30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ઇતિહાસ પદ્ધતિ — અર્વાચીન ગુજરાત

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. પરિચય — અર્વાચીન ગુજરાત ને સ્વાતંત્ર સંગ્રામ

અર્વાચીન ગુજરાતનો ઇતિહાસ, બ્રિટિશ કાળ અને સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં ગુજરાતનું યોગદાન સમજવાનો સરળ પરિચય.

આ વિષય શું છે?

•અર્વાચીન ગુજરાત એટલે બ્રિટિશ કાળથી શરૂ થઈને આજના ગુજરાત રાજ્ય સુધીનો સમય. આ વિષયમાં બ્રિટિશ શાસન, સામાજિક સુધારા, સ્વતંત્રતા આંદોલન, ગાંધીજી-સરદાર પટેલ જેવા સેનાનીઓ અને 1 મે 1960ના ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના આવે છે. GSSSB પરીક્ષામાં આમાંથી દર વર્ષે પ્રશ્નો પૂછાય છે.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

મહત્ત્વના આંદોલનની સાલ યાદ રાખવા: ખેડા + અમદાવાદ મિલ = બંને 1918 (એક જ વર્ષ). બારડોલી = 1928 (સરદાર બિરુદ). દાંડી = 1930. મહાગુજરાત આંદોલન = 1956. ગુજરાત રાજ્ય = 1 મે 1960. ટૂંકમાં યાદ રાખો: '18-28-30-56-60'. ગાંધી-સરદાર-ઇન્દુલાલ-રવિશંકર — આ ચાર નામ ગુજરાતના સ્તંભ છે.

2. બ્રિટિશ કાળમાં ગુજરાત

બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ગુજરાતની વહીવટી રચના, દેશી રજવાડાં અને વડોદરા ગાયકવાડ રાજ્યનો પરિચય.

વહીવટ અને રજવાડાં

•બ્રિટિશ કાળમાં ગુજરાતનો કેટલોક ભાગ સીધો બ્રિટિશ શાસન હેઠળ (બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી) અને કેટલોક ભાગ દેશી રજવાડાં હેઠળ હતો. ગુજરાતમાં લગભગ 200થી વધુ નાનાં-મોટાં દેશી રજવાડાં હતાં.

વડોદરા ગાયકવાડ રાજ્ય

•વડોદરા (બરોડા) સૌથી મોટું દેશી રજવાડું હતું, જ્યાં ગાયકવાડ વંશનું શાસન હતું. સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાએ મફત શિક્ષણ, પુસ્તકાલય, બેંક અને સામાજિક સુધારા જેવાં ઘણાં પ્રગતિશીલ કામ કર્યાં.

3. ગુજરાતના સુધારકો

ગુજરાતમાં થયેલા સામાજિક અને ધાર્મિક સુધારા તથા મુખ્ય સુધારકોનું યોગદાન.

મુખ્ય સામાજિક સુધારકો

•કવિ નર્મદ ગુજરાતના આદ્ય સમાજ સુધારક ગણાય છે, જેમણે વિધવા પુનર્લગ્ન અને સ્ત્રી શિક્ષણની હિમાયત કરી. દલપતરામ, મહીપતરામ, કરસનદાસ મૂળજી જેવા સુધારકોએ પણ સમાજમાં જાગૃતિ લાવી. કરસનદાસ મૂળજીએ 'સત્યપ્રકાશ' દ્વારા સામાજિક અનિષ્ટો સામે અવાજ ઉઠાવ્યો.

ધાર્મિક સુધારા

•ગુજરાતમાં સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય દ્વારા સહજાનંદ સ્વામીએ સામાજિક અને ધાર્મિક સુધારા કર્યા. વ્યસનમુક્તિ, અહિંસા અને નૈતિક જીવનનો સંદેશ આપ્યો. આર્ય સમાજ અને થિયોસોફિકલ સોસાયટીની અસર પણ ગુજરાતમાં જોવા મળી.

4. ખેડા સત્યાગ્રહ (1918)

ખેડા જિલ્લાના ખેડૂતોએ પાક નિષ્ફળ જવા છતાં મહેસૂલ માફ ન થતાં કરેલો ગાંધીજીનો ગુજરાતમાં પ્રથમ સત્યાગ્રહ.

કારણ અને નેતૃત્વ

•1918માં ખેડા જિલ્લામાં પાક નિષ્ફળ ગયો, છતાં બ્રિટિશ સરકારે જમીન મહેસૂલ માફ ન કર્યું. ગાંધીજીએ ખેડૂતોને મહેસૂલ ન ભરવાનો સત્યાગ્રહ કરવા હાકલ કરી. વલ્લભભાઈ પટેલ અને ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક ગાંધીજી સાથે જોડાયા.

પરિણામ

•આ ગાંધીજીનો ગુજરાતમાં પ્રથમ સત્યાગ્રહ હતો. અંતે સરકારે ગરીબ ખેડૂતો પાસેથી મહેસૂલ ન વસૂલવાનું નક્કી કર્યું. આ આંદોલને વલ્લભભાઈ પટેલને રાજકારણમાં સક્રિય બનાવ્યા.

5. અમદાવાદ મિલ મજૂર સત્યાગ્રહ (1918)

અમદાવાદની કાપડ મિલના મજૂરોના વેતન વધારા માટે ગાંધીજીએ પ્રથમ વખત ઉપવાસનું શસ્ત્ર અપનાવ્યું તે આંદોલન.

આંદોલન કેવી રીતે થયું?

•1918માં અમદાવાદની કાપડ મિલના મજૂરોએ વેતન વધારાની માગણી કરી. ગાંધીજીએ મજૂરો માટે 35 ટકા વેતન વધારાની માગ કરી. અનુશ્રીબેન સારાભાઈએ મજૂરોને ટેકો આપ્યો.

ઉપવાસનું શસ્ત્ર

•મજૂરો હડતાળમાંથી પીછેહઠ ન કરે તે માટે ગાંધીજીએ પ્રથમ વખત ઉપવાસ કર્યા. અંતે પંચ દ્વારા 35 ટકા વેતન વધારો માન્ય રખાયો. આ આંદોલન ભારતમાં શ્રમિક અધિકારોનું મહત્ત્વનું ઉદાહરણ બન્યું.

6. બારડોલી સત્યાગ્રહ (1928)

સુરત જિલ્લાના બારડોલીમાં વધારેલા જમીન મહેસૂલ સામે ખેડૂતોનું આંદોલન, જેના નેતૃત્વ બાદ વલ્લભભાઈને 'સરદાર' બિરુદ મળ્યું.

આંદોલનનું કારણ

•1928માં બ્રિટિશ સરકારે બારડોલીમાં જમીન મહેસૂલમાં મોટો વધારો કર્યો. વલ્લભભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં ખેડૂતોએ વધારેલું મહેસૂલ ન ભરવાનો સત્યાગ્રહ કર્યો.

'સરદાર' બિરુદ અને પરિણામ

•આ સફળ આંદોલન બાદ બારડોલીની મહિલાઓએ વલ્લભભાઈને 'સરદાર'નું બિરુદ આપ્યું. બ્રૂમફિલ્ડ–મેક્સવેલ પંચે મહેસૂલ વધારો અયોગ્ય ઠેરવ્યો અને જપ્ત જમીન ખેડૂતોને પાછી મળી.

7. દાંડી કૂચ અને ધરાસણા સત્યાગ્રહ (1930)

ગાંધીજીની સાબરમતીથી દાંડી સુધીની મીઠાના કાયદા ભંગની યાત્રા અને ધરાસણા ખાતેનો સત્યાગ્રહ.

દાંડી કૂચ

•12 માર્ચ 1930ના રોજ ગાંધીજીએ સાબરમતી આશ્રમથી 78 સત્યાગ્રહીઓ સાથે દાંડી તરફ કૂચ શરૂ કરી. આશરે 385 કિમીની યાત્રા 24 દિવસમાં પૂરી કરી. 6 એપ્રિલ 1930ના રોજ દાંડીમાં મીઠું ઉપાડીને મીઠાનો કાયદો તોડ્યો.

ધરાસણા સત્યાગ્રહ

•દાંડી બાદ વલસાડ જિલ્લાના ધરાસણા મીઠાના અગાર પર સત્યાગ્રહ થયો. ગાંધીજીની ધરપકડ બાદ અબ્બાસ તૈયબજી અને સરોજિની નાયડુએ નેતૃત્વ સંભાળ્યું. પોલીસે સત્યાગ્રહીઓ પર ભારે લાઠીમાર કર્યો, જેણે દુનિયાનું ધ્યાન ખેંચ્યું.

8. ગુજરાતના સ્વાતંત્ર સેનાનીઓ

ગુજરાતના મુખ્ય સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ — ગાંધીજી, સરદાર પટેલ, મહાદેવ દેસાઈ, ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક, રવિશંકર મહારાજ અને કસ્તુરબાનો પરિચય.

મુખ્ય સેનાનીઓ

•મહાત્મા ગાંધી (પોરબંદર) — રાષ્ટ્રપિતા, અહિંસાના પ્રણેતા. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ (નડિયાદ) — 'લોખંડી પુરુષ', દેશી રજવાડાંના એકીકરણના શિલ્પી. કસ્તુરબા ગાંધી (પોરબંદર) — ગાંધીજીના ધર્મપત્ની અને સ્વતંત્રતા સેનાની.

અન્ય મહત્ત્વના સેનાનીઓ

•મહાદેવ દેસાઈ — ગાંધીજીના અંગત મંત્રી, 'ગાંધીજીના પડછાયા'. ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક (ઇન્દુચાચા) — ખેડા સત્યાગ્રહ અને મહાગુજરાત આંદોલનના નેતા. રવિશંકર મહારાજ — 'મૂક સેવક', સમાજસેવક, જેમણે ગુજરાત રાજ્યનું ઉદ્ઘાટન કર્યું.

9. મહાગુજરાત આંદોલન (1956)

ગુજરાતી ભાષી લોકો માટે અલગ રાજ્યની માગણીનું આંદોલન, જેણે ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપનાનો માર્ગ ખોલ્યો.

આંદોલનનું કારણ

•1956માં દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યમાં ગુજરાતી અને મરાઠી બંને ભાષી લોકો હતા. ગુજરાતી ભાષી લોકોએ અલગ ગુજરાત રાજ્યની માગણી કરી. ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકે આ આંદોલનનું નેતૃત્વ સંભાળ્યું અને મહાગુજરાત જનતા પરિષદની સ્થાપના કરી.

શહીદો અને પરિણામ

•8 ઓગસ્ટ 1956ના રોજ અમદાવાદમાં લાલ દરવાજા પાસે પોલીસ ગોળીબારમાં વિદ્યાર્થીઓ શહીદ થયા. અહીં શહીદ સ્મારક બનાવાયું છે. અંતે આ આંદોલન સફળ થયું અને 1 મે 1960ના રોજ અલગ ગુજરાત રાજ્ય બન્યું.

10. ગુજરાત રાજ્ય સ્થાપના (1 મે 1960)

1 મે 1960ના રોજ મુંબઈ રાજ્યમાંથી અલગ થઈને ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના અને તેનું ઉદ્ઘાટન.

રાજ્યની સ્થાપના

•1 મે 1960ના રોજ દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યનું વિભાજન થઈને ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર — બે અલગ રાજ્ય બન્યાં. ગુજરાતની રાજધાની શરૂઆતમાં અમદાવાદ રખાઈ, જે પાછળથી 1970માં ગાંધીનગર ખસેડાઈ.

ઉદ્ઘાટન

•ગુજરાત રાજ્યનું ઉદ્ઘાટન આદરણીય સમાજસેવક રવિશંકર મહારાજના હસ્તે અમદાવાદમાં થયું. 1 મે દિવસ 'ગુજરાત સ્થાપના દિન' તરીકે દર વર્ષે ઉજવાય છે.

11. ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી અને રાજ્યપાલ

ગુજરાત રાજ્યના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી ડૉ. જીવરાજ મહેતા અને પ્રથમ રાજ્યપાલ મહેંદી નવાઝ જંગ વિશે.

પ્રથમ મુખ્યમંત્રી

•ગુજરાત રાજ્યના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી ડૉ. જીવરાજ મહેતા હતા. તેઓ વ્યવસાયે ડૉક્ટર હતા અને રાજ્યના વહીવટી પાયા નાખવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો.

પ્રથમ રાજ્યપાલ

•ગુજરાત રાજ્યના પ્રથમ રાજ્યપાલ મહેંદી નવાઝ જંગ હતા. રાજ્યપાલ રાજ્યના બંધારણીય વડા હોય છે, જ્યારે મુખ્યમંત્રી વાસ્તવિક વહીવટ ચલાવે છે.

12. પરીક્ષા માટે અતિ મહત્ત્વની યાદી (High-Yield)

GSSSB CCE માટે અર્વાચીન ગુજરાત ને સ્વાતંત્ર સંગ્રામના સૌથી વધુ પૂછાતા તથ્યોની ઝડપી રિવિઝન યાદી.

મહત્ત્વની સાલ અને ઘટના

•1918 — ખેડા સત્યાગ્રહ + અમદાવાદ મિલ મજૂર સત્યાગ્રહ (બંને એક જ વર્ષ). 1928 — બારડોલી સત્યાગ્રહ (સરદાર બિરુદ). 1930 — દાંડી કૂચ (12 માર્ચ, 78 સત્યાગ્રહી, 385 કિમી) + ધરાસણા. 1956 — મહાગુજરાત આંદોલન. 1 મે 1960 — ગુજરાત રાજ્ય સ્થાપના.

મહત્ત્વનાં નામ અને બિરુદ

•ગાંધીજી — પોરબંદર (જન્મ 2 ઓક્ટોબર 1869). સરદાર પટેલ — નડિયાદ, 'લોખંડી પુરુષ'. મહાદેવ દેસાઈ — 'ગાંધીજીના પડછાયા'. ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક — મહાગુજરાત આંદોલનના નેતા. રવિશંકર મહારાજ — 'મૂક સેવક', ગુજરાત રાજ્યનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. પ્રથમ મુખ્યમંત્રી — ડૉ. જીવરાજ મહેતા. પ્રથમ રાજ્યપાલ — મહેંદી નવાઝ જંગ.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.