મુખ્ય સામગ્રી પર જાઓ
PariksaPath
Start free
બધી પદ્ધતિ
30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

રિઝનિંગ પદ્ધતિ — સામ્યતા (Analogy)

પદ્ધતિ વાંચીને ટેસ્ટ આપો

1. સામ્યતા એટલે શું? — પાયાની સમજ

સામ્યતા (Analogy) એટલે શું?

  • •સામ્યતા એટલે બે વસ્તુઓ વચ્ચેનો સંબંધ. પ્રશ્નમાં પહેલી જોડ આપેલી હોય છે, અને એ જ સંબંધ વાપરીને બીજી જોડની ખૂટતી જગ્યા ભરવાની હોય છે.
  • •પ્રશ્નનું રૂપ આવું હોય: 'A : B :: C : ?' — અહીં ':' એટલે 'નો સંબંધ' અને '::' એટલે 'એ જ રીતે'.
  • •આખી ટ્રિક એક જ વાક્યમાં છે: A અને B વચ્ચે જે સંબંધ છે, બરાબર એ જ સંબંધ C અને જવાબ વચ્ચે હોવો જોઈએ.

પાયાની પદ્ધતિ — 3 પગલાં

  • પગલું 1: પહેલી જોડ (A : B) જુઓ અને એક ચોખ્ખું વાક્ય બનાવો. દા.ત. 'ડૉક્ટર દવાખાનામાં કામ કરે છે'.
  • પગલું 2: એ જ વાક્ય બીજી જોડ પર લાગુ કરો. 'શિક્ષક ___ માં કામ કરે છે' — ખાલી જગ્યા ભરો.
  • પગલું 3: જે વિકલ્પ એ વાક્યમાં બરાબર બંધ બેસે તે જ જવાબ. બીજા વિકલ્પો સંબંધિત લાગે પણ ચોક્કસ સંબંધ ન જાળવે.

ઝડપ માટેનો સોનેરી નિયમ

  • જવાબ શોધતા પહેલાં મનમાં સંબંધનું વાક્ય બોલો — વાક્ય બોલશો તો સાચો વિકલ્પ આપોઆપ દેખાશે.
  • ભ્રમમાં નાખનારા (confusing) વિકલ્પોથી સાવધ રહો. દા.ત. 'શિક્ષક : ?' માં 'વિદ્યાર્થી' અને 'પુસ્તક' પણ સંબંધિત છે, પણ 'કામ કરવાનું સ્થાન' તો 'શાળા' જ છે.
  • સંબંધનો ક્રમ (order) જાળવો. જો A : B એ 'સાધન : કારીગર' હોય તો જવાબ પણ 'સાધન : કારીગર'ના ક્રમમાં જ હોવો જોઈએ, ઊલટો નહીં.
  • આ સ્ટડી મટિરિયલમાં દરેક પ્રકારની અલગ પદ્ધતિ અને 30 સેકન્ડ ટ્રિક આપી છે — એક પછી એક શીખો.

2. શબ્દ : શબ્દ સંબંધ (Word Analogy)

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે, જેમાં બે શબ્દો વચ્ચે ભાષાકીય કે અર્થનો સંબંધ હોય છે.
  • પગલું 1: પહેલી જોડ વચ્ચે કયા પ્રકારનો સંબંધ છે તે ઓળખો. મુખ્ય પ્રકાર: સમાનાર્થી, વિરુદ્ધાર્થી, કારીગર-સાધન, કારણ-પરિણામ, ભાગ-આખું, પેદાશ-મૂળ, અને કાર્ય (function).
  • પગલું 2: એ સંબંધનું ટૂંકું વાક્ય બનાવો. દા.ત. 'સુથાર કરવત વાપરે છે' (કારીગર-સાધન).
  • પગલું 3: એ જ વાક્ય બીજી જોડ પર લગાવી, બંધ બેસતો વિકલ્પ પસંદ કરો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • મનમાં આ 7 સંબંધોની યાદી ઝડપથી ચકાસો: (1) સમાનાર્થી (2) વિરુદ્ધાર્થી (3) કારીગર-સાધન (4) કારણ-પરિણામ (5) ભાગ-આખું (6) પેદાશ-મૂળ (7) કાર્ય.
  • પહેલી જોડ વાંચતા જ આમાંથી કયો સંબંધ છે તે પકડાઈ જશે — પછી જવાબ 5 સેકન્ડમાં મળે.
  • જો બે વિકલ્પ બંને બંધ બેસતા લાગે, તો જે વધુ 'ચોક્કસ અને નજીકનો' સંબંધ આપે તે પસંદ કરો.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: સુથાર : કરવત :: ખેડૂત : ? (વિકલ્પ: હથોડી / હળ / સોય / બ્રશ)
  • ઉકેલ: પહેલી જોડનો સંબંધ — સુથાર પોતાના કામ માટે કરવત વાપરે છે (કારીગર-સાધન). એ જ રીતે ખેડૂત ખેતી માટે હળ વાપરે છે. હથોડી લુહાર/સુથારની, સોય દરજીની, બ્રશ ચિત્રકારની — તેથી તે ખોટા.
  • જવાબ: હળ

3. સંખ્યા સામ્યતા (Number Analogy)

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • આમાં બે સંખ્યાઓ વચ્ચે ગાણિતિક સંબંધ હોય છે.
  • પગલું 1: પહેલી જોડમાં પહેલી સંખ્યામાંથી બીજી સંખ્યા કેવી રીતે મળી તે તપાસો — વર્ગ (square), ઘન (cube), ગુણાકાર (×), સરવાળો (+), કે ઘટાડો.
  • પગલું 2: જે ક્રિયા મળે તે જ ક્રિયા બીજી જોડની પહેલી સંખ્યા પર લગાવો.
  • પગલું 3: પરિણામ સાથે વિકલ્પ મેળવો. જરૂર પડે તો n²+1, n²−1, n×(n+1) જેવા મિશ્ર નિયમો પણ ચકાસો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • પહેલા આ ક્રમમાં ચકાસો: વર્ગ → ઘન → ગુણાકાર → સરવાળો. મોટા ભાગના પ્રશ્ન આ ચારમાં જ આવી જાય.
  • નાના વર્ગ-ઘન મોઢે રાખો: 2³=8, 3³=27, 4³=64, 5³=125; અને 11²=121, 12²=144, 13²=169, 14²=196.
  • જો સીધો વર્ગ/ઘન ન બેસે તો 'થોડું વત્તા-ઓછું' જુઓ — જેમ કે 3→10 એટલે 3²+1, કે 6→42 એટલે 6×7.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: 6 : 42 :: 9 : ? (વિકલ્પ: 90 / 72 / 81 / 63)
  • ઉકેલ: 6 નો સીધો વર્ગ 36 છે, જે મળતો નથી. પણ 6 × 7 = 42 — એટલે નિયમ n × (n+1). એ જ રીતે 9 × 10 = 90.
  • જવાબ: 90

4. અક્ષર સામ્યતા (Letter Analogy)

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • આમાં અંગ્રેજી અક્ષરો (A થી Z) વચ્ચે ખસકાવ (shift) કે સ્થાન (position) નો સંબંધ હોય છે.
  • પગલું 1: દરેક અક્ષરનો ક્રમાંક યાદ રાખો — A=1, B=2, ... Z=26.
  • પગલું 2: પહેલી જોડમાં અક્ષરો કેટલા આગળ કે પાછળ ખસ્યા તે ગણો. દા.ત. AB → CD એટલે દરેક અક્ષર +2.
  • પગલું 3: એ જ ખસકાવ બીજી જોડ પર લગાવો અને જવાબ બનાવો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • મદદ માટેનું વાક્ય યાદ રાખો: A=1, F=6, K=11, P=16, U=21, Z=26 — દર પાંચમો અક્ષર. વચ્ચેના અક્ષરો ઝડપથી ગણાય.
  • વિરુદ્ધ બાજુનો અક્ષર (opposite) શોધવો હોય તો સૂત્ર: 27 − ક્રમાંક. દા.ત. C(3) ની વિરુદ્ધ = 27−3 = 24 = X.
  • જોડમાં બે અક્ષર હોય તો બંને પર સરખો +/− લાગે છે કે નહીં તે પહેલાં ચકાસો — સામાન્ય રીતે સરખો જ હોય.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: BD : FH :: JL : ? (વિકલ્પ: NO / MO / OQ / NP)
  • ઉકેલ: B(2)→F(6) એટલે +4, અને D(4)→H(8) એટલે +4. એ જ +4 લગાવો: J(10)+4 = N(14), L(12)+4 = P(16). એટલે NP.
  • જવાબ: NP

5. અક્ષર-સંખ્યા સામ્યતા (Alphanumeric Analogy)

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • આમાં અક્ષર અને સંખ્યા બંને ભેગા હોય છે, જેમ કે C4 કે ACE : 135.
  • પગલું 1: અક્ષર-ભાગ અને સંખ્યા-ભાગ — બંનેને અલગ પાડો અને દરેકનો સંબંધ જુદો જુદો તપાસો.
  • પગલું 2: અક્ષર કેવી રીતે બદલાય છે (દા.ત. +2) અને સંખ્યા કેવી રીતે બદલાય છે (દા.ત. વર્ગ) તે નોંધો. ઘણીવાર સંખ્યા = અક્ષરનો ક્રમાંક હોય છે.
  • પગલું 3: બંને નિયમ બીજી જોડ પર સાથે લગાવી જવાબ બનાવો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • પહેલાં તપાસો કે સંખ્યા સીધી અક્ષરનો ક્રમાંક તો નથી ને — ACE : 135 માં A=1, C=3, E=5. આ સૌથી વારંવાર પુછાતી ભાત છે.
  • જો સંખ્યા ક્રમાંક ન હોય તો અક્ષર અને સંખ્યા પર અલગ-અલગ ભાત (pattern) ચકાસો — અક્ષર +2 ખસે ને સંખ્યા વર્ગ-ક્રમમાં વધે.
  • બે ભાગ અલગ રાખવાથી ગૂંચવણ ટળે છે — અક્ષર પહેલાં ઉકેલો, સંખ્યા પછી.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: C4 : E16 :: G36 : ? (વિકલ્પ: I49 / I64 / H64 / I81)
  • ઉકેલ: અક્ષર-ભાગ C → E → G એટલે દર વખતે +2, માટે આગળ I. સંખ્યા-ભાગ 4, 16, 36 એટલે 2², 4², 6² — આગળ 8² = 64. બંને ભેગા કરો: I64.
  • જવાબ: I64

6. સામાન્ય જ્ઞાન સામ્યતા (GK Analogy)

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • આમાં સંબંધ સામાન્ય જ્ઞાન પર આધારિત હોય છે — ગણિત નહીં, પણ હકીકત જાણવી પડે.
  • પગલું 1: પહેલી જોડ કયા GK સંબંધની છે તે ઓળખો. મુખ્ય: દેશ-રાજધાની, દેશ-ચલણ, પ્રાણી-બચ્ચું, પ્રાણી-રહેઠાણ, વાદ્ય-વાદક.
  • પગલું 2: એ સંબંધનું વાક્ય બોલો. દા.ત. 'જાપાનનું ચલણ યેન છે'.
  • પગલું 3: બીજી જોડ માટે હકીકત યાદ કરી જવાબ આપો. 'અમેરિકાનું ચલણ ડૉલર છે'.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • આ પ્રકારમાં ગણતરી નહીં, હકીકતની તૈયારી જ ઝડપ આપે — દેશ-રાજધાની, દેશ-ચલણ અને પ્રાણીના બચ્ચાં મોઢે રાખો.
  • બચ્ચાંની ઝડપી યાદી: ગાય-વાછરડું, ઘોડો-વછેરો, કૂતરો-ગલૂડિયું, બકરી-લવારું.
  • રહેઠાણની યાદી: પક્ષી-માળો, મધમાખી-મધપૂડો, સિંહ-બોડ, સસલું-દર, ઘોડો-તબેલો.
  • વાદ્ય-વાદક: તબલા-તબલચી, સિતાર-સિતારવાદક, વાંસળી-વાંસળીવાદક.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: જાપાન : યેન :: અમેરિકા : ? (વિકલ્પ: પાઉન્ડ / ડૉલર / યુરો / રૂબલ)
  • ઉકેલ: પહેલી જોડનો સંબંધ — દેશ અને તેનું ચલણ; જાપાનનું ચલણ યેન છે. એ જ રીતે અમેરિકાનું ચલણ ડૉલર છે. પાઉન્ડ બ્રિટનનું, યુરો યુરોપનું, રૂબલ રશિયાનું — તેથી ખોટા.
  • જવાબ: ડૉલર

7. સમાન સંબંધવાળી જોડ પસંદ કરો (Choose the Analogous Pair)

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • આમાં એક જોડ આપેલી હોય અને વિકલ્પોમાંથી એ જ સંબંધવાળી જોડ શોધવાની હોય છે.
  • પગલું 1: આપેલી જોડનો ચોક્કસ સંબંધ વાક્યમાં લખો. દા.ત. 'કલમનો ઉપયોગ લખવા માટે થાય છે' (સાધન-કાર્ય).
  • પગલું 2: એ જ વાક્ય દરેક વિકલ્પ પર એક પછી એક લગાવો — 'ખુરશીનો ઉપયોગ બેસવા માટે થાય છે' બંધ બેસે છે.
  • પગલું 3: જે વિકલ્પમાં સંબંધ બરાબર સરખો (અને એ જ ક્રમમાં) હોય તે પસંદ કરો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • આપેલી જોડનું વાક્ય શક્ય તેટલું ચોક્કસ બનાવો — ઢીલું વાક્ય બનાવશો તો બે વિકલ્પ બંધ બેસતા લાગશે અને ગૂંચવાશો.
  • ક્રમ (direction) ચકાસો: જો આપેલી જોડ 'સાધન : કાર્ય' હોય તો વિકલ્પ પણ 'સાધન : કાર્ય' જ હોવો જોઈએ, 'કાર્ય : સાધન' નહીં.
  • જે વિકલ્પ વાક્યમાં બરાબર ફિટ થાય તે પાક્કો; બાકીના આપોઆપ રદ થઈ જાય.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: 'કલમ : લખવું' જેવો જ સંબંધ કઈ જોડ ધરાવે છે? (વિકલ્પ: ખુરશી : બેસવું / ચપ્પુ : ધાર / ઘર : દીવાલ / પાણી : નદી)
  • ઉકેલ: આપેલી જોડનો સંબંધ — સાધન અને તેનું કાર્ય; કલમ લખવા માટેનું સાધન છે. 'ખુરશી : બેસવું' એ જ રીતે સાધન-કાર્ય છે. 'ઘર : દીવાલ' એ ભાગ-આખું, 'પાણી : નદી' એ વસ્તુ-સ્થાન — તેથી ખોટા.
  • જવાબ: ખુરશી : બેસવું

8. અલગ જોડ શોધો (Odd Pair Out)

પદ્ધતિ (Step-by-step)

  • આમાં ચાર જોડ આપેલી હોય, જેમાં ત્રણનો સંબંધ સરખો હોય અને એક અલગ હોય — એ અલગ જોડ શોધવાની હોય છે.
  • પગલું 1: દરેક જોડનો સંબંધ અલગ-અલગ વાક્યમાં લખો.
  • પગલું 2: જે ત્રણમાં સંબંધ સરખો છે તે ઓળખો (દા.ત. ત્રણ 'પ્રાણી-પેદાશ' છે).
  • પગલું 3: જે જોડ એ સામાન્ય સંબંધમાં ન બેસે તે જ જવાબ.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

  • જે જોડ 'બધાં જેવી' લાગે તેને બાજુ પર મૂકો; જે અલગ ઊભી રહે તે જ જવાબ — બહુમતી નિયમ વાપરો.
  • સંખ્યા-જોડમાં પહેલાં વર્ગ ચકાસો: જો ત્રણ વર્ગ હોય (25, 64, 81) અને એક ગુણાકાર (6×7=42) હોય, તો ગુણાકારવાળી અલગ.
  • શબ્દ-જોડમાં સંબંધનો પ્રકાર પકડો — પેદાશ, અવાજ, રહેઠાણ — જે પ્રકાર એકલો પડે તે અલગ.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

  • પ્રશ્ન: કઈ જોડ બાકીની ત્રણથી અલગ છે? (વિકલ્પ: ગાય : દૂધ / મધમાખી : મધ / કૂતરો : ભસવું / મરઘી : ઈંડું)
  • ઉકેલ: 'ગાય : દૂધ', 'મધમાખી : મધ', 'મરઘી : ઈંડું' — ત્રણેયમાં પ્રાણી અને તેની પેદાશનો સંબંધ છે. પણ 'કૂતરો : ભસવું' એ પ્રાણી અને તેના અવાજનો સંબંધ છે, માટે અલગ.
  • જવાબ: કૂતરો : ભસવું

9. ⚡ ઝડપ માટે યાદ રાખો (Cheat-sheet)

સામાન્ય સંબંધોના પ્રકાર (આ યાદ રાખો)

  • •સમાનાર્થી: મોટું : વિશાળ — એક જ અર્થના બે શબ્દ.
  • •વિરુદ્ધાર્થી: ગરમ : ઠંડું, દિવસ : રાત — ઊલટા અર્થ.
  • •કારીગર : સાધન: સુથાર : કરવત, ચિત્રકાર : પીંછી, દરજી : કાતર, ખેડૂત : હળ.
  • •કારણ : પરિણામ — જેમ કે મહેનત : સફળતા.
  • •ભાગ : આખું: ઘર : દીવાલ, આંગળી : હાથ.
  • •પેદાશ : મૂળ: ઘઉં : રોટલી, દૂધ : દહીં, ગાય : દૂધ.
  • •કાર્ય (function): આંખ : જોવું, કાન : સાંભળવું, કલમ : લખવું.

GK સંબંધોની ઝડપી યાદી

  • •દેશ : રાજધાની — ભારત : નવી દિલ્હી, જાપાન : ટોક્યો, ઑસ્ટ્રેલિયા : કેનબરા, કેનેડા : ઓટાવા.
  • •દેશ : ચલણ — ભારત : રૂપિયો, જાપાન : યેન, અમેરિકા : ડૉલર, બ્રિટન : પાઉન્ડ.
  • •પ્રાણી : બચ્ચું — ગાય : વાછરડું, ઘોડો : વછેરો, કૂતરો : ગલૂડિયું.
  • •પ્રાણી : રહેઠાણ — પક્ષી : માળો, મધમાખી : મધપૂડો, સિંહ : બોડ, સસલું : દર, ઘોડો : તબેલો.
  • •વાદ્ય : વાદક — તબલા : તબલચી, સિતાર : સિતારવાદક, વાંસળી : વાંસળીવાદક.

અક્ષર-સ્થાન ટિપ (Letter Position)

  • •ક્રમાંક યાદ રાખવાનું વાક્ય: A=1, F=6, K=11, P=16, U=21, Z=26 — દર પાંચમો અક્ષર. વચ્ચેના ગણી લો.
  • •વિરુદ્ધ બાજુનો અક્ષર: 27 − ક્રમાંક. દા.ત. C(3) → X(24), B(2) → Y(25), D(4) → W(23).
  • •ખસકાવ ભાત: જોડમાં દરેક અક્ષર પર સરખો +/− લાગે છે કે નહીં તે પહેલાં ચકાસો.

સંખ્યા ભાત ટિપ (Number Pattern)

  • •ચકાસવાનો ક્રમ: વર્ગ → ઘન → ગુણાકાર → સરવાળો/ઘટાડો.
  • •વર્ગ મોઢે: 11²=121, 12²=144, 13²=169, 14²=196, 15²=225.
  • •ઘન મોઢે: 2³=8, 3³=27, 4³=64, 5³=125.
  • •મિશ્ર નિયમ ભૂલશો નહીં: n²+1, n²−1, n×(n+1).

છેલ્લી 3 પાક્કી સલાહ

  • •દરેક પ્રશ્નમાં પહેલાં સંબંધનું વાક્ય બોલો, પછી જ વિકલ્પ જુઓ — સમય બચે અને ભૂલ ઘટે.
  • •ક્રમ (order/direction) હંમેશાં જાળવો — ઊલટા ક્રમવાળો વિકલ્પ ભ્રમ ઊભો કરે છે.
  • •એક પ્રશ્ન માટે 30 સેકન્ડથી વધુ ન અટકો — ગૂંચવાય તો નિશાન કરી આગળ વધો, પાછળથી ઉકેલો.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.