મુખ્ય સામગ્રી પર જાઓ
બધી પદ્ધતિ
30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

રિઝનિંગ પદ્ધતિ — શબ્દોની તાર્કિક ગોઠવણી

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. પાયો — પહેલા સંબંધ ઓળખો, પછી ક્રમ ગોઠવો

આ પ્રકરણ શું છે

  • આ પ્રશ્નમાં 4 કે 5 શબ્દો આપેલા હોય છે અને દરેકને નંબર (1, 2, 3, 4...) આપેલા હોય છે.
  • આપણે એ શબ્દોને કોઈ તાર્કિક ક્રમમાં ગોઠવવાના હોય છે અને સાચો નંબર-ક્રમ (જેમ કે 3,1,4,2) શોધવાનો હોય છે.
  • આખી રીત સહેલી છે — જો તમે પહેલા 'સંબંધ' ઓળખી લો, તો ક્રમ આપોઆપ મળી જાય છે.

પહેલું પગથિયું — સંબંધ ઓળખો

  • શબ્દો વાંચીને નક્કી કરો કે આ કયા પ્રકારનો સંબંધ છે: જીવનક્રમ? પ્રક્રિયા? શબ્દકોશ? કદ? હોદ્દો? કારણ-પરિણામ? ભાગ-આખું? કે સમય?
  • એક વાર પ્રકાર ઓળખાય એટલે અડધું કામ પૂરું — પછી માત્ર નાનાથી મોટા (કે પહેલાથી છેલ્લા) તરફ ગોઠવો.
  • ઉદાહરણ: 'બીજ, છોડ, વૃક્ષ, ફળ' — આ વૃદ્ધિક્રમ છે; 'ગામ, તાલુકો, જિલ્લો, રાજ્ય' — આ નાનાથી મોટા એકમ છે.

બીજું પગથિયું — છેડો પકડો

  • આખો ક્રમ વિચારવાને બદલે પહેલા 'સૌથી પહેલો શબ્દ' કયો છે એ નક્કી કરો — જેમ કે વૃદ્ધિક્રમમાં સૌથી નાનું, સમયક્રમમાં સૌથી વહેલું.
  • પછી વિકલ્પોમાં જુઓ કે કયો વિકલ્પ એ જ નંબરથી શરૂ થાય છે — ઘણી વાર 2-3 વિકલ્પ સીધા કપાઈ જાય છે.
  • છેલ્લો શબ્દ પણ આ રીતે પકડો — શરૂ અને અંત મળી જાય તો વચ્ચેનું ગોઠવવું સહેલું.

આ પ્રકરણમાં શું શીખશો

  • 8 પદ્ધતિ: જીવનક્રમ/વૃદ્ધિ, પ્રક્રિયા/પગથિયાં, શબ્દકોશ ક્રમ, કદ ક્રમ, હોદ્દા ક્રમ, કારણ-પરિણામ, ભાગ-આખું, અને સમય/કાળક્રમ.
  • દરેક પદ્ધતિ માટે પગલાં, 30 સેકન્ડ ટ્રિક અને એક ઉકેલેલું ઉદાહરણ આપેલું છે.
  • છેલ્લે ઝડપી ચીટ-શીટ આપેલી છે — પ્રકાર કેવી રીતે તરત ઓળખવો અને શબ્દકોશ-ક્રમનો નિયમ.

2. 1. જીવનક્રમ / વૃદ્ધિ ક્રમ

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • જુઓ કે શબ્દો કોઈ સજીવ કે વસ્તુની વૃદ્ધિના તબક્કા છે કે નહીં — જેમ કે બીજ→છોડ→વૃક્ષ, કે શિશુ→બાળક→યુવાન→વૃદ્ધ.
  • સૌથી નાનો/શરૂઆતનો તબક્કો પહેલો મૂકો.
  • પછી ઉંમર કે વૃદ્ધિ વધતી જાય એ ક્રમે આગળ ગોઠવો, છેલ્લે સૌથી મોટો/અંતિમ તબક્કો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • મનમાં પૂછો — 'પહેલા શું, પછી શું?' જે કુદરતી રીતે પહેલા આવે એ નંબર શોધો.
  • એ નંબરથી શરૂ થતો વિકલ્પ જ સાચો — બાકીના કાપી નાખો.
  • શંકા હોય તો છેલ્લો (સૌથી મોટો/વૃદ્ધ) શબ્દ પકડો — એ વિકલ્પના છેલ્લા નંબર સાથે મેળવો.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: અર્થપૂર્ણ ક્રમમાં ગોઠવો — 1. વૃક્ષ 2. બીજ 3. છોડ 4. ફળ
  • ઉકેલ: પહેલા બીજ વવાય, બીજમાંથી છોડ ઊગે, છોડ મોટો થઈ વૃક્ષ બને, વૃક્ષ પર ફળ આવે. એટલે બીજ→છોડ→વૃક્ષ→ફળ.
  • જવાબ: 2,3,1,4

3. 2. પ્રક્રિયા / પગથિયાંનો ક્રમ

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • ઓળખો કે શબ્દો કોઈ કામ કરવાનાં પગથિયાં છે — જેમ કે મકાન બાંધવું, પત્ર મોકલવો, ભોજન બનાવવું, નોકરી મેળવવી.
  • જે કામ સૌથી પહેલા કરવું પડે એ પગથિયું પહેલું મૂકો (જેમ કે પાયો ખોદવો, અરજી કરવી).
  • પછી ક્રમશઃ આગળનાં પગથિયાં ગોઠવો; જે પરિણામ/અંતિમ સ્થિતિ હોય (પત્ર પહોંચવો, રંગ કરવો) એ છેલ્લે.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • મનમાં આખી ક્રિયા એક વાર 'કરી જુઓ' — જે પગલું પહેલા ન કરો તો બાકીનું થાય જ નહીં, એ પહેલું.
  • પહેલું પગથિયું પાક્કું થાય એટલે એ નંબરથી શરૂ થતો વિકલ્પ રાખો, બાકી કાપો.
  • વચ્ચે મૂંઝવણ હોય તો 'કયું પગલું કોના પર આધાર રાખે છે' એ વિચારો — આધાર પહેલા આવે.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: પત્ર મોકલવાની પ્રક્રિયા પ્રમાણે ગોઠવો — 1. પોસ્ટ કરવો 2. પત્ર લખવો 3. કવર પર સરનામું 4. પત્ર પહોંચવો
  • ઉકેલ: પહેલા પત્ર લખવો, પછી કવર પર સરનામું લખવું, પછી પોસ્ટ કરવો, છેલ્લે પત્ર પહોંચવો.
  • જવાબ: 2,3,1,4

4. 3. શબ્દકોશ / અકારાદિ ક્રમ

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • શબ્દકોશ (ડિક્શનરી)માં જે ક્રમે શબ્દ આવે એ જ ક્રમે ગોઠવવાનું — પહેલા અક્ષર પ્રમાણે ક, ખ, ગ, ઘ... એમ.
  • જો પહેલો અક્ષર બધામાં સરખો હોય, તો બીજા અક્ષર પ્રમાણે સરખાવો; એ પણ સરખો હોય તો ત્રીજા અક્ષર પ્રમાણે.
  • અનુસ્વાર (કાં) અને જોડાક્ષર (ક્ષ, જ્ઞ) ધ્યાનથી જુઓ — સામાન્ય રીતે અનુસ્વારવાળો અક્ષર સાદા સ્વર પછીના ક્રમમાં વહેલો ગણાય.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • પહેલા અક્ષર પર નજર નાખો; બધા સરખા હોય તો સીધા બીજા અક્ષર પર જાઓ — ત્યાં જ ભેદ પડે છે.
  • બીજા અક્ષરોને મનમાં બારાક્ષરી ક્રમમાં (ક,ખ,ગ,ઘ,ચ,છ...) ગોઠવો અને એ જ ક્રમે શબ્દ ગોઠવાશે.
  • ટ્રિક: માત્ર જે અક્ષર પર ભેદ પડે છે એ જ અક્ષરો કાગળ પર લખી લો — બાકીનું વાંચવાની જરૂર નથી.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: શબ્દકોશ પ્રમાણે ગોઠવો — 1. કમળ 2. કલમ 3. કપાસ 4. કબાટ
  • ઉકેલ: પહેલો અક્ષર 'ક' બધામાં સરખો. બીજા અક્ષર પ્રમાણે ક્રમ — પ, બ, લ, મ. એટલે કપાસ, કબાટ, કલમ, કમળ.
  • જવાબ: 3,4,2,1

5. 4. કદ / માપ ક્રમ (નાનાથી મોટા)

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • ઓળખો કે શબ્દો કદ, માપ, વજન કે સંખ્યા પ્રમાણે સરખાવી શકાય છે — જેમ કે કીડી/કૂતરો/હાથી, કે ગ્રામ/કિલો/ટન.
  • પ્રશ્નમાં લખ્યું હોય એ દિશા જુઓ — મોટાભાગે 'નાનાથી મોટા', ક્યારેક 'મોટાથી નાના'.
  • દરેક શબ્દનું ખરું માપ/કિંમત મનમાં મૂકો અને નાનાથી મોટા તરફ ગોઠવો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • સૌથી નાનું અને સૌથી મોટું — બે છેડા તરત પકડો. એ બે વચ્ચે વચ્ચેનું ગોઠવવું સહેલું પડે.
  • એકમો હોય (ગ્રામ, કિલો, ક્વિન્ટલ, ટન) તો યાદ રાખો: ગ્રામ < કિલો < ક્વિન્ટલ < ટન. સંખ્યા હોય તો સીધી આંકડામાં મૂકો.
  • દિશા 'મોટાથી નાના' હોય તો ભૂલમાં ઊલટું ન કરો — પ્રશ્ન ફરી એક વાર વાંચો.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: કદ પ્રમાણે નાનાથી મોટા ગોઠવો — 1. નદી 2. ઝરણું 3. સમુદ્ર 4. તળાવ
  • ઉકેલ: કદ પ્રમાણે નાનું ઝરણું, પછી તળાવ, પછી નદી, સૌથી મોટું સમુદ્ર.
  • જવાબ: 2,4,1,3

6. 5. હોદ્દા / વરિષ્ઠતા ક્રમ (વહીવટી)

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • ઓળખો કે શબ્દો વહીવટી હોદ્દા છે — જેમ કે તલાટી, મામલતદાર, પ્રાંત અધિકારી, કલેક્ટર.
  • પ્રશ્ન જુઓ — 'નીચેથી ઉપર' (નાના હોદ્દાથી મોટા) કે 'ઉપરથી નીચે' (મોટાથી નાના).
  • દરેક હોદ્દાનું સ્તર મનમાં ગોઠવો અને માગ્યા પ્રમાણે દિશામાં ગોઠવો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • ગુજરાત વહીવટનો ક્રમ યાદ રાખો (નીચેથી ઉપર): તલાટી < મામલતદાર < પ્રાંત અધિકારી < કલેક્ટર.
  • સૌથી નાનો હોદ્દો કયો છે એ તરત પકડો — 'નીચેથી ઉપર' હોય તો એ નંબરથી શરૂ થતો વિકલ્પ રાખો.
  • પેઢી/કુટુંબ હોય તો પણ આ જ રીત — પરદાદા > દાદા > પિતા > પુત્ર > પૌત્ર (મોટાથી નાના).

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: વહીવટી હોદ્દાઓને નીચેથી ઉપર ગોઠવો — 1. કલેક્ટર 2. તલાટી 3. મામલતદાર 4. પ્રાંત અધિકારી
  • ઉકેલ: નીચેથી ઉપર — તલાટી, મામલતદાર, પ્રાંત અધિકારી, કલેક્ટર.
  • જવાબ: 2,3,4,1

7. 6. કારણ → પરિણામ ક્રમ

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • ઓળખો કે શબ્દોમાં એક ઘટના બીજી ઘટનાનું કારણ બને છે — જેમ કે ચેપ→તાવ→દવા→સાજા થવું.
  • સૌથી પહેલું 'મૂળ કારણ' શોધો — જે ઘટના સૌપ્રથમ બને અને બાકીની એમાંથી જન્મે.
  • પછી કારણ→પરિણામની સાંકળ બનાવો; છેલ્લે અંતિમ પરિણામ (સાજા થવું, રાહત કાર્ય) મૂકો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • પૂછો — 'આ બધાનું મૂળ કારણ શું?' એ શબ્દ પહેલો; એ નંબરથી શરૂ થતો વિકલ્પ રાખો.
  • દરેક જોડ માટે પૂછો 'કોના કારણે કોણ થયું?' — કારણ હંમેશા પરિણામની પહેલા આવે.
  • છેલ્લે જે 'ઉકેલ/રાહત/સાજાપણું' આવે એ સામાન્ય રીતે અંતિમ — એ વિકલ્પના છેલ્લા નંબર સાથે મેળવો.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: કારણ-પરિણામ ક્રમમાં ગોઠવો — 1. તાવ 2. દવા 3. ચેપ 4. સાજા થવું
  • ઉકેલ: પહેલા ચેપ લાગે, એના કારણે તાવ આવે, પછી દવા લેવાય, છેલ્લે સાજા થવાય.
  • જવાબ: 3,1,2,4

8. 7. ભાગ → આખું / એકમ ક્રમ (નાનાથી મોટા)

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • ઓળખો કે એક શબ્દ બીજાનો ભાગ છે — જેમ કે નખ, આંગળી, હાથ, શરીર; કે ગામ, તાલુકો, જિલ્લો, રાજ્ય.
  • સૌથી નાનો ભાગ (એકમ) પહેલો મૂકો.
  • પછી જે મોટા ભાગનો એ હિસ્સો બને એ ગોઠવો, એમ આખા સુધી — નાનાથી મોટા તરફ.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • પૂછો — 'કોણ કોની અંદર આવે?' નખ આંગળીમાં, આંગળી હાથમાં, હાથ શરીરમાં — એ જ નાનાથી મોટા ક્રમ.
  • સૌથી નાનો એકમ તરત પકડો; એ નંબરથી શરૂ થતો વિકલ્પ રાખો, બાકી કાપો.
  • ભૌગોલિક હોય તો યાદ રાખો: શહેર < રાજ્ય < દેશ < ખંડ < પૃથ્વી.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: નાનાથી મોટા ભાગ પ્રમાણે ગોઠવો — 1. હાથ 2. આંગળી 3. શરીર 4. નખ
  • ઉકેલ: સૌથી નાનો ભાગ નખ, પછી આંગળી, પછી હાથ, છેલ્લે આખું શરીર.
  • જવાબ: 4,2,1,3

9. 8. કાળક્રમ / સમય ક્રમ

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • ઓળખો કે શબ્દો સમય સાથે જોડાયેલા છે — દિવસનો સમય (સવાર, બપોર, સાંજ, રાત), સમયએકમ (સેકન્ડ, મિનિટ, કલાક), કે ઐતિહાસિક બનાવો.
  • જે વહેલું/પહેલા આવે એ શબ્દ પહેલો મૂકો.
  • પછી સમય આગળ વધે એ ક્રમે ગોઠવો; ઐતિહાસિક હોય તો વર્ષ પ્રમાણે ગોઠવો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • દિવસનો ક્રમ યાદ રાખો: સવાર → બપોર → સાંજ → રાત. સમયએકમ: સેકન્ડ < મિનિટ < કલાક < દિવસ < અઠવાડિયું < મહિનો < વર્ષ < દાયકો.
  • ઐતિહાસિક બનાવ હોય તો દરેકનું વર્ષ મનમાં મૂકો અને નાના વર્ષથી મોટા તરફ ગોઠવો.
  • સૌથી વહેલો બનાવ પકડો — એ નંબરથી શરૂ થતો વિકલ્પ રાખો, બાકી કાપો.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: સ્વાતંત્ર્ય ઇતિહાસના બનાવોને કાળક્રમ પ્રમાણે ગોઠવો — 1. દાંડીકૂચ 2. જલિયાવાલા બાગ 3. ભારત છોડો 4. સ્વતંત્રતા
  • ઉકેલ: જલિયાવાલા બાગ (1919), દાંડીકૂચ (1930), ભારત છોડો (1942), સ્વતંત્રતા (1947).
  • જવાબ: 2,1,3,4

10. ⚡ ઝડપ માટે યાદ રાખો — ચીટ-શીટ

પ્રકાર કેવી રીતે તરત ઓળખવો

  • બીજ/છોડ/શિશુ/યુવાન જેવા તબક્કા દેખાય → જીવનક્રમ/વૃદ્ધિ (નાનાથી મોટા).
  • 'કરવું', 'બાંધવું', 'બનાવવું' જેવી ક્રિયા દેખાય → પ્રક્રિયા/પગથિયાં (પહેલા જે કરવું પડે એ પહેલું).
  • 'શબ્દકોશ પ્રમાણે' લખ્યું હોય → અકારાદિ ક્રમ (પહેલા અક્ષર, પછી બીજા અક્ષર પ્રમાણે).
  • પ્રાણી/એકમ/વજન/સંખ્યા દેખાય → કદ/માપ ક્રમ (નાનાથી મોટા).
  • તલાટી/મામલતદાર/કલેક્ટર કે કુટુંબ સંબંધ → હોદ્દા/વરિષ્ઠતા ક્રમ (દિશા ધ્યાનથી વાંચો).
  • એક ઘટના બીજીને જન્માવે (ચેપ→તાવ, વરસાદ→પૂર) → કારણ-પરિણામ (મૂળ કારણ પહેલું).
  • નખ/આંગળી/હાથ, ગામ/જિલ્લો/રાજ્ય → ભાગ-આખું (નાનો એકમ પહેલો).
  • સવાર/સાંજ, સેકન્ડ/મિનિટ, કે ઐતિહાસિક બનાવ → કાળક્રમ/સમય (વહેલું પહેલું).

શબ્દકોશ-ક્રમનો સોનેરી નિયમ

  • પહેલા અક્ષર પ્રમાણે ગોઠવો; બધા સરખા હોય તો બીજા અક્ષર પર જાઓ; એ સરખા હોય તો ત્રીજા અક્ષર પર.
  • ભેદ જ્યાં પડે છે ત્યાંના અક્ષરો બારાક્ષરી ક્રમમાં (ક,ખ,ગ,ઘ,ચ,છ,જ...) ગોઠવો.
  • અનુસ્વારવાળો અક્ષર (કાં) સામાન્ય રીતે સાદા સ્વર પછીના વ્યંજનક્રમમાં વહેલો આવે — જેમ કે કાંટો, કાચ, કાગળ.
  • 'પ્ર' જેવા જોડાક્ષર પછીના અક્ષર પ્રમાણે સરખાવો — પ્રકાશ, પ્રગતિ, પ્રતિભા, પ્રજા, પ્રશ્ન.

બધી પદ્ધતિ માટે સામાન્ય ઝડપ-નિયમ

  • પહેલા સંબંધ ઓળખો — પ્રકાર નક્કી થાય એટલે ક્રમ આપોઆપ સ્પષ્ટ થાય.
  • આખો ક્રમ વિચારવાને બદલે પહેલો શબ્દ પકડો; એ નંબરથી શરૂ થતો ન હોય એવા વિકલ્પ તરત કાપો.
  • બાકી 1-2 વિકલ્પ રહે તો છેલ્લો શબ્દ પકડીને નક્કી કરો — આખું વાંચવાની જરૂર નથી.
  • દિશા ('નાનાથી મોટા' કે 'મોટાથી નાના', 'નીચેથી ઉપર' કે 'ઉપરથી નીચે') હંમેશા ફરી એક વાર વાંચો — અહીં મોટાભાગની ભૂલ થાય છે.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.