું કેન્દ્ર છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•સૌરમંડળમાં કુલ 8 ગ્રહ છે; પ્લુટોને હવે વામન ગ્રહ ગણાય છે.
•બુધ સૂર્યની સૌથી નજીકનો ને સૌથી નાનો ગ્રહ છે.
•ગુરુ સૌથી મોટો ગ્રહ છે.
•ચંદ્ર પૃથ્વીનો એકમાત્ર કુદરતી ઉપગ્રહ છે.

ગ્રહોની ઓળખ

•મંગળને લાલ ગ્રહ કહે છે, કેમ કે તેના પર લોખંડનો કાટ છે.
•શુક્ર સૌથી ગરમ ગ્રહ છે ને પૃથ્વી પરથી સૌથી ચમકતો દેખાય છે.
•શનિને તેની આસપાસનાં વલયો માટે ઓળખવામાં આવે છે.
•પૃથ્વી પર જ જીવન છે, કેમ કે અહીં પાણી ને હવા છે.

3. પૃથ્વીની ગતિ ને ઋતુ

પૃથ્વી બે રીતે ફરે છે — પોતાની ધરી પર (પરિભ્રમણ) ને સૂર્યની આસપાસ (પરિક્રમણ). આ બે ગતિથી દિવસ-રાત ને ઋતુ બને છે.

બે ગતિ

•પરિભ્રમણ — પૃથ્વી પોતાની ધરી પર આશરે 24 કલાકમાં એક ચક્કર પૂરું કરે; તેથી દિવસ ને રાત થાય.
•પરિક્રમણ — પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ આશરે 365 દિવસમાં એક ચક્કર પૂરું કરે; તેથી એક વર્ષ થાય.
•પૃથ્વી પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ફરે છે, તેથી સૂર્ય પૂર્વમાં ઊગતો દેખાય છે.

ઋતુ ને દિવસ

•પૃથ્વીની ધરી આશરે 23.5 અંશે નમેલી છે — એ જ ઋતુ બદલવાનું મુખ્ય કારણ છે.
•ધરી નમેલી હોવાથી જુદા સમયે જુદા ભાગ પર સૂર્યપ્રકાશ વધઘટ થાય છે.
•વર્ષમાં બે વખત દિવસ ને રાત સરખા થાય, તેને વિષુવદિન કહે છે.
•જ્યારે દિવસ સૌથી લાંબો કે રાત સૌથી લાંબી હોય તેને અયનદિન કહે છે.

4. અક્ષાંશ-રેખાંશ ને સમય

પૃથ્વી પર સ્થાન શોધવા આડી-ઊભી કાલ્પનિક રેખાઓ દોરાય છે. આડી રેખા અક્ષાંશ ને ઊભી રેખા રેખાંશ કહેવાય.

મુખ્ય રેખાઓ

•વિષુવવૃત્ત — 0 અંશ અક્ષાંશ; પૃથ્વીને ઉત્તર ને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં વહેંચે છે.
•મૂળ રેખાંશ — 0 અંશ રેખાંશ; ઇંગ્લેન્ડના ગ્રીનવિચમાંથી પસાર થાય છે.
•કર્કવૃત્ત (23.5 અંશ ઉત્તર) ભારતની વચ્ચેથી પસાર થાય છે.
•અક્ષાંશ આડી રેખા છે, રેખાંશ ઊભી રેખા છે.

સમય ઝોન

•પૃથ્વી ફરવાથી દરેક જગ્યાનો સ્થાનિક સમય જુદો હોય છે.
•ભારતનો પ્રમાણભૂત સમય 82.5 અંશ પૂર્વ રેખાંશ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
•આ રેખા ઉત્તર પ્રદેશના મિર્ઝાપુર પાસેથી પસાર થાય છે.
•પૂર્વ તરફ જઈએ તેમ સમય આગળ ને પશ્ચિમ તરફ જઈએ તેમ સમય પાછળ થાય છે.

5. પૃથ્વીની આંતરિક રચના

પૃથ્વી અંદરથી ત્રણ મુખ્ય સ્તરની બનેલી છે — ઉપર ભૂકવચ, વચ્ચે મેન્ટલ ને કેન્દ્રમાં કોર.

ત્રણ સ્તર

•ભૂકવચ — સૌથી ઉપરનો પાતળો ઘન સ્તર, જેના પર આપણે રહીએ છીએ.
•મેન્ટલ — વચ્ચેનો જાડો સ્તર, જ્યાં ખડક અર્ધ-પીગળેલા હોય છે.
•કોર — સૌથી અંદરનો ભાગ, મુખ્યત્વે લોખંડ ને નિકલનો બનેલો.
•કોર બે ભાગ — બાહ્ય કોર પ્રવાહી ને આંતરિક કોર ઘન છે.

મહત્ત્વના મુદ્દા

•જેમ ઊંડે જઈએ તેમ ગરમી ને દબાણ વધે છે.
•ભૂકવચ ને ઉપરના મેન્ટલને જોડીને ભૂતકતી (પ્લેટ) બને છે.
•આ પ્લેટોની ગતિથી ભૂકંપ ને જ્વાળામુખી થાય છે.

6. ભૂમિસ્વરૂપો

પૃથ્વીની સપાટી પર જોવા મળતા ઊંચા-નીચા આકારોને ભૂમિસ્વરૂપ કહે છે. મુખ્ય ત્રણ — પર્વત, ઉચ્ચપ્રદેશ ને મેદાન.

ત્રણ મુખ્ય ભૂમિસ્વરૂપ

•પર્વત — આસપાસની જમીન કરતાં ઘણા ઊંચા; દા.ત. હિમાલય.
•ઉચ્ચપ્રદેશ — ઊંચી પણ ઉપરથી સપાટ જમીન; દા.ત. દખ્ખણનો ઉચ્ચપ્રદેશ.
•મેદાન — સપાટ ને નીચી જમીન; ખેતી ને વસ્તી માટે શ્રેષ્ઠ.

પર્વતના પ્રકાર

•ઘડી પર્વત — બે પ્લેટ અથડાવાથી જમીન ઘડી જેવી ઊંચકાય; દા.ત. હિમાલય.
•નદીના કાંપથી બનતા મેદાનને કાંપનું મેદાન કહે છે, જે ઘણું ફળદ્રુપ હોય છે.
•મેદાન મોટેભાગે નદીઓ દ્વારા બને છે.

7. જ્વાળામુખી ને ભૂકંપ

પૃથ્વીની અંદરની હિલચાલથી જ્વાળામુખી ને ભૂકંપ થાય છે. બંને મુખ્યત્વે પ્લેટોની ગતિ સાથે જોડાયેલા છે.

જ્વાળામુખી

•પૃથ્વીની અંદર પીગળેલા ખડકને મેગ્મા કહે છે.
•જ્યારે મેગ્મા સપાટી પર બહાર આવે ત્યારે તેને લાવા કહે છે.
•જ્વાળામુખીમાંથી લાવા, વાયુ ને રાખ બહાર નીકળે છે.

ભૂકંપ

•પૃથ્વીની પ્લેટો ખસવાથી જમીન ધ્રૂજે, તેને ભૂકંપ કહે છે.
•ભૂકંપની તીવ્રતા રિક્ટર સ્કેલ વડે માપાય છે.
•ભૂકંપનું મૂળ સ્થાન જમીનની અંદર હોય તેને કેન્દ્રબિંદુ કહે છે.
•સિસ્મોગ્રાફ સાધન ભૂકંપના આંચકા નોંધે છે.

8. વાતાવરણ ને પવન

પૃથ્વીને ઘેરી રહેલા હવાના આવરણને વાતાવરણ કહે છે. તેમાં અલગ અલગ સ્તર છે ને હવાના દબાણના ફેરથી પવન વાય છે.

વાતાવરણ ને વાયુ

•વાતાવરણમાં સૌથી વધારે નાઇટ્રોજન (આશરે 78 ટકા) છે, પછી ઓક્સિજન (આશરે 21 ટકા).
•સૌથી નીચેનો સ્તર ક્ષોભ આવરણ છે, જ્યાં હવામાન ને વરસાદ બને છે.
•તેની ઉપર સમતાપ આવરણ છે, જ્યાં ઓઝોન સ્તર સૂર્યનાં હાનિકારક કિરણો રોકે છે.

પવન ને દબાણ

•પવન હંમેશા વધારે દબાણ તરફથી ઓછા દબાણ તરફ વાય છે.
•હવાનું દબાણ બેરોમીટર વડે માપાય છે.
•દિવસે દરિયા તરફથી જમીન તરફ વાતા પવનને દરિયાઈ સમીર કહે છે.
•પૃથ્વીના ફરવાથી પવન વળાંક લે, તેને કોરિઓલિસ અસર કહે છે.

9. જળચક્ર ને વરસાદ

પાણી સતત વરાળ બની ઉપર જાય, વાદળ બને ને વરસાદ રૂપે પાછું પૃથ્વી પર આવે — આ ફેરાને જળચક્ર કહે છે.

જળચક્રના તબક્કા

•બાષ્પીભવન — સૂર્યની ગરમીથી પાણી વરાળ બની ઉપર જાય.
•ઘનીભવન — વરાળ ઠંડી પડી નાના પાણીના ટીપાં બને ને વાદળ રચાય.
•વરસાદ — વાદળમાંથી પાણી ટીપાં રૂપે નીચે પડે.
•વહન — વરસાદનું પાણી નદી દ્વારા ફરી દરિયામાં જાય.

વરસાદના પ્રકાર

•પર્વતીય વરસાદ — પવન પર્વત પર ચડે ને ઠંડો પડી વરસાદ આપે.
•ભારતમાં મોટાભાગનો વરસાદ નૈઋત્યના મોસમી પવનો લાવે છે.
•વરસાદનું પ્રમાણ રેઇન ગેજ વડે માપાય છે.

10. મહાસાગર

પૃથ્વીની સપાટીનો મોટો ભાગ પાણીથી ઢંકાયેલો છે. દરિયાના પાણીમાં ભરતી-ઓટ ને પ્રવાહ થાય છે.

ભરતી-ઓટ

•દરિયાનું પાણી ઊંચું ચડે તેને ભરતી ને નીચું ઊતરે તેને ઓટ કહે છે.
•ભરતી-ઓટ મુખ્યત્વે ચંદ્ર ને સૂર્યના ગુરુત્વાકર્ષણથી થાય છે.
•ચંદ્રની અસર સૂર્ય કરતાં વધારે હોય છે, કેમ કે ચંદ્ર પૃથ્વીની નજીક છે.

દરિયાઈ પ્રવાહ

•દરિયાના પાણીની એક દિશામાં ચાલતી ધારાને દરિયાઈ પ્રવાહ કહે છે.
•પ્રવાહ ગરમ ને ઠંડા એમ બે પ્રકારના હોય છે.
•પ્રવાહ આસપાસના વિસ્તારની આબોહવા પર અસર કરે છે.
•પૃથ્વીના ફરવાથી પ્રવાહ પણ વળાંક લે છે.

11. ખડક ને જમીન

પૃથ્વીના ભૂકવચ બનતા ઘન પદાર્થને ખડક કહે છે. ખડક તૂટી-ઘસાઈને ધીરે ધીરે જમીન બને છે.

ખડકના પ્રકાર

•અગ્નિકૃત ખડક — મેગ્મા કે લાવા ઠંડું પડીને બને; દા.ત. ગ્રેનાઇટ.
•જળકૃત ખડક — કાંપ જમા થઈ દબાઈને બને; દા.ત. ચૂનાનો પથ્થર.
•રૂપાંતરિત ખડક — જૂના ખડક ગરમી-દબાણથી બદલાઈને બને; દા.ત. આરસ.
•આરસ ચૂનાના પથ્થરમાંથી ને હીરો કોલસામાંથી બને છે.

જમીનના પ્રકાર

•કાંપની જમીન — નદીના કાંપથી બને; ખેતી માટે ઘણી ફળદ્રુપ.
•કાળી જમીન — કપાસ માટે શ્રેષ્ઠ; ગુજરાત ને મહારાષ્ટ્રમાં વધારે.
•રાતી જમીન — લોખંડના કારણે રંગ રાતો હોય છે.
•રેતાળ જમીન — પાણી ઝડપથી નીકળી જાય, રણ વિસ્તારમાં જોવા મળે.

12. વારંવાર પૂછાતા હાઈ-યીલ્ડ મુદ્દા

પરીક્ષા પહેલાં ઝડપથી ઉપર નજર ફેરવી જવા માટેના સૌથી વધારે પૂછાતા મુદ્દાની યાદી.

ઝડપી રિવિઝન યાદી

•ગ્રહોની સંખ્યા — 8; સૌથી મોટો ગુરુ, સૌથી નાનો ને નજીકનો બુધ.
•પૃથ્વીની ધરી 23.5 અંશે નમેલી — ઋતુ બદલવાનું કારણ.
•પૃથ્વીના ત્રણ સ્તર — ભૂકવચ, મેન્ટલ, કોર.
•વાતાવરણમાં સૌથી વધારે વાયુ — નાઇટ્રોજન (78 ટકા).
•વાતાવરણનો સૌથી નીચેનો સ્તર — ક્ષોભ આવરણ, જ્યાં હવામાન બને.
•ભારતનો પ્રમાણભૂત સમય — 82.5 અંશ પૂર્વ રેખાંશ પ્રમાણે.
•ભૂકંપ — રિક્ટર સ્કેલ; હવાનું દબાણ — બેરોમીટર; તાપમાન — થર્મોમીટર.
•ભરતી-ઓટ — ચંદ્ર ને સૂર્યના ગુરુત્વાકર્ષણથી.
•ખડકના ત્રણ પ્રકાર — અગ્નિકૃત, જળકૃત, રૂપાંતરિત.
•ભારતમાં વરસાદ — મુખ્યત્વે નૈઋત્યના મોસમી પવનો લાવે.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.