30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

સંસ્કૃતિ પદ્ધતિ — ભારતીય સંસ્કૃતિ

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. ભારતીય સંસ્કૃતિ — પરિચય

ભારતની સંસ્કૃતિ ને વારસાનો ટૂંકો પરિચય ને યાદ રાખવાની સહેલી રીત.

ભારતીય સંસ્કૃતિ એટલે શું?

•ભારતની સંસ્કૃતિ ખૂબ જૂની ને વિવિધતાથી ભરેલી છે. અહીં ઘણા ધર્મ, ભાષા, નૃત્ય, સંગીત, સ્થાપત્ય ને તહેવારો છે. આ બધું મળીને ભારતનો વારસો બને છે. પરીક્ષામાં આ વિષય પરથી ધર્મ-દર્શન, ગ્રંથ, મંદિર, ગુફા, નૃત્ય-સંગીત, તહેવાર ને UNESCO સાઇટ પર પ્રશ્નો પૂછાય છે.

યાદ રાખવાની ટ્રિક

છ દર્શન યાદ રાખવા માટે — 'ન્યાય-વૈશેષિક, સાંખ્ય-યોગ, મીમાંસા-વેદાંત' આ ત્રણ જોડી તરીકે યાદ રાખો. ચાર વેદ માટે — 'ઋ-ય-સા-અ' (ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ). મંદિર શૈલી માટે — 'નાગર = ઉત્તર, દ્રવિડ = દક્ષિણ, વેસર = બંનેનું મિશ્રણ'.

2. ધર્મ ને દર્શન

હિન્દુ ધર્મના છ દર્શન ને જૈન, બૌદ્ધ, શીખ ધર્મની મુખ્ય વાતો.

હિન્દુ ધર્મના છ દર્શન (ષડ્દર્શન)

•હિન્દુ ધર્મમાં છ આસ્તિક દર્શન છે — ન્યાય (સ્થાપક ગૌતમ), વૈશેષિક (કણાદ), સાંખ્ય (કપિલ), યોગ (પતંજલિ), મીમાંસા (જૈમિનિ) ને વેદાંત (વ્યાસ). આ બધા જ્ઞાન ને મુક્તિના માર્ગ બતાવે છે.

જૈન ધર્મ

•જૈન ધર્મમાં 24 તીર્થંકર છે. પહેલા તીર્થંકર ઋષભદેવ ને છેલ્લા 24મા તીર્થંકર મહાવીર સ્વામી હતા. જૈન ધર્મ અહિંસા પર સૌથી વધુ ભાર મૂકે છે.

બૌદ્ધ ધર્મ

•બૌદ્ધ ધર્મના સ્થાપક ગૌતમ બુદ્ધ હતા. તેમને બોધગયામાં જ્ઞાન મળ્યું ને સારનાથમાં પહેલો ઉપદેશ આપ્યો. તેમણે ચાર આર્ય સત્ય ને અષ્ટાંગ માર્ગ બતાવ્યો.

શીખ ધર્મ

•શીખ ધર્મના સ્થાપક ગુરુ નાનક હતા. શીખોને કુલ દસ ગુરુ થયા. છેલ્લા ગુરુ ગોવિંદ સિંહે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબને ગુરુ બનાવ્યા.

3. ધાર્મિક ગ્રંથ

વેદ, ઉપનિષદ, પુરાણ ને મહાકાવ્યો વિશેની મુખ્ય માહિતી.

ચાર વેદ

•ભારતમાં ચાર વેદ છે — ઋગ્વેદ (સૌથી જૂનો, સ્તુતિ), યજુર્વેદ (યજ્ઞ), સામવેદ (સંગીત-ગાન) ને અથર્વવેદ (જાદુ-મંત્ર, ઔષધિ). દરેક વેદના ચાર ભાગ છે — સંહિતા, બ્રાહ્મણ, આરણ્યક ને ઉપનિષદ.

ઉપનિષદ ને પુરાણ

•ઉપનિષદ વેદનો અંતિમ ભાગ છે તેથી તેને વેદાંત કહે છે. તેમાં આત્મા ને બ્રહ્મ વિશે જ્ઞાન છે. પુરાણોની સંખ્યા 18 છે ને તેમાં દેવ-દેવતા ને રાજાઓની કથાઓ છે.

મહાકાવ્યો ને ગીતા

•ભારતના બે મુખ્ય મહાકાવ્યો છે — રામાયણ (વાલ્મીકિ) ને મહાભારત (વેદ વ્યાસ). ભગવદ્ ગીતા મહાભારતનો ભાગ છે જેમાં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ઉપદેશ આપ્યો.

4. મંદિર સ્થાપત્ય શૈલી

નાગર, દ્રવિડ ને વેસર — મંદિર બાંધકામની ત્રણ મુખ્ય શૈલી.

નાગર શૈલી

•નાગર શૈલીના મંદિરો ઉત્તર ભારતમાં જોવા મળે છે. તેમાં ઊંચું વળાંકવાળું શિખર હોય છે. ખજુરાહો ને કોણાર્કના મંદિરો આ શૈલીના છે.

દ્રવિડ શૈલી

•દ્રવિડ શૈલીના મંદિરો દક્ષિણ ભારતમાં છે. તેમાં પ્રવેશદ્વાર પર ઊંચું ગોપુરમ ને પિરામિડ આકારનું વિમાન હોય છે. તાંજોરનું બૃહદેશ્વર મંદિર આ શૈલીનું છે.

વેસર શૈલી

•વેસર શૈલી નાગર ને દ્રવિડ બંનેનું મિશ્રણ છે. તે મુખ્યત્વે કર્ણાટકમાં જોવા મળે છે. હોયસળ વંશના મંદિરો આ શૈલીના સારા ઉદાહરણ છે.

5. ગુફા ને સ્તૂપ સ્થાપત્ય

પ્રખ્યાત ગુફાઓ ને બૌદ્ધ સ્તૂપોની માહિતી.

પ્રખ્યાત ગુફાઓ

•અજંતા ને ઈલોરાની ગુફાઓ મહારાષ્ટ્રમાં છે. અજંતામાં બૌદ્ધ ચિત્રો ને ઈલોરામાં હિન્દુ, બૌદ્ધ ને જૈન ગુફાઓ છે. એલિફન્ટાની ગુફા (મુંબઈ પાસે) શિવને સમર્પિત છે ને ત્યાં ત્રિમૂર્તિ શિલ્પ પ્રખ્યાત છે.

સ્તૂપ સ્થાપત્ય

•સ્તૂપ બૌદ્ધ ધર્મનું પ્રતીક છે. તેના મુખ્ય ભાગ — અંડ (અર્ધગોળાકાર ભાગ), હર્મિકા (ઉપરનો ચોરસ ભાગ), છત્ર ને તોરણ. સાંચીનો સ્તૂપ (મધ્ય પ્રદેશ) સમ્રાટ અશોકે બંધાવ્યો હતો ને તે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.

6. શાસ્ત્રીય નૃત્ય

ભારતના આઠ મુખ્ય શાસ્ત્રીય નૃત્ય ને તેમના રાજ્યો.

મુખ્ય શાસ્ત્રીય નૃત્ય ને રાજ્ય

•ભરતનાટ્યમ — તમિલનાડુ, કથક — ઉત્તર ભારત, કથકલી ને મોહિનીઅટ્ટમ — કેરળ, કુચીપુડી — આંધ્ર પ્રદેશ, ઓડિસી — ઓડિશા, મણિપુરી — મણિપુર, સત્રિયા — આસામ.

ખાસ વાતો

•ભરતનાટ્યમ સૌથી જૂનું નૃત્ય માનવામાં આવે છે. કથકલીમાં ભારે મેકઅપ ને રંગીન પોશાક હોય છે. મણિપુરી નૃત્ય રાધા-કૃષ્ણની રાસલીલા પર આધારિત છે.

7. શાસ્ત્રીય સંગીત

ભારતની બે મુખ્ય શાસ્ત્રીય સંગીત પદ્ધતિ — હિન્દુસ્તાની ને કર્ણાટક.

બે મુખ્ય પદ્ધતિ

ભારતમાં બે મુખ્ય શાસ્ત્રીય સંગીત છે — હિન્દુસ્તાની (ઉત્તર ભારત) ને કર્ણાટક (દક્ષિણ ભારત). બંને રાગ ને તાલ પર આધારિત છે. હિન્દુસ્તાનીમાં ઘરાનાની પરંપરા છે.

મુખ્ય વાદ્યો

•મુખ્ય ભારતીય વાદ્યો — સિતાર, તબલા, સારંગી, વીણા, મૃદંગ, બાંસુરી ને સંતૂર. વીણા ને મૃદંગ કર્ણાટક સંગીતમાં વધુ વપરાય છે.

8. ભારતના તહેવાર

ભારતના મુખ્ય તહેવારો ને રાજ્ય પ્રમાણે ખાસ તહેવારો.

મુખ્ય તહેવારો

•આખા ભારતમાં ઉજવાતા તહેવારો — દિવાળી, હોળી, રક્ષાબંધન, જન્માષ્ટમી, નવરાત્રિ ને દશેરા. નવરાત્રિ ગુજરાતમાં ગરબા સાથે ધામધૂમથી ઉજવાય છે.

રાજ્ય પ્રમાણે તહેવાર

•પોંગલ — તમિલનાડુ (લણણીનો તહેવાર), ઓણમ — કેરળ, બિહૂ — આસામ, બૈસાખી — પંજાબ, છઠ — બિહાર. આ બધા મુખ્યત્વે લણણી ને કુદરત સાથે જોડાયેલા છે.

9. UNESCO હેરિટેજ સાઇટ

ભારતની મહત્ત્વની UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટો.

પ્રખ્યાત સાઇટો

•ભારતની મુખ્ય UNESCO સાઇટો — તાજમહલ (આગ્રા), અજંતા-ઈલોરા (મહારાષ્ટ્ર), સાંચીનો સ્તૂપ (મધ્ય પ્રદેશ), ખજુરાહો (મધ્ય પ્રદેશ), કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર (ઓડિશા) ને હમ્પી (કર્ણાટક).

ગુજરાતની સાઇટો

•ગુજરાતની UNESCO સાઇટો — પાટણની રાણકી વાવ, ચાંપાનેર-પાવાગઢ, ધોળાવીરા (હડપ્પા સ્થળ) ને અમદાવાદ ઐતિહાસિક શહેર. અમદાવાદ ભારતનું પહેલું વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી છે.

10. ભાષા ને સાહિત્ય

ભારતની શાસ્ત્રીય ભાષાઓ ને સંસ્કૃત સાહિત્યની માહિતી.

શાસ્ત્રીય ભાષાઓ

•ભારતમાં અમુક ભાષાઓને શાસ્ત્રીય ભાષાનો દરજ્જો મળ્યો છે — સંસ્કૃત, તમિલ, તેલુગુ, કન્નડ, મલયાલમ, ઓડિયા વગેરે. તમિલ સૌથી પહેલા આ દરજ્જો મેળવનારી ભાષા હતી.

સંસ્કૃત સાહિત્ય

•સંસ્કૃત ભારતની ખૂબ જૂની ભાષા છે. કાલિદાસ (અભિજ્ઞાન શાકુંતલમ), પાણિનિ (વ્યાકરણ-અષ્ટાધ્યાયી) ને ચાણક્ય (અર્થશાસ્ત્ર) સંસ્કૃતના પ્રખ્યાત લેખકો છે.

11. ચિત્રકલા ને હસ્તકલા

ભારતની પ્રખ્યાત લોકચિત્રકલા ને હસ્તકલા.

પ્રખ્યાત લોકચિત્રકલા

•મધુબની — બિહાર, વારલી — મહારાષ્ટ્ર, પટ્ટચિત્ર — ઓડિશા, ફડ ને મીનાકારી — રાજસ્થાન, તાંજોર પેઈન્ટિંગ — તમિલનાડુ. વારલીમાં સફેદ રંગથી સાદા આકારો બને છે.

હસ્તકલા

•ગુજરાતની હસ્તકલા — પટોળા (પાટણ), બાંધણી, કચ્છનું ભરતકામ ને રોગાન કલા. આ બધી કલા ગુજરાતની ઓળખ છે ને દેશ-વિદેશમાં પ્રખ્યાત છે.

12. મેળા ને પરંપરા

ભારતના પ્રખ્યાત મેળા ને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ.

પ્રખ્યાત મેળા

•કુંભ મેળો ભારતનો સૌથી મોટો ધાર્મિક મેળો છે જે પ્રયાગરાજ, હરિદ્વાર, ઉજ્જૈન ને નાશિકમાં ભરાય છે. પુષ્કર મેળો (રાજસ્થાન) ઊંટના વેપાર માટે પ્રખ્યાત છે.

ગુજરાતના મેળા

•ગુજરાતના પ્રખ્યાત મેળા — તરણેતરનો મેળો, ભવનાથનો મેળો (જૂનાગઢ), વૌઠાનો મેળો ને રણ ઉત્સવ (કચ્છ). આ મેળા લોકસંસ્કૃતિ ને પરંપરા દર્શાવે છે.

13. હાઈ-યીલ્ડ યાદી (પરીક્ષા માટે)

પરીક્ષા પહેલાં ઝડપથી રિવિઝન કરવા માટેની મહત્ત્વની યાદી.

ઝડપી રિવિઝન પોઈન્ટ્સ

•છ દર્શન — ન્યાય, વૈશેષિક, સાંખ્ય, યોગ, મીમાંસા, વેદાંત. ચાર વેદ — ઋગ્વેદ (જૂનો), યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ. જૈન છેલ્લા તીર્થંકર — મહાવીર. બૌદ્ધ સ્થાપક — ગૌતમ બુદ્ધ. શીખ સ્થાપક — ગુરુ નાનક.

સ્થાપત્ય ને નૃત્ય

•મંદિર શૈલી — નાગર (ઉત્તર), દ્રવિડ (દક્ષિણ), વેસર (મિશ્રણ). નૃત્ય — ભરતનાટ્યમ (તમિલનાડુ), કથકલી (કેરળ), ઓડિસી (ઓડિશા), મણિપુરી (મણિપુર). સ્તૂપ — સાંચી (મધ્ય પ્રદેશ).

UNESCO ને ગુજરાત

•UNESCO — તાજમહલ, અજંતા-ઈલોરા, ખજુરાહો, કોણાર્ક. ગુજરાત — રાણકી વાવ (પાટણ), ધોળાવીરા, ચાંપાનેર, અમદાવાદ. ચિત્રકલા — મધુબની (બિહાર), વારલી (મહારાષ્ટ્ર).

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.