30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

ભૂગોળ પદ્ધતિ — ગુજરાતની પ્રાકૃતિક ભૂગોળ

1. ગુજરાતની પ્રાકૃતિક ભૂગોળ સમજવાની રીત

ગુજરાતની પ્રાકૃતિક ભૂગોળમાં સ્થાન, પ્રાકૃતિક વિભાગ, પર્વત-ડુંગર, નદીઓ, રણ, અખાત, આબોહવા ને જમીન વિશે પૂછાય છે. મોટેભાગે — સૌથી ઊંચું, સૌથી મોટું, સૌથી લાંબું ને કઈ નદી ક્યાં મળે એવા સવાલ આવે છે.

શું ધ્યાનમાં રાખવું

•ત્રણ પ્રાકૃતિક વિભાગ યાદ રાખો — કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર ને ગુજરાતનું મેદાન.
•દરેક નદી કયા અખાત કે સમુદ્રમાં મળે છે એ જોડીને યાદ રાખો.
•'સૌથી'વાળા મુદ્દા ખાસ યાદ રાખો — સૌથી ઊંચું શિખર, સૌથી લાંબી નદી, સૌથી લાંબો કિનારો.
•દરેક ડુંગર સાથે જોડાયેલું યાત્રાધામ યાદ રાખો — આરાસુર-અંબાજી, ચોટીલા-ચામુંડા.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

ત્રણ વિભાગ: 'ક-સૌ-મે' — કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર, મેદાન.
ખંભાતના અખાતમાં મળતી નદી: 'ન-તા-મ-સા' — નર્મદા, તાપી, મહી, સાબરમતી.
સૌથી ઊંચું = ગિરનારનું ગોરખનાથ; એકમાત્ર ગિરિમથક = સાપુતારા.
બે અખાત: કચ્છનો અખાત (ઉપર) ને ખંભાતનો અખાત (નીચે) — 'ક ઉપર, ખ નીચે'.

2. સ્થાન ને વિસ્તાર

ગુજરાત ભારતના પશ્ચિમ છેડે આવેલું છે ને તેની પશ્ચિમે અરબી સમુદ્ર છે. ભારતમાં સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો ગુજરાતનો છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•ગુજરાત ભારતના પશ્ચિમ છેડે આવેલું છે.
•ગુજરાતનો દરિયાકિનારો આશરે 1600 કિમી લાંબો છે — ભારતમાં સૌથી લાંબો.
•કર્કવૃત્ત ગુજરાતના ઉત્તર ભાગમાંથી પસાર થાય છે.
•પશ્ચિમે અરબી સમુદ્ર ને પૂર્વ-ઉત્તરમાં રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ ને મહારાષ્ટ્ર પાડોશી છે.

3. પ્રાકૃતિક વિભાગો

ગુજરાતને મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રાકૃતિક વિભાગમાં વહેંચાય છે — કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર દ્વીપકલ્પ ને ગુજરાતનું મેદાન.

ત્રણ વિભાગ

•કચ્છ — મોટેભાગે રણ ને સૂકો પ્રદેશ.
•સૌરાષ્ટ્ર — ત્રણ બાજુ સમુદ્રથી ઘેરાયેલો દ્વીપકલ્પ, વચ્ચે ડુંગરાળ.
•ગુજરાતનું મેદાન — ઉત્તર, મધ્ય ને દક્ષિણ ગુજરાતનું ફળદ્રુપ કાંપનું મેદાન.
•મેદાન નદીઓ લાવેલા કાંપથી બનેલું છે, એટલે ખેતી માટે સારું છે.

4. પર્વત ને ડુંગર

ગુજરાતમાં ઊંચા પર્વત નથી, પણ ઘણા ડુંગર છે. ઘણા ડુંગર યાત્રાધામ સાથે જોડાયેલા છે.

મુખ્ય ડુંગર

•આરાસુર ડુંગર — બનાસકાંઠામાં, અંબાજી માતાનું ધામ.
•ચોટીલા ડુંગર — સૌરાષ્ટ્રમાં, ચામુંડા માતાનું મંદિર.
•બરડો ડુંગર — સૌરાષ્ટ્રમાં પોરબંદર-જામનગર વચ્ચે.
•પાવાગઢ — મધ્ય ગુજરાતમાં, મહાકાળી માતાનું ધામ.

5. ગિરનાર ને સાપુતારા

ગુજરાતનું સૌથી ઊંચું શિખર ગિરનારનું ગોરખનાથ છે, ને એકમાત્ર ગિરિમથક સાપુતારા છે. આ બે ખૂબ વારંવાર પૂછાય છે.

ખાસ યાદ રાખો

•ગિરનાર પર્વત જૂનાગઢ પાસે છે; તેનું ગોરખનાથ શિખર ગુજરાતનું સૌથી ઊંચું શિખર છે.
•ગિરનાર પર જૈન ને હિન્દુ બંનેના પ્રખ્યાત મંદિર છે.
•સાપુતારા ડાંગ જિલ્લામાં છે ને ગુજરાતનું એકમાત્ર ગિરિમથક (હિલ સ્ટેશન) છે.
•સાપુતારા સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળામાં આવેલું છે ને ઠંડું હવામાન ધરાવે છે.

6. નદીઓ

ગુજરાતની મુખ્ય નદીઓ — નર્મદા, તાપી, સાબરમતી, મહી, બનાસ ને ભાદર. કઈ નદી ક્યાં મળે છે એ યાદ રાખવું જરૂરી છે.

મુખ્ય નદીઓ ને તે ક્યાં મળે

•નર્મદા — ગુજરાતની સૌથી મોટી ને લાંબી નદી, ખંભાતના અખાતમાં મળે છે.
•તાપી — સુરત પાસેથી વહીને ખંભાતના અખાતમાં મળે છે.
•સાબરમતી — અમદાવાદમાંથી પસાર થઈ ખંભાતના અખાતમાં મળે છે.
•મહી — મધ્ય ગુજરાતની નદી, ખંભાતના અખાતમાં મળે છે.
•ભાદર — સૌરાષ્ટ્રની સૌથી મોટી નદી, અરબી સમુદ્રમાં મળે છે.
•બનાસ — ઉત્તર ગુજરાતની નદી, દરિયામાં ન મળતાં કચ્છના નાના રણમાં સમાય છે.

7. કચ્છનું રણ

કચ્છનું રણ ગુજરાતના કચ્છ વિસ્તારમાં આવેલું ખારું મીઠાવાળું રણ છે, જે નાનું રણ ને મોટું રણ એમ બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•કચ્છનું રણ બે ભાગમાં — નાનું રણ ને મોટું રણ.
•ચોમાસામાં દરિયાનું ખારું પાણી ભરાવાથી તે દલદલ બની જાય છે.
•શિયાળે પાણી સુકાઈ જતાં મીઠાનું સફેદ પડ રહે છે.
•નાના રણમાં જંગલી ગધેડા (ઘુડખર) અભયારણ્ય આવેલું છે.
•મોટા રણમાં શિયાળે 'રણોત્સવ' ઉજવાય છે.

8. દરિયાકાંઠો ને અખાત

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો ભારતમાં સૌથી લાંબો છે. કિનારે કચ્છનો અખાત ને ખંભાતનો અખાત એમ બે મુખ્ય અખાત આવેલા છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•દરિયાકાંઠો આશરે 1600 કિમી લાંબો છે.
•કચ્છનો અખાત — કચ્છ ને સૌરાષ્ટ્રની વચ્ચે.
•ખંભાતનો અખાત — સૌરાષ્ટ્ર ને દક્ષિણ ગુજરાતની વચ્ચે; નર્મદા-તાપી અહીં મળે છે.
•કાંઠે કંડલા, ઓખા, પોરબંદર જેવા મહત્વના બંદર છે.

9. આબોહવા ને વરસાદ

ગુજરાતની આબોહવા મુખ્યત્વે ગરમ ને સૂકી મોસમી પ્રકારની છે. વરસાદ નૈઋત્યના મોસમી પવનો (ચોમાસું)થી પડે છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•ઉનાળો ગરમ ને સૂકો, ચોમાસું વરસાદી, શિયાળો ઠંડો ને સૂકો.
•વરસાદ મુખ્યત્વે નૈઋત્યના મોસમી પવનો (ચોમાસું)થી પડે છે.
•સૌથી વધુ વરસાદ દક્ષિણ ગુજરાત (ડાંગ વિસ્તાર)માં પડે છે.
•સૌથી ઓછો વરસાદ કચ્છ ને ઉત્તર ગુજરાતમાં પડે છે.

10. જમીન ને વનસ્પતિ

ગુજરાતમાં જુદા જુદા પ્રદેશમાં જુદી જમીન ને વનસ્પતિ જોવા મળે છે. વરસાદ પ્રમાણે જંગલ ગાઢ કે પાંખું હોય છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•ગુજરાતના મેદાનમાં ફળદ્રુપ કાંપની જમીન — ખેતી માટે સારી.
•કચ્છ ને ઉત્તર ગુજરાતમાં રેતાળ ને ઓછી ફળદ્રુપ જમીન.
•દક્ષિણ ગુજરાત (ડાંગ-વલસાડ)માં વધુ વરસાદથી ગાઢ જંગલ ને સાગ.
•કચ્છ ને સૂકા વિસ્તારોમાં કાંટાળી ને છૂટીછવાઈ વનસ્પતિ.

11. ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ને અભયારણ્ય

ગુજરાતની ભૂગોળ સાથે જોડાયેલા જાણીતા જંગલ ને અભયારણ્ય પણ ઘણીવાર પૂછાય છે.

મુખ્ય મુદ્દા

•ગીરનું જંગલ — એશિયાઈ સિંહનું એકમાત્ર ઘર, સૌરાષ્ટ્રમાં.
•નાના રણમાં ઘુડખર (જંગલી ગધેડા) અભયારણ્ય.
•નળ સરોવર — પક્ષી અભયારણ્ય, અમદાવાદ પાસે.
•વાંસદા ને પૂર્ણા — દક્ષિણ ગુજરાતના ગાઢ જંગલ વિસ્તાર.

12. ગુજરાતની ભૂગોળ — પરીક્ષામાં વારંવાર

પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતા ગુજરાતની પ્રાકૃતિક ભૂગોળના સૌથી મહત્વના મુદ્દાનો ઝડપી રિવિઝન.

ઝડપી રિવિઝન યાદી

•સૌથી ઊંચું શિખર — ગિરનારનું ગોરખનાથ.
•એકમાત્ર ગિરિમથક — સાપુતારા.
•સૌથી મોટી નદી — નર્મદા.
•સૌરાષ્ટ્રની સૌથી મોટી નદી — ભાદર.
•દરિયાકાંઠો — આશરે 1600 કિમી, ભારતમાં સૌથી લાંબો.
•બે અખાત — કચ્છનો અખાત ને ખંભાતનો અખાત.
•ત્રણ પ્રાકૃતિક વિભાગ — કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાતનું મેદાન.
•કચ્છનું રણ — નાનું રણ ને મોટું રણ.
•આરાસુર-અંબાજી, ચોટીલા-ચામુંડા જોડી.
•સૌથી વધુ વરસાદ — દક્ષિણ ગુજરાત (ડાંગ); સૌથી ઓછો — કચ્છ.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.