30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ગુજરાતી પદ્ધતિ — જોડણી ને ભાષાશુદ્ધિ

1. જોડણી એટલે શું?

જોડણી એટલે શબ્દ સાચી રીતે કેવી રીતે લખવો તે. ગુજરાતીમાં હ્રસ્વ-દીર્ઘ ઇ-ઈ, ઉ-ઊ ને અનુસ્વારના કારણે જોડણી થોડી અઘરી લાગે છે.

સમજૂતી

•જોડણી એટલે શબ્દના અક્ષરો સાચા ક્રમમાં ને સાચા સ્વર સાથે ગોઠવવા.
•એક જ શબ્દ બોલવામાં સરખો લાગે પણ લખવામાં ઇ કે ઈ, ઉ કે ઊ બદલાય તો જોડણી ખોટી થાય.
•ગુજરાતી જોડણી અઘરી લાગે છે કારણ કે બોલવામાં ને લખવામાં ફરક પડે છે.
•દાખલા તરીકે 'દિવસ' બોલીએ સરખું, પણ ઇ હ્રસ્વ આવે છે.
•જોડણીના નિયમો 'સાર્થ જોડણીકોશ' પ્રમાણે નક્કી થયા છે.
•પરીક્ષામાં સાચી જોડણીવાળો શબ્દ શોધો કે ખોટી જોડણીવાળો શબ્દ શોધો એવા પ્રશ્નો પૂછાય છે.
•ક્યારેક ચાર શબ્દ આપીને 'કયો સાચો છે?' એમ પૂછે છે.
•ભાષાશુદ્ધિમાં વાક્ય સાચું છે કે ખોટું તે પણ પૂછાય છે.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

પહેલાં શબ્દનો છેલ્લો અક્ષર જુઓ — મોટા ભાગે છેલ્લે દીર્ઘ ઈ કે ઊ આવે છે.
વચ્ચે આવતો ઇ-ઉ મોટા ભાગે હ્રસ્વ હોય છે.
શંકા હોય તો શબ્દને ધીમે બોલો ને જ્યાં ભાર પડે ત્યાં દીર્ઘ વિચારો.
ચાર વિકલ્પમાંથી જે યાદ હોય તે પાક્કો કરો, બાકીના કાઢી નાખો.

2. હ્રસ્વ ઇ ને દીર્ઘ ઈ ના નિયમ

ઇ ક્યારે હ્રસ્વ ને ક્યારે દીર્ઘ આવે તેના સાદા નિયમ. શબ્દના છેડે ને વચ્ચે ફરક પડે છે.

નિયમ

•શબ્દના છેલ્લા અક્ષરમાં મોટા ભાગે દીર્ઘ ઈ આવે છે.
•જેમ કે — નદી, સ્ત્રી, ગાડી, છોકરી.
•શબ્દની વચ્ચે આવતો ઇ મોટા ભાગે હ્રસ્વ હોય છે.
•જેમ કે — દિવસ, કિતાબ, મિત્ર, શિક્ષક.
•જે શબ્દમાં છેલ્લે હ્રસ્વ ઇ આવે ત્યાં ધ્યાન રાખવું, જેમ કે — કવિ, ઋષિ, મુનિ.
•નામ પરથી બનતા શબ્દમાં મૂળ સ્વર સચવાય છે.
•ક્રિયાપદના રૂપમાં છેલ્લે દીર્ઘ ઈ વધારે આવે છે, જેમ કે — ગઈ, ખાધી, લીધી.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

છેલ્લે હોય તો દીર્ઘ ઈ, વચ્ચે હોય તો હ્રસ્વ ઇ — એમ પહેલાં વિચારો.
પછી અપવાદ શબ્દ યાદ કરો જે તમે મોઢે કર્યા છે.

3. હ્રસ્વ ઉ ને દીર્ઘ ઊ ના નિયમ

ઉ ક્યારે હ્રસ્વ ને ક્યારે દીર્ઘ આવે તેના સાદા નિયમ. છેડે ને વચ્ચે ફરક પડે છે.

નિયમ

•શબ્દના છેલ્લા અક્ષરમાં મોટા ભાગે દીર્ઘ ઊ આવે છે.
•જેમ કે — વાંસળું, છોકરું, વાસણું જેવા શબ્દમાં અંતે ઊ વિચારો.
•શબ્દની વચ્ચે આવતો ઉ મોટા ભાગે હ્રસ્વ હોય છે.
•જેમ કે — સુખ, દુઃખ, કુટુંબ, મુખ.
•દીર્ઘ ઊવાળા જાણીતા શબ્દ — ભૂલ, ધૂળ, પૂજા, સૂર્ય.
•હ્રસ્વ ઉવાળા જાણીતા શબ્દ — પુસ્તક, ગુરુ, ઉપાય, કુદરત.
•શંકા હોય ત્યારે જાણીતા શબ્દ સાથે સરખાવો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

ભૂલ, ધૂળ, પૂજા — આ ત્રણ દીર્ઘ ઊ યાદ રાખો, ઘણા પ્રશ્ન ઉકલશે.
વચ્ચે આવે તો પહેલાં હ્રસ્વ ઉ વિચારો.

4. અનુસ્વાર ક્યારે મૂકવું

માથે મીંડું એટલે અનુસ્વાર. તે ક્યારે મૂકવું ને ક્યારે નહીં તેના સાદા નિયમ.

નિયમ

•અનુસ્વાર એટલે અક્ષર માથે મુકાતું નાનું મીંડું.
•નાક વાટે બોલાતો અવાજ આવે ત્યાં અનુસ્વાર આવે છે.
•જેમ કે — અંગ, રંગ, સંગ, ગંગા.
•બહુવચનમાં ઘણી વાર અનુસ્વાર આવે છે, જેમ કે — છોકરાંઓ, ઘરોમાં.
•નાન્યતર જાતિના શબ્દમાં અંતે અનુસ્વાર આવે, જેમ કે — પાણી નહીં પણ 'બારણું', 'છોકરું'.
•જ્યાં અવાજ નાક વાટે ન આવે ત્યાં અનુસ્વાર ન મૂકવું.
•ખોટી જગ્યાએ અનુસ્વાર મૂકવાથી અર્થ બદલાય છે — જેમ કે 'સાસ' ને 'સાંસ'.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

શબ્દ બોલતી વખતે નાક પર આંગળી મૂકો — હવા આવે તો અનુસ્વાર.
નાન્યતર શબ્દના છેડે અનુસ્વાર છે કે નહીં તે ખાસ તપાસો.

5. જોડાક્ષર સાચા લખવા

બે વ્યંજન ભેગા થાય ત્યારે જોડાક્ષર બને છે. તે સાચા લખવાના સાદા નિયમ.

નિયમ

•જોડાક્ષર એટલે બે કે વધારે વ્યંજન વચ્ચે સ્વર વગર ભેગા થાય તે.
•જેમ કે — વિદ્યા, વિદ્યાર્થી, ધ્યાન, સ્વપ્ન.
•જોડાક્ષરમાં પહેલો અક્ષર અડધો ને બીજો આખો લખાય છે.
•જેમ કે 'ક્ષ' એ ક અને ષ નો જોડાક્ષર છે.
•'જ્ઞ' એ જ અને ઞ નો જોડાક્ષર છે — જેમ કે જ્ઞાન, વિજ્ઞાન.
•'ત્ર' એ ત અને ર નો જોડાક્ષર છે — જેમ કે પત્ર, ત્રણ.
•જોડાક્ષર ખોટો લખવાથી જોડણી ભૂલ ગણાય છે.
•જોડાક્ષરવાળા શબ્દ ધીમે બોલીને બે અવાજ અલગ સાંભળો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

ક્ષ, જ્ઞ, ત્ર, શ્ર — આ ચાર જોડાક્ષર પાક્કા યાદ રાખો.
જ્ઞાન, વિજ્ઞાન, પ્રશ્ન — આ શબ્દ વારંવાર પૂછાય છે.

6. શ – ષ – સ નો ભેદ

શ, ષ ને સ ત્રણેય સરખા લાગે પણ જુદા છે. ક્યાં કયો વાપરવો તેના સાદા નિયમ.

નિયમ

•'શ' તાળવાનો અવાજ છે — જેમ કે શાળા, શિક્ષક, દેશ.
•'ષ' મૂર્ધન્ય અવાજ છે — જેમ કે ભાષા, ષટ્કોણ, વિશેષ.
•'સ' દંત્ય અવાજ છે — જેમ કે સવાર, સમય, રસ.
•મોટા ભાગના ગુજરાતી શબ્દમાં 'સ' આવે છે.
•'ષ' મુખ્યત્વે સંસ્કૃતમાંથી આવેલા શબ્દમાં આવે છે.
•જેમ કે — ભાષા, મનુષ્ય, વર્ષ, દોષ.
•'ક્ષ' ને 'જ્ઞ' માં છુપાયેલો 'ષ' ને 'ઞ' હોય છે.
•શંકા હોય તો જાણીતા સાચા શબ્દ સાથે સરખાવો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

ભાષા, વર્ષ, વિશેષ, દોષ — આ 'ષ'વાળા શબ્દ યાદ રાખો.
બાકી મોટા ભાગે 'સ' આવે છે એમ માની લો.

7. વારંવાર ખોટી લખાતી ઇ-ઈ ઉ-ઊ

ઇ-ઈ ને ઉ-ઊ ની વારંવાર થતી ભૂલોની યાદી. ડાબે ખોટું, જમણે સાચું.

ખોટું ✗ — સાચું ✓

•દીવસ ✗ — દિવસ ✓.
•નદિ ✗ — નદી ✓.
•મિત્ર ✓ — મીત્ર ✗.
•શિક્ષક ✓ — શીક્ષક ✗.
•ભુલ ✗ — ભૂલ ✓.
•ધુળ ✗ — ધૂળ ✓.
•પુજા ✗ — પૂજા ✓.
•સુર્ય ✗ — સૂર્ય ✓.
•ગુરૂ ✗ — ગુરુ ✓.
•પુસ્તીકા ✗ — પુસ્તિકા ✓.
•કવી ✗ — કવિ ✓.
•મુની ✗ — મુનિ ✓.
•સ્ત્રિ ✗ — સ્ત્રી ✓.
•ગાડિ ✗ — ગાડી ✓.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

દિવસ-મિત્ર-શિક્ષક માં વચ્ચે હ્રસ્વ ઇ — પાક્કું કરો.
ભૂલ-ધૂળ-પૂજા-સૂર્ય માં દીર્ઘ ઊ — પાક્કું કરો.

8. વારંવાર ખોટી લખાતી અનુસ્વારની જોડણી

અનુસ્વાર મૂકવા-ન મૂકવાની વારંવાર થતી ભૂલોની યાદી.

ખોટું ✗ — સાચું ✓

•બારણુ ✗ — બારણું ✓.
•છોકરુ ✗ — છોકરું ✓.
•પાણિ ✗ — પાણી ✓.
•ઘરમા ✗ — ઘરમાં ✓.
•આંગણુ ✗ — આંગણું ✓.
•ગામમા ✗ — ગામમાં ✓.
•છોકરાઓ ✗ — છોકરાંઓ ✓.
•વાંચુ ✗ — વાંચું ✓.
•જાઉ ✗ — જાઉં ✓.
•ખાઉ ✗ — ખાઉં ✓.
•મકાનો મા ✗ — મકાનોમાં ✓.
•બેઠુ ✗ — બેઠું ✓.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

નાન્યતર શબ્દના છેડે '–ું' આવે છે — બારણું, છોકરું, આંગણું.
'માં' એ સ્થાન બતાવે છે, અનુસ્વાર સાથે જ આવે.

9. વારંવાર ખોટી લખાતા સામાન્ય શબ્દ

રોજબરોજ ખોટી લખાતી જોડણીવાળા શબ્દની યાદી. ડાબે ખોટું, જમણે સાચું.

ખોટું ✗ — સાચું ✓

•પ્રધાન મંત્રિ ✗ — પ્રધાનમંત્રી ✓.
•વિદ્યાર્થિ ✗ — વિદ્યાર્થી ✓.
•પરિક્ષા ✗ — પરીક્ષા ✓.
•ઇતિહાસ ✓ — ઈતિહાસ ✗.
•વિજ્ઞાન ✓ — વીજ્ઞાન ✗.
•જ્ઞાન ✓ — ગ્યાન ✗.
•પ્રશ્ન ✓ — પ્રષ્ન ✗.
•મહેનત ✓ — મેહનત ✗.
•વ્યવસ્થા ✓ — વ્યવસ્થ ✗.
•દૃષ્ટિ ✓ — દ્રષ્ટિ ✗.
•નિર્ણય ✓ — નીર્ણય ✗.
•સ્વતંત્ર ✓ — સ્વતંત્ર્ય ✗.
•મુખ્યમંત્રી ✓ — મુખ્ય મંત્રિ ✗.
•અધિકારી ✓ — અધીકારી ✗.
•પ્રતિનિધિ ✓ — પ્રતિનીધી ✗.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

પરીક્ષા માં દીર્ઘ ઈ — આ શબ્દ સૌથી વધારે પૂછાય છે.
વિદ્યાર્થી, અધિકારી, પ્રતિનિધિ — અંતે દીર્ઘ ઈ યાદ રાખો.

10. વારંવાર ખોટી લખાતા તત્સમ શબ્દ

સંસ્કૃતમાંથી આવેલા તત્સમ શબ્દની વારંવાર થતી ભૂલોની યાદી.

ખોટું ✗ — સાચું ✓

•મનુશ્ય ✗ — મનુષ્ય ✓.
•વર્શ ✗ — વર્ષ ✓.
•ભાશા ✗ — ભાષા ✓.
•વિશેશ ✗ — વિશેષ ✓.
•દોશ ✗ — દોષ ✓.
•સંતોશ ✗ — સંતોષ ✓.
•આકાશ ✓ — અહીં 'શ' આવે, 'ષ' નહીં.
•ઋષિ ✓ — રુષિ ✗.
•પુરુષ ✓ — પુરૂષ ✗.
•શાંતિ ✓ — સાંતિ ✗.
•સંસ્કૃતિ ✓ — સંસ્કૃતી ✗.
•પ્રકૃતિ ✓ — પ્રકૃતી ✗.
•દૃષ્ટિ ✓ — દૃષ્ટી ✗.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

મનુષ્ય, વર્ષ, ભાષા, વિશેષ, દોષ — આ 'ષ'વાળા તત્સમ યાદ રાખો.
સંસ્કૃતિ, પ્રકૃતિ ના છેડે હ્રસ્વ ઇ આવે છે.

11. ભાષાશુદ્ધિ ને લેખનશુદ્ધિ

ફક્ત શબ્દ નહીં, વાક્ય પણ સાચું હોવું જોઈએ. વાક્યપ્રયોગની વારંવાર થતી ભૂલો.

વાક્યની ભૂલ ✗ — સાચું ✓

•મને ભૂખ લાગી છે ✓ — મને ભૂખ લાગ્યો છે ✗.
•તે શાળાએ ગયો ✓ — તે શાળાએ ગયેલ ✗.
•પાણી ઠંડું છે ✓ — પાણી ઠંડો છે ✗.
•છોકરી રમે છે ✓ — છોકરી રમે છો ✗.
•મેં કામ કર્યું ✓ — મેં કામ કર્યો ✗.
•આ પુસ્તક સારું છે ✓ — આ પુસ્તક સારો છે ✗.
•બંને ભાઈઓ આવ્યા ✓ — બંને ભાઈ આવ્યો ✗.
•તેણે ખાધું ✓ — તેણે ખાધો ✗.

નિયમ

•વાક્યમાં જાતિ પ્રમાણે ક્રિયાપદ બદલાય — પુલ્લિંગ, સ્ત્રીલિંગ, નાન્યતર.
•નાન્યતર શબ્દ સાથે ક્રિયાપદ '–ું' માં આવે — પાણી ઠંડું, પુસ્તક સારું.
•વચન પ્રમાણે પણ ક્રિયાપદ બદલાય — એકવચન ને બહુવચન.
•વાક્યમાં શબ્દનો ક્રમ સાચો રાખવો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

પહેલાં શબ્દની જાતિ નક્કી કરો, પછી ક્રિયાપદ મેળવો.
નાન્યતર હોય તો ક્રિયાપદ '–ું' માં — સારું, ઠંડું, કર્યું.

12. બધા નિયમ એક નજરમાં

પરીક્ષા પહેલાં ઝડપથી વાંચવા માટે બધા જોડણીના નિયમ ટૂંકમાં.

ઝડપી નિયમ

•છેલ્લે મોટા ભાગે દીર્ઘ ઈ ને દીર્ઘ ઊ આવે.
•વચ્ચે મોટા ભાગે હ્રસ્વ ઇ ને હ્રસ્વ ઉ આવે.
•નાન્યતર શબ્દના છેડે '–ું' ને અનુસ્વાર આવે.
•'માં' સ્થાન બતાવે, અનુસ્વાર સાથે જ આવે.
•'ષ' મુખ્યત્વે સંસ્કૃત શબ્દમાં — ભાષા, વર્ષ, વિશેષ.
•બાકી મોટા ભાગે 'સ' આવે.
•ક્ષ, જ્ઞ, ત્ર જોડાક્ષર સાચા લખવા.
•વાક્યમાં જાતિ ને વચન પ્રમાણે ક્રિયાપદ મેળવવું.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

આ આઠ નિયમ યાદ રાખો તો અડધાથી વધારે પ્રશ્ન ઉકલશે.
બાકી માટે જાણીતા સાચા શબ્દ સાથે સરખામણી કરો.

13. પરીક્ષામાં પૂછાતી જોડણી (હાઈ-યીલ્ડ)

GSSSB ને બીજી પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતા સાચી-ખોટી જોડણીના શબ્દની યાદી.

ખોટું ✗ — સાચું ✓

•પરિક્ષા ✗ — પરીક્ષા ✓.
•વિદ્યાર્થિ ✗ — વિદ્યાર્થી ✓.
•પ્રધાન મંત્રિ ✗ — પ્રધાનમંત્રી ✓.
•ભુલ ✗ — ભૂલ ✓.
•પુજા ✗ — પૂજા ✓.
•મનુશ્ય ✗ — મનુષ્ય ✓.
•વર્શ ✗ — વર્ષ ✓.
•ભાશા ✗ — ભાષા ✓.
•દીવસ ✗ — દિવસ ✓.
•નદિ ✗ — નદી ✓.
•ગ્યાન ✗ — જ્ઞાન ✓.
•પ્રષ્ન ✗ — પ્રશ્ન ✓.
•નીર્ણય ✗ — નિર્ણય ✓.
•અધીકારી ✗ — અધિકારી ✓.
•પ્રતિનીધી ✗ — પ્રતિનિધિ ✓.
•પ્રકૃતી ✗ — પ્રકૃતિ ✓.
•સંસ્કૃતી ✗ — સંસ્કૃતિ ✓.
•દ્રષ્ટિ ✗ — દૃષ્ટિ ✓.
•મેહનત ✗ — મહેનત ✓.
•પુરૂષ ✗ — પુરુષ ✓.
•ગુરૂ ✗ — ગુરુ ✓.
•સુર્ય ✗ — સૂર્ય ✓.
•ધુળ ✗ — ધૂળ ✓.
•વિશેશ ✗ — વિશેષ ✓.
•દોશ ✗ — દોષ ✓.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

પરીક્ષા, વિદ્યાર્થી, ભાષા, મનુષ્ય, વર્ષ — આ પાંચ સૌથી વધારે પૂછાય છે.
જવાબ આપતા પહેલાં છેલ્લો સ્વર ને 'ષ/સ' બે વાર તપાસો.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.