આ વર્ષે કુલ 131 પદ્મ પુરસ્કાર જાહેર થયા — 5 પદ્મ વિભૂષણ, 13 પદ્મ ભૂષણ ને 113 પદ્મ શ્રી.
પદ્મ વિભૂષણ (5): અભિનેતા ધર્મેન્દ્ર (કલા, મરણોત્તર), વાયોલિનવાદક એન. રાજમ (કલા), કે.ટી. થોમસ (જાહેર બાબતો), પી. નારાયણન (સાહિત્ય ને શિક્ષણ) ને કેરળના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી વી.એસ. અચ્યુતાનંદન (જાહેર બાબતો, મરણોત્તર).
પદ્મ ભૂષણ (13) માં અભિનેતા મમ્મૂટી, ગાયિકા અલકા યાજ્ઞિક, ઉદ્યોગપતિ ઉદય કોટક, ટેનિસ ખેલાડી વિજય અમૃતરાજ, જાહેરાત-ગુરુ પીયૂષ પાંડે (મરણોત્તર) ને નેતા શિબુ સોરેન (મરણોત્તર) જેવાં જાણીતાં નામ છે.
પદ્મ શ્રી મેળવનાર રમતવીરોમાં ક્રિકેટર રોહિત શર્મા, હોકી ગોલકીપર સવિતા પુનિયા ને મહિલા ક્રિકેટ કેપ્ટન હરમનપ્રીત કૌરનો સમાવેશ થાય છે.
પદ્મ પુરસ્કાર 1954 થી અપાય છે; ત્રણ વર્ગ — પદ્મ વિભૂષણ (સૌથી ઊંચો) > પદ્મ ભૂષણ > પદ્મ શ્રી. એમાં કોઈ રોકડ રકમ મળતી નથી, ફક્ત પ્રમાણપત્ર ને મેડલ આપવામાં આવે છે.
પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ: નાગરિક પુરસ્કારોનો ક્રમ, શરૂઆતનું વર્ષ (1954) ને વર્ષના મુખ્ય વિજેતા GK માં વારંવાર પૂછાય છે.
વિજ્ઞાન-ટેકવિજ્ઞાન-ટેક્નોલોજીઆંતરરાષ્ટ્રીય
2. AI પર UN ની પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક પેનલ — પ્રો. B. રવિન્દ્રન
સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) પર પ્રથમ વૈશ્વિક વૈજ્ઞાનિક પેનલ બનાવી. IIT મદ્રાસના પ્રો. B. રવિન્દ્રન એમાં ભારતના એકમાત્ર પ્રતિનિધિ બન્યા.
મુખ્ય મુદ્દા
UN એ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) પર પ્રથમ વૈશ્વિક વૈજ્ઞાનિક પેનલ (International Scientific Panel on AI) ની રચના કરી.
આ પેનલમાં કુલ 40 નિષ્ણાત છે ને એમની મુદત 3 વર્ષની રહેશે.
IIT મદ્રાસના Centre for Responsible AI ના પ્રો. B. રવિન્દ્રન ભારતના એકમાત્ર પ્રતિનિધિ તરીકે નિમાયા.
પેનલનો હેતુ AI ના જોખમો ને એના લાભોનું તટસ્થ ને વૈજ્ઞાનિક રીતે મૂલ્યાંકન કરવાનો છે.
આ પગલું AI ના વૈશ્વિક નિયમન ને જવાબદાર ઉપયોગ તરફ એક મહત્ત્વનું પગલું ગણાય છે.
પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ: AI અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓની પહેલ ને એમાં ભારતના પ્રતિનિધિ વર્તમાન પ્રવાહોમાં મહત્ત્વના છે.
અર્થતંત્રઅર્થતંત્રખેતી
3. NAFED નું ડિજિટલ હરાજી પોર્ટલ — NAFEX.in
ગૃહ ને સહકાર મંત્રી અમિત શાહે NAFED નું ડિજિટલ હરાજી પોર્ટલ NAFEX.in શરૂ કર્યું. એનો હેતુ કૃષિ-ચીજોની પારદર્શક ઓનલાઇન હરાજી ને ખેડૂતને યોગ્ય ભાવ આપવાનો છે.
મુખ્ય મુદ્દા
ગૃહ ને સહકાર મંત્રી અમિત શાહે NAFED નું ડિજિટલ હરાજી પોર્ટલ NAFEX.in શરૂ કર્યું.
આ પોર્ટલ કૃષિ-ચીજોની પારદર્શક ઓનલાઇન હરાજી કરે છે ને એનાથી વચેટિયા દૂર થાય છે.
એનાથી ખેડૂતને એમની પેદાશનો યોગ્ય ભાવ સીધો મળે એ મુખ્ય લક્ષ્ય છે.
આ પહેલ સરકારની 'સહકાર સે સમૃદ્ધિ' દ્રષ્ટિ સાથે જોડાયેલી છે.
NAFED એ ખેત-પેદાશની સહકારી માર્કેટિંગ સંભાળતી રાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે.
પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ: કૃષિ-માર્કેટિંગ સંસ્થાઓ ને ડિજિટલ પહેલ અર્થતંત્ર ને કરન્ટ અફેર્સ બંનેમાં પૂછાય છે.
રાષ્ટ્રીયરાષ્ટ્રીયકલા-સંસ્કૃતિ
4. થેવા કલા — PM ની સ્લોવાકિયા ભેટ
રાજસ્થાનની 400 વર્ષ જૂની થેવા ઘરેણાં-કલા ચર્ચામાં આવી, કેમ કે PM નરેન્દ્ર મોદીએ સ્લોવાકિયા પ્રવાસમાં થેવા કફલિંક ભેટ આપ્યા.
મુખ્ય મુદ્દા
થેવા (Thewa) એ રાજસ્થાનના પ્રતાપગઢ શહેરની આશરે 400 વર્ષ જૂની ઘરેણાં બનાવવાની કલા છે.
આ કલામાં 23-કેરેટ સોનું રંગીન કાચ પર જડવામાં આવે છે, જે એને ખાસ ઓળખ આપે છે.
થેવા કલા GI (Geographical Indication) ટૅગ ધરાવે છે.
PM નરેન્દ્ર મોદીએ સ્લોવાકિયા પ્રવાસ દરમિયાન થેવા કલાના કફલિંક ભેટ આપ્યા, એટલે આ કલા ચર્ચામાં આવી.
આવી ભેટ ભારતની પરંપરાગત હસ્તકલાને વૈશ્વિક મંચ પર પ્રચાર આપે છે.
પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ: GI ટૅગવાળી પરંપરાગત કલા ને એમના રાજ્ય કલા-સંસ્કૃતિ વિભાગમાં મહત્ત્વના છે.
રાષ્ટ્રીયરાષ્ટ્રીયઇતિહાસ
5. વિજયનગર-યુગના શિલાલેખ — ASI ને તિરુપતિ પાસે મળ્યા
ASI ને આંધ્ર પ્રદેશના શેષાચલમ જંગલમાં 16મી સદીના ત્રણ ત્રિભાષી શિલાલેખ મળ્યા, જે વિજયનગર-યુગના રાજા સદાશિવ રાયની મુલાકાત નોંધે છે.
મુખ્ય મુદ્દા
ASI (ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ) ને આંધ્ર પ્રદેશના તિરુપતિ પાસેના શેષાચલમ જંગલમાં શિલાલેખ મળ્યા.
આ 16મી સદીના ત્રણ ત્રિભાષી (તેલુગુ-તમિલ-કન્નડ) શિલાલેખ છે.
આ શિલાલેખમાં વિજયનગર-યુગના રાજા સદાશિવ રાયની મુલાકાત ને મંદિર-નિર્માણની નોંધ છે.
વિજયનગર સામ્રાજ્ય દક્ષિણ ભારતનું એક શક્તિશાળી સામ્રાજ્ય હતું.
આ સામ્રાજ્યનો અંત 1565 માં તાલિકોટાના યુદ્ધ પછી થયો હતો.
પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ: પ્રાચીન શિલાલેખ ને વિજયનગર સામ્રાજ્ય મધ્યયુગીન ભારતના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વના વિષય છે.
રાષ્ટ્રીયરાષ્ટ્રીયઇતિહાસ
6. રાખીગઢી ખોદકામ — ASI ને દુર્લભ અવશેષ મળ્યા
હરિયાણાના સૌથી મોટા હડપ્પા સ્થળ રાખીગઢીમાં ASI ને પાંચ આખા હાડપિંજર, સોનાની ભઠ્ઠી ને દુર્લભ સ્ટિએટાઇટ સીલ મળ્યાં.
મુખ્ય મુદ્દા
રાખીગઢી હરિયાણાના હિસાર જિલ્લામાં આવેલું છે ને એ સૌથી મોટું હડપ્પા (સિંધુ ખીણ) સ્થળ છે.
ASI ને અહીં 30-40 વર્ષની વયના પાંચ આખા હાડપિંજર મળ્યાં.
સાથે સોનાની ભઠ્ઠી, રત્ન-કારખાનું ને દુર્લભ સ્ટિએટાઇટ સીલ પણ મળ્યાં.
આ શોધ હડપ્પા સંસ્કૃતિના લોકોના જીવન ને કારીગરી પર નવો પ્રકાશ પાડે છે.
અગાઉના DNA અભ્યાસે અહીં 'સ્ટેપ' જનીનની ગેરહાજરી બતાવી હતી, જે સ્થાનિક વંશ-સાતત્ય સૂચવે છે.
પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ: સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિના સ્થળો ને એમની વિશેષતા પ્રાચીન ભારતના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વના છે.
રાજનીતિરાજવ્યવસ્થાકાયદો
7. FCRA નિયમોમાં કડકાઈ — ગૃહ મંત્રાલય
ગૃહ મંત્રાલયે FCRA (વિદેશી ફાળા નિયમન કાયદો) ના નિયમ વધુ કડક કર્યા, જેમાં NGO માટે વિદેશી ભંડોળ વાપરવાની ને હોદ્દાની નવી શરતો મૂકાઈ.
મુખ્ય મુદ્દા
ગૃહ મંત્રાલય (MHA) એ FCRA ના નિયમ વધુ કડક કર્યા.
નવા નિયમ પ્રમાણે NGO એ 2 વર્ષમાં ઓછામાં ઓછું ₹10 લાખ વિદેશી ભંડોળ વાપરવું પડે.
PIO સિવાયના વિદેશી નાગરિક NGO ના મુખ્ય હોદ્દે ન રહી શકે.
ધર્માંતરણ માટે વપરાતા ભંડોળ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો.
FCRA એ વિદેશથી મળતા દાન પર નિયંત્રણ રાખતો કાયદો છે.
પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ: FCRA જેવા મહત્ત્વના કાયદા ને એમના નિયમ-ફેરફાર રાજવ્યવસ્થા વિભાગમાં પૂછાય છે.
અર્થતંત્રઅર્થતંત્રબેન્કિંગ
8. RBI — TReDS પર MSME ઇન્વોઇસ માટે ક્રેડિટ-ગેરંટી
RBI એ TReDS પ્લેટફોર્મ પર MSME ના ઇન્વોઇસ-ધિરાણ માટે સરકારી ક્રેડિટ-ગેરંટી કવરને મંજૂરી આપી, જેથી નાના ઉદ્યોગોને ગીરો વગર મૂડી મળે.
મુખ્ય મુદ્દા
RBI એ TReDS (Trade Receivables Discounting System) પ્લેટફોર્મ પર નવી સુવિધાને મંજૂરી આપી.
આ સુવિધા MSME (નાના ને મધ્યમ ઉદ્યોગ) ના ઇન્વોઇસ-ધિરાણ માટે સરકારી ક્રેડિટ-ગેરંટી કવર આપે છે.
એનાથી MSME ને ગીરો (collateral) આપ્યા વગર કાર્યકારી મૂડી મળી શકે.
₹250 કરોડથી વધુ ટર્નઓવર ધરાવતા ખરીદનારે TReDS પર નોંધણી ફરજિયાત છે.
આ પગલું MSME ક્ષેત્રની રોકડ-તંગીની સમસ્યા હળવી કરવામાં મદદ કરશે.
પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ: RBI ની MSME-લક્ષી પહેલ ને TReDS જેવા પ્લેટફોર્મ બેન્કિંગ ને અર્થતંત્રમાં મહત્ત્વના છે.
રાષ્ટ્રીયરાષ્ટ્રીયશિક્ષણ
9. QS World Future Skills Index 2027 — ભારત 13મા ક્રમે
QS World Future Skills Index 2027 માં ભારત વિશ્વમાં 13મા ક્રમે ને નિમ્ન-મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં પ્રથમ આવ્યું.
મુખ્ય મુદ્દા
QS World Future Skills Index 2027 માં ભારત વિશ્વમાં 13મા ક્રમે રહ્યું.
નિમ્ન-મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં ભારત પ્રથમ ક્રમે આવ્યું.
ભારતની તાકાતમાં વિશ્વનું સૌથી મોટું IT કાર્યબળ ગણાવાયું.
મજબૂત ડિજિટલ ઢાંચો (UPI, Aadhaar, ONDC) ને વધતા startup પણ મુખ્ય તાકાત છે.
આ ઇન્ડેક્સ દેશોના ભવિષ્યના કૌશલ્ય (future skills) માટેની તૈયારી માપે છે.
પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ: વૈશ્વિક ઇન્ડેક્સ ને એમાં ભારતનો ક્રમ કરન્ટ અફેર્સમાં વારંવાર પૂછાય છે.
રાષ્ટ્રીયરાષ્ટ્રીયસંરક્ષણ
10. INS ઉદયગિરિ ને INS કવરત્તી — વિયેતનામ તૈનાતી
ભારતીય નૌકાદળના INS ઉદયગિરિ ને INS કવરત્તી દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા તૈનાતી હેઠળ વિયેતનામના હો ચી મિન્હ સિટી પહોંચ્યાં.
મુખ્ય મુદ્દા
ભારતીય નૌકાદળના INS ઉદયગિરિ ને INS કવરત્તી વિયેતનામના હો ચી મિન્હ સિટી પહોંચ્યાં.
INS ઉદયગિરિ એ Project 17A હેઠળનું સ્ટીલ્થ ફ્રિગેટ છે.
INS કવરત્તી એ Project 28 હેઠળનું સબમરીન-વિરોધી કોર્વેટ છે.
આ બંને જહાજ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા તૈનાતી (deployment) ના ભાગરૂપે પહોંચ્યાં.
આ commissioning નહીં, પણ operational deployment છે, એટલે કે જહાજ પહેલેથી સેવામાં છે.
પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ: ભારતીય નૌકાદળના સ્વદેશી જહાજ ને એમના પ્રોજેક્ટ સંરક્ષણ વિભાગમાં મહત્ત્વના છે.
વિજ્ઞાન-ટેકવિજ્ઞાન-ટેક્નોલોજીરાષ્ટ્રીય
11. 'અભિજ્ઞાન' એપ — NCRB ની બાયોમેટ્રિક ચકાસણી
NCRB એ 'અભિજ્ઞાન' મોબાઇલ એપ બનાવી, જે NAFIS સાથે જોડાઈ રિયલ-ટાઇમ આંગળાંની છાપની ચકાસણી કરે છે.