30 સેકન્ડમાં ઉકેલવાની પદ્ધતિ

રિઝનિંગ પદ્ધતિ — લોહીનો સંબંધ

1. પરિચય — લોહીના સંબંધ એટલે શું?

લોહીના સંબંધના પ્રશ્નોમાં બે વ્યક્તિ વચ્ચેનો કૌટુંબિક સંબંધ શોધવાનો હોય છે. ઝડપ માટે ફેમિલી ટ્રી દોરવાની ટેવ પાડો અને પુરુષ માટે + અને સ્ત્રી માટે − નિશાની વાપરો.

આ પ્રકરણ શું છે?

•આ પ્રશ્નોમાં એક પરિવારના સભ્યો વચ્ચેનો સંબંધ આપેલો હોય છે.
•આપણે બે વ્યક્તિ વચ્ચેનો સંબંધ શોધવાનો હોય છે — જેમ કે કોણ કોનો મામા, કાકા, ભાઈ, બહેન, નાના કે દાદા થાય.
•દરેક પ્રશ્ન 30 સેકન્ડમાં ઉકેલાય એવો સહેલો હોય છે, જો પદ્ધતિ સાચી હોય.
•GSSSB, તલાટી, કોન્સ્ટેબલ, GPSC — બધી પરીક્ષામાં 1 થી 3 પ્રશ્ન ચોક્કસ આવે છે.

પરીક્ષામાં ઝડપ માટેની ટિપ્સ

•મનમાં ગણવાનું બંધ કરો — હંમેશા નાનું ફેમિલી ટ્રી (વંશવૃક્ષ) દોરો. એનાથી ભૂલ ઘટે છે.
•દરેક પેઢી (generation) ને એક લાઈનમાં રાખો — દાદા-દાદી ઉપર, માતા-પિતા વચ્ચે, સંતાનો નીચે.
•વાક્ય હંમેશા છેલ્લેથી ઉકેલો — છેલ્લો સંબંધ પહેલાં પકડો.
•જવાબ આપતા પહેલાં વ્યક્તિ પુરુષ છે કે સ્ત્રી તે ચોક્કસ કરો — અડધી ભૂલ આ જ કારણે થાય છે.

ફેમિલી ટ્રી દોરવાની ટેવ + નિશાનીઓ

•પુરુષ માટે + (પ્લસ) અને સ્ત્રી માટે − (માઈનસ) નિશાની વાપરો. જેમ કે રમેશ પુરુષ હોય તો રમેશ+.
•પતિ-પત્નીને બેવડી લાઈન (=) થી જોડો.
•માતા-પિતા થી સંતાન સુધી નીચે તરફ સીધી લાઈન દોરો.
•ભાઈ-બહેનને એક જ આડી લાઈન પર રાખો.
•ઉદાહરણ ટ્રી: રમેશ+ —— સીતા− (ભાઈ-બહેન), સીતા− ની નીચે મોહન; એટલે રમેશ મોહનનો મામા.
•જે વ્યક્તિનું જાતિ (પુરુષ/સ્ત્રી) ખબર ન હોય તેને ગોળ વર્તુળ કરી રાખો — છેલ્લે જવાબ પર અસર ન પડે તો વાંધો નહીં.

2. સીધો સંબંધ (Direct Relation)

બે કે ત્રણ વ્યક્તિ વચ્ચે સીધો સંબંધ આપેલો હોય ('A એ B નો ભાઈ', 'B એ C ની માતા') અને પહેલા-છેલ્લા વચ્ચેનો સંબંધ શોધવાનો હોય.

પદ્ધતિ (Step-by-step)

પગલું 1: દરેક વાક્ય વાંચીને નાનું ટ્રી દોરો — પુરુષને +, સ્ત્રીને −.
પગલું 2: પેઢી ગોઠવો — કોણ ઉપર (વડીલ) અને કોણ નીચે (સંતાન) તે નક્કી કરો.
પગલું 3: જે બે વ્યક્તિનો સંબંધ પૂછ્યો છે, તે બંનેને ટ્રીમાં શોધો.
પગલું 4: એક વ્યક્તિથી બીજી તરફ રસ્તો જુઓ અને સંબંધનું નામ આપો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

છેલ્લા સંબંધથી શરૂ કરો — જે વ્યક્તિ વિશે પૂછ્યું છે તેને કેન્દ્રમાં રાખો.
બે ભાઈ-બહેનની માતા એક જ હોય, બે ભાઈ-બહેનનો પિતા એક જ હોય — આ વાત તરત જોડી દો.
પુરુષ + સંતાન = પિતા; પુરુષ + ભાઈ-બહેનનું સંતાન = કાકા/મામા — જાતિ જોઈને નક્કી કરો.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

પ્રશ્ન: રમેશ સીતાનો ભાઈ છે. સીતા મોહનની માતા છે. તો રમેશ મોહનનો કોણ થાય?
ઉકેલ: ટ્રી દોરો — રમેશ+ અને સીતા− ભાઈ-બહેન (એક લાઈન). સીતા− ની નીચે મોહન. હવે મોહનની માતા સીતા છે અને રમેશ સીતાનો ભાઈ છે. માતાનો ભાઈ એટલે મામા.
જવાબ: મામા.

3. પેઢી / ફેમિલી-ટ્રી પઝલ (Generation Puzzle)

પરિવારના ઘણા સભ્યો અને ઘણા વાક્યો આપેલા હોય; ઘણી પેઢી હોય. આખું વંશવૃક્ષ દોરીને જ ઉકેલ આવે.

પદ્ધતિ (Step-by-step)

પગલું 1: બધા જ વાક્યો એક પછી એક વાંચીને એક મોટું ટ્રી બનાવો.
પગલું 2: દરેક પેઢીને અલગ આડી લાઈન પર મૂકો — દાદા-દાદી ઉપર, માતા-પિતા વચ્ચે, બાળકો નીચે.
પગલું 3: દરેક નામની બાજુમાં + (પુરુષ) કે − (સ્ત્રી) લખો, જે ખબર પડે તેમ.
પગલું 4: પતિ-પત્નીને = થી અને ભાઈ-બહેનને એક લાઈન પર જોડો.
પગલું 5: આખું ટ્રી તૈયાર થાય પછી પૂછેલા બે વ્યક્તિ વચ્ચેનો રસ્તો જુઓ.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

પેઢી ગણો — બંને વ્યક્તિ એક જ પેઢીમાં હોય તો ભાઈ/બહેન/પિતરાઈ; એક પેઢી ઉપર-નીચે હોય તો માતા-પિતા/સંતાન; બે પેઢી હોય તો દાદા-દાદી/નાના-નાની.
'A એ B ની માતા નથી પણ B નો વાલી છે' આવું વાક્ય આવે તો A પુરુષ (પિતા) છે — આ ચાવી તરત પકડો.
છેલ્લે જાતિ ગણીને જવાબ આપો — પુરુષ/સ્ત્રી ભૂલશો તો જવાબ ખોટો થશે.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

પ્રશ્ન: M એ N નો પિતા છે. N એ O ની માતા છે. O એ P ની બહેન છે. તો M એ P નો કોણ થાય?
ઉકેલ: ટ્રી — સૌથી ઉપર M+ (પિતા). તેની નીચે N− (M ની પુત્રી, કારણ N માતા છે એટલે સ્ત્રી). N ની નીચે O અને P ભાઈ-બહેન (એક લાઈન). હવે O-P ની માતા N અને N ના પિતા M. માતાના પિતા એટલે નાના.
જવાબ: નાના (માતાના પિતા).

4. ફોટા તરફ ઈશારો (Pointing to Photo)

કોઈ વ્યક્તિ ફોટા તરફ આંગળી ચીંધીને 'આ વ્યક્તિ મારા... છે' એમ કહે; ઈશારો કરનાર અને ફોટાવાળા વચ્ચેનો સંબંધ શોધવાનો.

પદ્ધતિ (Step-by-step)

પગલું 1: બોલનાર (ઈશારો કરનાર) ને 'હું' તરીકે ટ્રીમાં મૂકો.
પગલું 2: વાક્યમાં 'મારા/મારી' થી શરૂ થતો સંબંધ પહેલાં ગોઠવો.
પગલું 3: પછી આગળના શબ્દો ('પુત્ર', 'પુત્રી', 'માતા') એક પછી એક ઉમેરો.
પગલું 4: છેલ્લે ફોટાવાળી વ્યક્તિ ક્યાં બેઠી તે જોઈને 'હું' થી તેનો સંબંધ કહો.
પગલું 5: પ્રશ્ન 'ફોટાવાળો બોલનારનો કોણ' પૂછે છે કે 'બોલનાર ફોટાવાળાનો કોણ' — એ બરાબર વાંચો, ઊલટું ન કરો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

વાક્ય હંમેશા છેલ્લા શબ્દથી પાછળ તરફ ઉકેલો — 'મારી માતાની પુત્રી' એટલે છેલ્લે 'પુત્રી', તે પહેલાં 'માતા'; માતાની પુત્રી = બહેન.
'એકમાત્ર પુત્ર / એકમાત્ર પુત્રી / એકમાત્ર ભાઈ' શબ્દ આવે તો તે વ્યક્તિ સીધી 'પોતે' કે 'પિતા/ભાઈ' હોય — ગૂંચવાડો ઘટે છે.
'મારી માતાના પતિ' = પિતા; 'મારા પિતાનો પુત્ર' = ભાઈ (કે પોતે); આ રેડીમેડ જોડ યાદ રાખો.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

પ્રશ્ન: એક ફોટા તરફ આંગળી ચીંધીને રીના કહે છે, 'આ માણસના પુત્રની બહેન મારી માતા છે.' તો તે માણસ રીનાનો કોણ થાય?
ઉકેલ: છેલ્લેથી ઉકેલો. 'માણસના પુત્રની બહેન' એટલે માણસની પુત્રી. એ પુત્રી રીનાની માતા છે. એટલે માણસ રીનાની માતાનો પિતા થયો. માતાના પિતા એટલે નાના.
જવાબ: નાના (માતાના પિતા).

5. કોડેડ સંબંધ (+ − × ÷ નિશાનીઓ)

અહીં +, −, ×, ÷ જેવી નિશાનીઓનો અર્થ 'પિતા છે', 'માતા છે', 'ભાઈ છે' એમ આપેલો હોય; પછી નિશાનીવાળું સમીકરણ ઉકેલવાનું હોય.

પદ્ધતિ (Step-by-step)

પગલું 1: પહેલાં દરેક નિશાનીનો અર્થ બાજુમાં લખી લો — જેમ કે × = માતા, − = ભાઈ.
પગલું 2: સમીકરણ ડાબેથી જમણે વાંચો — દરેક નિશાનીને તેના અર્થમાં બદલો.
પગલું 3: દરેક અક્ષરનું જાતિ (પુરુષ/સ્ત્રી) નિશાનીમાંથી જ ઓળખો — 'માતા' હોય તે સ્ત્રી, 'પિતા/ભાઈ' હોય તે પુરુષ.
પગલું 4: નાનું ટ્રી દોરો અને છેલ્લે પૂછેલા બે અક્ષર વચ્ચેનો સંબંધ કહો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

ટ્રિક = નિશાની-બાય-નિશાની ડિકોડ કરો, એક સાથે આખું વાંચવા ન બેસો.
નિશાનીની જગ્યાએ સીધો ગુજરાતી શબ્દ મનમાં મૂકો: 'P × Q − R' એટલે 'P, Q ની માતા; Q, R નો ભાઈ' — થઈ ગયું.
જે અક્ષરનું જાતિ નિશાનીમાંથી ન મળે, તેને જવાબ માટે જરૂર પૂરતું જ ગણો — મોટેભાગે પૂછેલા છેલ્લા અક્ષરનું જાતિ બાજુના સંબંધથી મળી જાય.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

પ્રશ્ન: જો 'A × B' એટલે 'A એ B ની માતા છે' અને 'A − B' એટલે 'A એ B નો ભાઈ છે', તો 'P × Q − R' માં P એ R ની કોણ થાય?
ઉકેલ: ડિકોડ કરો — 'P × Q' એટલે P એ Q ની માતા. 'Q − R' એટલે Q એ R નો ભાઈ. એટલે Q અને R ભાઈ-બહેન છે. ભાઈ-બહેનની માતા એક જ હોય, એટલે P એ R ની પણ માતા થાય.
જવાબ: માતા.

6. વાતચીત / સંવાદ પ્રકાર (Conversation Type)

કોઈ વ્યક્તિ બીજા સાથે વાત કરે છે અને 'આ મારા... છે' એમ કહે; બોલનાર અને જેની વાત થઈ તેની વચ્ચેનો સંબંધ શોધવાનો.

પદ્ધતિ (Step-by-step)

પગલું 1: બોલનાર ('હું') ને ટ્રીમાં કેન્દ્રમાં મૂકો.
પગલું 2: વાક્યના સંબંધો એક પછી એક ઉમેરો — 'ભાઈની પુત્રીની માતા' જેવા હોય તો ભાગ પાડો.
પગલું 3: જે વ્યક્તિ સાથે વાત થઈ રહી છે, તેને ટ્રીમાં અંતે મૂકો.
પગલું 4: 'હું' થી તે વ્યક્તિ સુધીનો સંબંધ વાંચો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

છેલ્લા સંબંધથી પાછળ તરફ ઉકેલો — 'ભાઈની પુત્રીની માતા' એટલે છેલ્લે 'માતા', એ પહેલાં 'પુત્રી'; ભાઈની પુત્રીની માતા = ભાઈની પત્ની = ભાભી.
વાતચીતના પ્રશ્નમાં 'સાથે વાત કરે છે' એ માત્ર સજાવટ છે — સંબંધ પર જ ધ્યાન આપો.
'પત્નીની બહેન' = સાળી, 'ભાઈની પત્ની' = ભાભી, 'માતાનો ભાઈ' = મામા — આ રેડીમેડ જોડ ગોખી રાખો.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

પ્રશ્ન: નીતા તેના ભાઈની પુત્રીની માતા સાથે વાત કરે છે. તે સ્ત્રી નીતાની કોણ થાય?
ઉકેલ: છેલ્લેથી ઉકેલો. 'ભાઈની પુત્રીની માતા' — ભાઈની પુત્રીની માતા એટલે ભાઈની પત્ની. નીતાના ભાઈની પત્ની એટલે નીતાની ભાભી.
જવાબ: ભાભી.

7. એક-લાઈન વર્ણન (Single-line Description)

એક જ વાક્યમાં લાંબી સંબંધની સાંકળ આપેલી હોય ('મારા પિતાની માતાનો એકમાત્ર પુત્ર'); ઝડપથી છેલ્લેથી ઉકેલવાનું.

પદ્ધતિ (Step-by-step)

પગલું 1: આખા વાક્યને ટુકડામાં તોડો — દરેક 'ની' આગળ એક ભાગ.
પગલું 2: 'હું' થી શરૂ કરી પહેલો ભાગ ગોઠવો, પછી આગળનો ભાગ ઉમેરો.
પગલું 3: દરેક ભાગ પછી 'આ વ્યક્તિ કોણ થઈ' તે મનમાં બોલો.
પગલું 4: છેલ્લા ભાગ પછી જે વ્યક્તિ આવી, તેનો 'હું' સાથેનો સંબંધ કહો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

છેલ્લેથી પાછળ તરફ ઉકેલવું એ સૌથી ઝડપી રીત છે — છેલ્લો શબ્દ પહેલાં પકડો.
'એકમાત્ર' શબ્દ સોનું છે — 'પિતાની માતાનો એકમાત્ર પુત્ર' એટલે સીધા જ 'મારા પિતા' (કે પોતે).
દાદી/નાનીનો એકમાત્ર પુત્ર = પિતા/મામા; દાદાનો એકમાત્ર પુત્ર = પિતા — આ સીધી ચાવી છે.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

પ્રશ્ન: સોનલ કહે છે, 'જયેશ મારી માતાની માતાનો એકમાત્ર પુત્ર છે.' તો જયેશ સોનલનો કોણ થાય?
ઉકેલ: છેલ્લેથી ઉકેલો. 'માતાની માતા' એટલે નાની. નાનીનો એકમાત્ર પુત્ર એટલે સોનલની માતાનો ભાઈ. માતાનો ભાઈ એટલે મામા.
જવાબ: મામા.

8. નાના vs દાદા (માતૃ પક્ષ vs પિતૃ પક્ષ)

સંબંધ માતા તરફથી છે કે પિતા તરફથી — એ ઓળખવાથી નાના/દાદા, મામા/કાકા, માસી/ફોઈ વચ્ચે ભૂલ ટાળી શકાય.

પદ્ધતિ (Step-by-step)

પગલું 1: પ્રશ્નમાં વચ્ચેની વ્યક્તિ 'માતા' છે કે 'પિતા' તે પહેલાં શોધો.
પગલું 2: જો રસ્તો માતા તરફથી જાય તો માતૃ પક્ષ — નાના, નાની, મામા, માસી.
પગલું 3: જો રસ્તો પિતા તરફથી જાય તો પિતૃ પક્ષ — દાદા, દાદી, કાકા, ફોઈ.
પગલું 4: છેલ્લે જાતિ જોઈને સાચું નામ આપો.

30 સેકન્ડ ટ્રિક

ચાવી: માતાનો બાપ = નાના, પિતાનો બાપ = દાદા. માતાનો ભાઈ = મામા, પિતાનો ભાઈ = કાકા.
માતાની બહેન = માસી, પિતાની બહેન = ફોઈ. માતાની મા = નાની, પિતાની મા = દાદી.
વચ્ચે જે વ્યક્તિ 'સ્ત્રી અને માતા' હોય ત્યાંથી માતૃ પક્ષ શરૂ — એ જોઈને એક જ સેકન્ડમાં નક્કી કરો.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

પ્રશ્ન: A એ B ની પત્ની છે. B એ C નો પિતા છે. C એ D નો ભાઈ છે. D એ E ની માતા છે. તો A એ E ની કોણ થાય?
ઉકેલ: C અને D ભાઈ-બહેન, બંનેના માતા-પિતા A− અને B+. D એ E ની માતા (એટલે D સ્ત્રી). E ની માતા D છે, અને D ની માતા A છે. માતાની માતા એટલે નાની.
જવાબ: નાની.

9. પુરુષ / સ્ત્રી ગણતરી (Counting)

પરિવારમાં કુલ કેટલા પુરુષ કે કેટલી સ્ત્રી સભ્યો છે તે ગણવાનું હોય; દરેક સભ્યનું જાતિ નક્કી કરી ગણતરી કરવી.

પદ્ધતિ (Step-by-step)

પગલું 1: દરેક સભ્યનું નામ લખીને બાજુમાં + (પુરુષ) કે − (સ્ત્રી) મૂકો.
પગલું 2: જે સંબંધ સ્પષ્ટ જાતિ બતાવે તે પહેલાં લખો — પુત્ર/પિતા/ભાઈ = પુરુષ; પુત્રી/માતા/બહેન/પત્ની = સ્ત્રી.
પગલું 3: 'A એ B ની માતા નથી પણ વાલી છે' જેવા આડકતરા સંકેત પકડો — એ વ્યક્તિ પિતા (પુરુષ).
પગલું 4: બધાં + ગણો (પુરુષ માટે) કે બધાં − ગણો (સ્ત્રી માટે).

30 સેકન્ડ ટ્રિક

બધાં નામ લખીને દરેકની બાજુમાં માત્ર + કે − ટપકાવો — પછી ગણવું સહેલું.
આડકતરા વાક્ય પર ધ્યાન: 'X એ Y ની માતા નથી' એટલે X પુરુષ; આવા સંકેત ચૂકશો નહીં.
પ્રશ્ન 'પુરુષ' પૂછે છે કે 'સ્ત્રી' — બરાબર વાંચો, ઊલટું ગણશો નહીં.

ઉદાહરણ (ઉકેલ સાથે)

પ્રશ્ન: એક પરિવારમાં એક પતિ, તેની પત્ની, તેમના બે પુત્રો અને એક પુત્રી છે. આ પરિવારમાં કુલ કેટલા પુરુષ સભ્યો છે?
ઉકેલ: પતિ+ (પુરુષ), પત્ની− (સ્ત્રી), પુત્ર+, પુત્ર+ (બે પુરુષ), પુત્રી− (સ્ત્રી). પુરુષ = પતિ + બે પુત્રો = 3.
જવાબ: 3.

10. ⚡ ઝડપ માટે યાદ રાખો (Cheat-sheet)

બધી પદ્ધતિના શોર્ટકટ, સંબંધના રેડીમેડ નામ અને નિશાનીના અર્થ એક જ જગ્યાએ — પરીક્ષા પહેલાં છેલ્લી નજર.

નિશાનીના અર્થ (પ્રતીકો)

•+ = પુરુષ, − = સ્ત્રી (તમારી પોતાની ગણતરી માટે).
•= (બેવડી લાઈન) = પતિ-પત્ની.
•આડી લાઈન એક પેઢી પર = ભાઈ-બહેન.
•ઊભી નીચે લાઈન = માતા-પિતા થી સંતાન.
•નોંધ: કોડેડ પ્રશ્નમાં +, −, ×, ÷ નો અર્થ પ્રશ્ન પોતે આપે છે — પોતાની નિશાની સાથે ગૂંચવશો નહીં.

સંબંધ શોર્ટકટ (રેડીમેડ જોડ)

•માતાનો ભાઈ = મામા | પિતાનો ભાઈ = કાકા.
•માતાની બહેન = માસી | પિતાની બહેન = ફોઈ.
•માતાનો બાપ = નાના | પિતાનો બાપ = દાદા.
•માતાની મા = નાની | પિતાની મા = દાદી.
•ભાઈની પત્ની = ભાભી | પત્નીની બહેન = સાળી | પતિનો ભાઈ = દિયર.
•ભાઈનો પુત્ર = ભત્રીજો | બહેનનો પુત્ર = ભાણેજ.
•પુત્રીનો પુત્ર = દોહિત્ર | પુત્રનો પુત્ર = પૌત્ર.
•મામાનો/કાકાનો પુત્ર = પિતરાઈ ભાઈ.

ઝડપના સોનેરી નિયમો

•નિયમ 1: હંમેશા છેલ્લા સંબંધથી પાછળ તરફ ઉકેલો.
•નિયમ 2: કોડેડ પ્રશ્ન નિશાની-બાય-નિશાની ડિકોડ કરો, એક સાથે નહીં.
•નિયમ 3: પઝલમાં હંમેશા ફેમિલી ટ્રી દોરો, મનમાં ન ગણો.
•નિયમ 4: 'એકમાત્ર' શબ્દ આવે ત્યાં સંબંધ સીધો ટૂંકો થાય — ધ્યાન રાખો.
•નિયમ 5: જવાબ આપતા પહેલાં વ્યક્તિ પુરુષ છે કે સ્ત્રી તે ચોક્કસ કરો.
•નિયમ 6: પ્રશ્ન 'કોણ કોનો' — દિશા બરાબર વાંચો, ઊલટું ન કરો.

હવે પ્રેક્ટિસ કરો

આ chapter ની ટેસ્ટ આપીને પદ્ધતિ પાક્કી કરો — ફ્રી.