GS (a) ઇતિહાસ
ફ્રી
દિવસ 1 · 28 સપ્ટેમ્બર, સોમવાર
સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ — લક્ષણો, સ્થળો, સમાજ, કલા-ધર્મ; ગુજરાતમાં સિંધુ સ્થળો; વૈદિક યુગ; જૈન-બૌદ્ધ ધર્મ; નંદ વંશ
ટેસ્ટ એની તારીખે સવારે 6 વાગે ખૂલે; મટીરિયલ 7 દિવસ પહેલાં. પછી કાયમ ખુલ્લું.
દિવસ 1: સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ, ગુજરાતનાં હડપ્પીય સ્થળો, વૈદિક યુગ, જૈન-બૌદ્ધ ધર્મ ને નંદ વંશ
આ પ્રકરણમાં (સિલેબસના મુદ્દા)
- સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ: લક્ષણો (વિભાગ 1-2)
- સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ: સ્થળો (વિભાગ 1, 6)
- સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ: સમાજ ને અર્થતંત્ર (વિભાગ 3)
- સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ: સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ, કલા ને ધર્મ (વિભાગ 4)
- સિંધુ સંસ્કૃતિનું પતન (વિભાગ 5)
- સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ ને ગુજરાત: ધોળાવીરા, લોથલ, રંગપુર, સુરકોટડા, રોજડી, કુંતાસી… (વિભાગ 6)
- વૈદિક યુગ: સાહિત્ય, સમાજ, રાજ્ય, અર્થતંત્ર, ધર્મ (વિભાગ 7-8)
- જૈન ધર્મ + ગુજરાત (વિભાગ 9, 12)
- બૌદ્ધ ધર્મ + ગુજરાત (વિભાગ 10-12)
- નંદ વંશ (મહાજનપદ ને મગધની પૃષ્ઠભૂમિ સાથે) (વિભાગ 13)
1. સિંધુ ખીણ (હડપ્પીય) સંસ્કૃતિ: પરિચય, કાળ ને શોધ
સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ ભારતીય ઉપખંડની પહેલી નગરીય (શહેરી) સંસ્કૃતિ છે. પહેલું શોધાયેલું સ્થળ હડપ્પા હોવાથી પુરાતત્ત્વવિદો તેને 'હડપ્પીય સંસ્કૃતિ' પણ કહે છે. તે કાંસ્ય યુગની સંસ્કૃતિ છે, એટલે તાંબું ને કાંસું વપરાતાં, લોખંડ નહીં. આ વિભાગમાં પહેલાં 'ક્યારે' ને 'ક્યાં' સમજીએ, કારણ કે પછીના બધા મુદ્દા (નગર, વેપાર, પતન) આ સમય-નકશા પર જ ગોઠવાય છે.
- કાળ: પરિપક્વ (Mature) હડપ્પીય તબક્કો આશરે ઈ.સ.પૂ. 2600 થી 1900. તે પહેલાં 'આરંભિક હડપ્પીય' ને પછી 'ઉત્તર હડપ્પીય' સંસ્કૃતિઓ. એટલે હડપ્પીય સંસ્કૃતિ એક દિવસમાં ઊભી થઈ નહોતી; ગામડાંમાંથી ધીમે ધીમે નગર બન્યાં ને પછી ફરી ગ્રામીણ સ્વરૂપ આવ્યું. પરીક્ષામાં 'કાળ' લખો ત્યારે 'આશરે' શબ્દ વાપરો, કારણ કે આ તારીખો રેડિયો-કાર્બન જેવી પદ્ધતિથી અંદાજેલી છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- શોધ: હડપ્પા (રાવી નદી, પંજાબ, હાલ પાકિસ્તાન) માં 1921 માં દયારામ સાહનીએ ઉત્ખનન કર્યું. મોહેં-જો-દડો (સિંધુ નદી, સિંધ) માં 1922 માં રાખાલદાસ બેનરજીએ ઉત્ખનન કર્યું. બંને સ્થળ એકબીજાથી સેંકડો કિલોમીટર દૂર હતાં, છતાં ત્યાંની મુદ્રાઓ ને ઈંટો એકસરખી નીકળી; આ સરખાપણા પરથી જ ખબર પડી કે આ એક જ સંસ્કૃતિનાં બે નગર છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- ASI ના મહાનિર્દેશક જૉન માર્શલે 1924 માં સિંધુ ખીણમાં નવી સંસ્કૃતિની શોધ દુનિયા સમક્ષ જાહેર કરી. એ પહેલાં ASI ના પહેલા મહાનિર્દેશક એલેક્ઝાન્ડર કનિંગહામ હડપ્પા ગયા હતા ને ત્યાંથી મળેલી એક મુદ્રા નોંધી હતી, પણ તેઓ એનું મહત્ત્વ સમજી શક્યા નહીં. પછી 1944 માં આર.ઈ.એમ. (મોર્ટિમર) વ્હીલર ASI ના મહાનિર્દેશક બન્યા.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- હડપ્પા સૌથી પહેલું શોધાયું, પણ ઈંટ-ચોરોએ ત્યાંની ઘણી ઇમારતો તોડી નાખી હતી. એટલે નગર-આયોજનની સૌથી સ્પષ્ટ માહિતી આજે મોહેં-જો-દડોમાંથી મળે છે. આ કારણથી જ પુસ્તકોમાં નગર-આયોજનનાં મોટાભાગનાં ઉદાહરણ મોહેં-જો-દડોનાં હોય છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- વિસ્તાર: પશ્ચિમે બલૂચિસ્તાન (સુત્કાગેન-ડોર) થી પૂર્વે ઉત્તર પ્રદેશ (આલમગીરપુર, હિંડન નદી); ઉત્તરે જમ્મુ (માંડા) ને અફઘાનિસ્તાન (શોર્તુગઈ, વેપારી વસાહત) થી દક્ષિણે મહારાષ્ટ્ર (દાયમાબાદ). ગુજરાત આ સંસ્કૃતિનો દક્ષિણ-પશ્ચિમનો મોટો વિસ્તાર છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones) (નકશો)
- ભાગલા પછી શું થયું? 1947 પછી હડપ્પા ને મોહેં-જો-દડો જેવાં મોટાં સ્થળ પાકિસ્તાનમાં ગયાં. એટલે ભારતના પુરાતત્ત્વવિદોએ ભારતમાં હડપ્પીય સ્થળો શોધવાનું શરૂ કર્યું; કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન ને હરિયાણામાં મોટા સર્વે થયા. આજે ગુજરાતનાં ધોળાવીરા-લોથલ જેવાં સ્થળો આ જ પ્રયત્નનું ફળ છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- ભારતમાં આવેલાં મોટાં સ્થળ: રાખીગઢી (હિસાર, હરિયાણા; ભારતનું સૌથી મોટું હડપ્પીય સ્થળ), ધોળાવીરા (કચ્છ), કાલીબંગન (ઘગ્ગર, રાજસ્થાન), લોથલ (અમદાવાદ), બનાવલી (હરિયાણા), રોપડ (પંજાબ).સ્રોત: ASI, https://asi.nic.in
- નામ વિશે: 'સિંધુ ખીણ' નામ ભૌગોલિક છે; પણ મોટાભાગનાં સ્થળ સિંધુ બહાર, એટલે કે ઘગ્ગર-હાકરા, ગુજરાત વગેરેમાં મળ્યાં હોવાથી 'હડપ્પીય સંસ્કૃતિ' નામ વધુ ચોક્કસ ગણાય છે. પુરાતત્ત્વમાં રિવાજ છે કે સંસ્કૃતિનું નામ પહેલા શોધાયેલા સ્થળ પરથી પડે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- સરખામણી: હડપ્પીય લોકો મેસોપોટેમિયા (આજનું ઇરાક) સાથે વેપાર કરતા, એટલે બંને સંસ્કૃતિ એક જ સમયગાળાની હતી. ફરક એ કે મેસોપોટેમિયાની લિપિ ઉકેલાઈ ગઈ છે, જ્યારે હડપ્પીય લિપિ હજુ ઉકેલાઈ નથી; એટલે હડપ્પીય રાજાઓ કે દેવોનાં નામ આપણને ખબર નથી, ફક્ત અવશેષો પરથી અનુમાન થાય છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- આજે મહત્ત્વ: મોહેં-જો-દડો 1980 માં ને ધોળાવીરા 2021 માં UNESCO વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં આવ્યાં. આજે નગર-આયોજન, ગટર ને જળ-સંગ્રહની વાત થાય ત્યારે ભારતમાં હડપ્પીય ઉદાહરણ અપાય છે.સ્રોત: UNESCO, https://whc.unesco.org/en/list/138 (Mohenjo-daro, 1980); https://whc.unesco.org/en/list/1645 (Dholavira, 2021)
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) હડપ્પા/મોહેં-જો-દડોની શોધ કોણે, ક્યારે કરી? (1 ગુણ) (2) 'સિંધુ ખીણ' કરતાં 'હડપ્પીય સંસ્કૃતિ' નામ કેમ વધુ યોગ્ય છે? (2 ગુણ) (3) ભાગલા પછી ભારતમાં હડપ્પીય સ્થળોની શોધ કેમ ઝડપી બની, ગુજરાતના ઉદાહરણ સાથે જણાવો. (3 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (gA-gs 1, rt-gs 1.4)
| સ્થળ | નદી / પ્રદેશ | શોધ / ઉત્ખનન | ખાસ અવશેષ |
|---|---|---|---|
| હડપ્પા | રાવી, પંજાબ (પાકિસ્તાન) | દયારામ સાહની, 1921 | અન્નભંડાર, કામદારોનાં ઘર, R-37 કબ્રસ્તાન |
| મોહેં-જો-દડો | સિંધુ, સિંધ (પાકિસ્તાન) | રાખાલદાસ બેનરજી, 1922 | મહાસ્નાનાગાર, 'પૂજારી-રાજા' મૂર્તિ, કાંસાની નર્તકી |
| કાલીબંગન | ઘગ્ગર, રાજસ્થાન | બી.બી. લાલ ને બી.કે. થાપર (1960 નો દાયકો) | ખેડેલું ખેતર, અગ્નિવેદીઓ |
| ચન્હુ-દડો | સિંધુ, સિંધ | એન.જી. મજુમદાર (1931) | મણકા બનાવવાનું કેન્દ્ર; કિલ્લો નથી |
| રાખીગઢી | હિસાર, હરિયાણા | ASI | ભારતનું સૌથી મોટું હડપ્પીય સ્થળ |
| ધોળાવીરા | ખડીર બેટ, કચ્છ | જગતપતિ જોશી (શોધ 1967-68); આર.એસ. બિષ્ટ (ઉત્ખનન 1990-2005) | જળાશયો, ત્રણ-ભાગી નગર, સાઇનબોર્ડ; UNESCO 2021 |
| લોથલ | સાબરમતી-ભોગાવો વચ્ચે, અમદાવાદ | એસ.આર. રાવ, 1954-55 થી | ગોદી (ડોકયાર્ડ), મણકા-કારખાનું |
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: 'શોધ' પૂછે તો સ્થળ, નદી, શોધક ને વર્ષ એક જ વાક્યમાં લખો. 3 ગુણમાં 2-3 સ્થળ ને એક-એક ખાસ અવશેષ પૂરતા. છેલ્લે એક ગુજરાતી સ્થળ (ધોળાવીરા કે લોથલ) ઉમેરો તો જવાબ બીજાથી જુદો પડે.
2. સિંધુ સંસ્કૃતિનાં મુખ્ય લક્ષણો: નગર-આયોજન, લિપિ, માપ-તોલ
હડપ્પીય સંસ્કૃતિની સૌથી મોટી ઓળખ તેનું આયોજિત નગર ને એકસરખાં માપ છે. હજારો કિલોમીટરમાં ફેલાયેલાં સ્થળોમાં ઈંટ, તોલાં ને મુદ્રાઓ (સીલ) એક જ ધોરણનાં મળે છે. પરીક્ષક અહીં ફક્ત યાદી નહીં, 'આ આયોજન શું બતાવે છે?' એ પણ જુએ છે.
- નગર બે ભાગમાં: ઊંચો, કોટવાળો 'કિલ્લો' (Citadel; પશ્ચિમે, જાહેર ઇમારતો) ને નીચું નગર (Lower Town; પૂર્વે, રહેઠાણ). ધોળાવીરામાં ત્રણ ભાગ: કિલ્લો, મધ્ય નગર, નીચું નગર. મોહેં-જો-દડોમાં કિલ્લાની ઇમારતો કાચી ઈંટના ઊંચા ઓટલા પર બાંધેલી હતી; તેથી પૂર ને ભેજથી બચાવ થતો.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- રસ્તા કાટખૂણે છેદતા (ગ્રીડ પદ્ધતિ); પાકી ઈંટનું ધોરણ લંબાઈ:પહોળાઈ:જાડાઈ = 4:2:1. આ ગુણોત્તર ફક્ત એક નગરમાં નહીં, લગભગ બધાં હડપ્પીય સ્થળોમાં મળે છે. એનો અર્થ એ કે ઈંટ બનાવવાનું ધોરણ કોઈ કેન્દ્રિય રીતે નક્કી થયું હશે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- ઢાંકેલી ગટર-વ્યવસ્થા: ઘરની ગટર શેરીની ગટરમાં જતી. પહેલાં ગટર-રસ્તાનું આયોજન થતું ને પછી ઘર બંધાતાં, જે આયોજિત નગરનો પુરાવો છે. ગટર સાફ કરવા માટે વચ્ચે વચ્ચે ખુલ્લી જગ્યા રખાતી, એટલે નિયમિત સફાઈ કોઈ કરતું હશે એવું અનુમાન થાય છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- ઘરની રચના: નીચલા નગરનાં ઘર આંગણાની આસપાસ બંધાતાં. શેરી તરફની નીચેની દીવાલમાં બારી નહોતી, એટલે ઘરની ખાનગીપણાની કાળજી લેવાતી. ઘણાં ઘરમાં ઈંટ જડેલું સ્નાનઘર ને ગટરનું જોડાણ હતું; કેટલાંક ઘરમાં બીજા માળે કે અગાશીએ જવાની સીડીના અવશેષ મળ્યા છે. મોહેં-જો-દડોમાં આશરે 700 કૂવા હોવાનો અંદાજ છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- મોહેં-જો-દડોનું મહાસ્નાનાગાર (Great Bath): કિલ્લા-વિસ્તારમાં આંગણામાં ઈંટનો લંબચોરસ હોજ; ઉત્તર ને દક્ષિણ બાજુથી અંદર ઊતરવા પગથિયાં; બિટ્યુમેનથી જલરોધક. આસપાસ ઓરડા હતા. આ ખાસ વિધિ-સ્નાન માટે હોવાનું મનાય છે; રોજિંદા સ્નાન માટે તો ઘરમાં સ્નાનઘર હતાં.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- લિપિ: હજુ ઉકેલાઈ નથી. ચિહ્નો આશરે 375 થી 400; મોટાભાગે જમણેથી ડાબે લખાતી (કેટલીક મુદ્રા પર જમણી બાજુ ચિહ્ન છૂટાં ને ડાબી બાજુ ભીડમાં દેખાય છે). મુદ્રા પરનાં લખાણ ટૂંકાં, સરેરાશ 5 ચિહ્ન. એટલે લિપિ મૂળાક્ષર (alphabet) જેવી નહોતી; દરેક ચિહ્ન કોઈ શબ્દ કે વિચાર બતાવતું હશે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- તોલાં: મોટેભાગે ચર્ટ પથ્થરનાં, ઘનાકાર, કોઈ નિશાની વગરનાં. નાનાં તોલાં દ્વિગુણ ક્રમે (1, 2, 4, 8, 16…) ને મોટાં દશાંશ ક્રમે. નાનાં તોલાં કદાચ ઘરેણાં ને મણકા તોળવા વપરાતાં. આખા વિસ્તારમાં એક જ માપ હોવાથી વેપાર સરળ બનતો.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- મુદ્રા (સીલ): મોટેભાગે સ્ટિએટાઇટ (સેલખડી) ની; પ્રાણી (એકશિંગી પ્રાણી સૌથી વધુ) ને લખાણ. વેપારમાં માલ ભરેલી થેલી બાંધીને ગાંઠ પર ભીની માટી લગાવી એના પર મુદ્રા દબાવાતી; છાપ અકબંધ હોય તો માલ રસ્તામાં કોઈએ ખોલ્યો નથી એની ખાતરી મળતી. એટલે મુદ્રા દૂરના વેપાર-સંપર્ક માટેનું સાધન હતી.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- આ લક્ષણો શું બતાવે છે? ઈંટનું એક ધોરણ, ગટરનું પૂર્વ-આયોજન, એકસરખાં તોલાં ને મુદ્રા, એ બધાં ભેગાં કરીએ તો મજબૂત કેન્દ્રિય સત્તા કે સંગઠિત વ્યવસ્થા દેખાય છે. પણ એ સત્તા રાજાની હતી, પૂજારીઓની હતી કે વેપારી-મંડળની, એ હજુ ખબર નથી.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- આજની સરખામણી: આજે પણ ભારતનાં ઘણાં શહેરોમાં ઢાંકેલી ગટર પૂરેપૂરી નથી, જ્યારે ઈ.સ.પૂ. 2600 ની આસપાસ મોહેં-જો-દડોમાં ઘરે-ઘરે ગટરનું જોડાણ હતું. એટલે 'સ્માર્ટ સિટી' જેવા આયોજનની ચર્ચામાં હડપ્પીય નગરનું ઉદાહરણ અપાય છે. ગુજરાતમાં ધોળાવીરાએ પથ્થરથી બાંધકામ ને પાણી-સંગ્રહનો જુદો નમૂનો આપ્યો.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones); UNESCO, https://whc.unesco.org/en/list/1645
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) 'મહાસ્નાનાગાર' એટલે શું? (1 ગુણ) (2) હડપ્પીય મુદ્રાનો ઉપયોગ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવો. (2 ગુણ) (3) હડપ્પીય નગર-આયોજનની વિશેષતાઓ જણાવો. (3 ગુણ) (4) હડપ્પીય લિપિ ઉકેલાઈ નથી, એની આપણી જાણકારી પર શી અસર છે? (3 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (gA-gs 2, rt-gs 1.8)
| લક્ષણ | શું મળ્યું | એનો અર્થ (અનુમાન) |
|---|---|---|
| કિલ્લો ને નીચું નગર | પશ્ચિમે ઊંચો કોટવાળો ભાગ, પૂર્વે રહેઠાણ | જાહેર ઇમારતો ને સામાન્ય લોકોનો વિસ્તાર જુદો; સામાજિક ભેદ |
| ઈંટ 4:2:1 | બધાં સ્થળોએ એક જ ગુણોત્તર | ધોરણ નક્કી કરનાર કોઈ સત્તા |
| ઢાંકેલી ગટર | ઘરની ગટર શેરીની ગટરમાં | પહેલાં આયોજન, પછી બાંધકામ; સ્વચ્છતાની કાળજી |
| તોલાં | ચર્ટનાં ઘનાકાર, દ્વિગુણ ક્રમ | વેપારમાં એક જ માપ |
| મુદ્રા | સ્ટિએટાઇટ, પ્રાણી + લખાણ | માલ પર છાપ; દૂરનો વેપાર |
| લિપિ | 375-400 ચિહ્ન, જમણેથી ડાબે | ઉકેલાઈ નથી, એટલે ઘણી વાત અનુમાન |
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: 'નગર-આયોજનની વિશેષતા' પૂછે તો આ ક્રમે લખો: કિલ્લો/નીચું નગર, ગ્રીડ રસ્તા, ઈંટ 4:2:1, ગટર, મહાસ્નાનાગાર/અન્નભંડાર. છેલ્લે એક વાક્ય: 'આ મજબૂત કેન્દ્રિય સત્તા ને આયોજન સૂચવે છે.'
3. સમાજ, અર્થતંત્ર ને વેપાર
હડપ્પીય અર્થતંત્ર ખેતી, પશુપાલન, હસ્તઉદ્યોગ ને દૂર-દૂરના વેપાર પર ટકેલું હતું. નગરો મોટાં હતાં, એટલે એમને ખવડાવવા આસપાસનાં ગામડાંમાં વધારાનું અનાજ પાકવું જરૂરી હતું. સમાજમાં ભેદ પણ હતા; કબરોમાં મળતી વસ્તુઓ ને ઘરનાં કદ એ બતાવે છે.
- ખેતી: ઘઉં, જવ, મસૂર, ચણા, તલ; ગુજરાતનાં સ્થળોએ બાજરી (millets) ને ડાંગરના દાણા (ડાંગર પ્રમાણમાં ઓછી મળે છે); કપાસની ખેતી. કાલીબંગન (રાજસ્થાન) માં ખેડેલું ખેતર; હળના માટીના નમૂના ચોલિસ્તાન ને બનાવલી (હરિયાણા) માંથી મળ્યા. કાલીબંગનના ખેતરમાં બે જુદી દિશામાં ચાસ હતા, એટલે એક સાથે બે પાક લેવાતા હશે એવું અનુમાન છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- સિંચાઈ: પંજાબ-સિંધમાં નહેરના પુરાવા નથી, પણ અફઘાનિસ્તાનના શોર્તુગઈમાં નહેરના અવશેષ મળ્યા છે. કૂવાનું પાણી ને ધોળાવીરા જેવાં જળાશયો પણ ખેતી માટે વપરાતાં હશે. સૂકા કચ્છમાં ધોળાવીરા ટક્યું એનું કારણ જ પાણીનું આયોજન હતું.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- પશુપાલન: ઢોર, ઘેટાં, બકરાં, ભેંસ, ભૂંડ; મુદ્રાઓ પર ખૂંધવાળો બળદ. હાડકાં પરથી ખબર પડે છે કે જંગલી ભૂંડ, હરણ ને ઘડિયાલ (મગરની જાત) જેવાં જંગલી પ્રાણીનો શિકાર પણ થતો.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- હસ્તઉદ્યોગ: મણકા (કાર્નેલિયન, જેસ્પર, સ્ટિએટાઇટ), શંખકામ, ધાતુકામ, મુદ્રા. ચન્હુ-દડો લગભગ સંપૂર્ણ હસ્તઉદ્યોગ-કેન્દ્ર; નાગેશ્વર ને બાલાકોટ શંખકામનાં કેન્દ્ર. મણકામાં છિદ્ર પાડવાનાં ખાસ શારડી-ઓજાર ચન્હુ-દડો, લોથલ ને ધોળાવીરામાંથી મળ્યાં છે; એટલે ગુજરાતનાં સ્થળો મણકા-ઉદ્યોગનાં ખરાં કેન્દ્ર હતાં.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- કાચા માલના સ્રોત: ભરૂચ (ગુજરાત) વિસ્તારમાંથી કાર્નેલિયન; રાજસ્થાનના ખેતડી વિસ્તારમાંથી તાંબું; દક્ષિણ ભારતમાંથી સોનું; અફઘાનિસ્તાનના શોર્તુગઈ પાસેથી લાજવર્દ (lapis lazuli). કાચો માલ મેળવવાની બે રીત: (1) સ્રોત પાસે વસાહત વસાવવી, જેમ કે શોર્તુગઈ, નાગેશ્વર, બાલાકોટ ને લોથલ; (2) ખેતડી જેવા વિસ્તારમાં ટુકડીઓ (expeditions) મોકલવી.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- વિદેશ-વેપાર: મેસોપોટેમિયાનાં લખાણોમાં દિલમુન (કદાચ બહેરીન), મગાન (કદાચ ઓમાન) ને 'મેલુહ્હા' નામના પ્રદેશનો ઉલ્લેખ છે; મેલુહ્હા હડપ્પીય પ્રદેશ હોવાનું મનાય છે. મેલુહ્હાથી કાર્નેલિયન, લાજવર્દ, તાંબું, સોનું ને જાતજાતનું લાકડું આવતું એવું લખાણોમાં છે. ઓમાન (મગાન) સાથે તાંબાનો સંપર્ક; લોથલમાં પર્શિયન અખાતની મુદ્રા.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- સમાજ: ઘરનાં કદ ને કબરની વસ્તુઓમાં ફરક, એટલે સામાજિક-આર્થિક ભેદ. કેટલીક કબરમાં તાંબાના અરીસા ને ઘરેણાં મળ્યાં છે; સ્ત્રી ને પુરુષ બંનેને ઘરેણાં સાથે દફનાવાતાં. મંદિર કે રાજમહેલ ચોક્કસ ઓળખાયાં નથી; શાસક કોણ હતા એ પ્રશ્ન ખુલ્લો છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- રમકડાં, પાસા, માટીની ગાડી, વ્હીસલ: બાળકો ને મનોરંજનનું જીવન બતાવે છે.સ્રોત: NCERT ધો.6 'Our Pasts-I'
- ગુજરાત સાથે સંબંધ: ખેતીમાં બાજરી, મણકામાં ભરૂચ વિસ્તારનો કાર્નેલિયન, શંખમાં નાગેશ્વર, બંદરમાં લોથલ. એટલે હડપ્પીય અર્થતંત્રનો 'કાચો માલ ને દરિયો' વાળો ભાગ મોટે ભાગે ગુજરાતમાં હતો. આજે પણ ખંભાતમાં અકીકના મણકાનું કામ થાય છે, જે બતાવે છે કે ગુજરાતમાં મણકા-કળાની પરંપરા ખૂબ જૂની છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones); Gujarat Tourism, https://www.gujarattourism.com (ખંભાત અકીક કામ)
- મેસોપોટેમિયા સાથે સરખામણી: ત્યાં વેપારના હિસાબ માટીની તકતી પર લખાતા ને આજે વંચાય છે; હડપ્પીય બાજુ એવું કોઈ લખાણ વંચાતું નથી. એટલે આપણો વેપારનો પુરાવો મોટે ભાગે 'વસ્તુઓ' (મુદ્રા, મણકા, તોલાં) છે, 'લખાણ' નહીં.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) 'મેલુહ્હા' વિશે જણાવો. (1 ગુણ) (2) હડપ્પીય લોકો કાચો માલ કેવી રીતે મેળવતા? (2 ગુણ) (3) સિંધુ સંસ્કૃતિના વિદેશ-વેપારના પુરાવા જણાવો. (3 ગુણ) (4) હડપ્પીય અર્થતંત્રમાં ગુજરાતનું સ્થાન ચર્ચો. (5 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (gA-gs 1, rt-gs 1.4)
| કાચો માલ | ક્યાંથી | શેમાં વપરાતો |
|---|---|---|
| કાર્નેલિયન | ભરૂચ વિસ્તાર (ગુજરાત) | લાલ મણકા |
| શંખ | નાગેશ્વર (ગુજરાત), બાલાકોટ | બંગડી, કડછી, જડતર |
| તાંબું | ખેતડી (રાજસ્થાન), ઓમાન | ઓજાર, વાસણ, ઘરેણાં |
| સોનું | દક્ષિણ ભારત | ઘરેણાં |
| લાજવર્દ | શોર્તુગઈ પાસે (અફઘાનિસ્તાન) | કીમતી મણકા |
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: 'અર્થતંત્ર' પ્રશ્નમાં ત્રણ ખાનાં બનાવો: ખેતી-પશુપાલન, હસ્તઉદ્યોગ, વેપાર. દરેકમાં એક ગુજરાત-ઉદાહરણ (રોજડી, ભરૂચનો કાર્નેલિયન, લોથલ, નાગેશ્વર) ઉમેરો તો જવાબ જુદો પડે.
4. સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: કલા ને ધર્મ
હડપ્પીય કલા નાના કદની પણ ઊંચી કારીગરીની છે: મૂર્તિઓ, મુદ્રાઓ, મૃદભાંડ ને ઘરેણાં. ધર્મ વિશે આપણી જાણકારી અવશેષો પરથી કરેલાં અનુમાન છે, કારણ કે લિપિ ઉકેલાઈ નથી. એટલે આ વિભાગમાં 'શું મળ્યું' ને 'એના પરથી શું માની શકાય' એ બંને જુદાં રાખીને વાંચો.
- કાંસાની 'નર્તકી' (મોહેં-જો-દડો): 'લોસ્ટ-વૅક્સ' (મીણ-ઢાળ) પદ્ધતિથી બનેલી ધાતુ-મૂર્તિ. આ પદ્ધતિમાં પહેલાં મીણનો નમૂનો બને, એના પર માટીનું પડ ચડે, ગરમ કરવાથી મીણ ઓગળી બહાર નીકળે ને ખાલી જગ્યામાં ધાતુ રેડાય. ધાતુ-ઢાળવાની આ કળા આજે પણ ભારતમાં ચાલે છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- 'પૂજારી-રાજા' (Priest-King): સ્ટિએટાઇટની દાઢીવાળી પુરુષ-મૂર્તિ, ત્રિપત્રી ભાતવાળું વસ્ત્ર (મોહેં-જો-દડો). 'પૂજારી-રાજા' નામ પુરાતત્ત્વવિદોએ મેસોપોટેમિયાના પૂજારી-રાજાઓ સાથે સરખાવીને આપ્યું છે; ખરેખર એ કોણ હતા એ ખબર નથી.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- મૃદભાંડ: લાલ સપાટી પર કાળા રંગની ભાત (Black-on-Red ware); ટેરાકોટા (પકવેલી માટી) ની સ્ત્રી-મૂર્તિઓ. ફેયાન્સ (રેતીમાંથી બનતો ચળકતો પદાર્થ) ના મણકા ને નાનાં પાત્ર પણ મળે છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- માતૃદેવી: ઘરેણાંથી શણગારેલી ટેરાકોટાની સ્ત્રી-મૂર્તિઓ, જેના પરથી ફળદ્રુપતાની પૂજા હોવાનું અનુમાન છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- 'પ્રોટો-શિવ' / 'પશુપતિ' મુદ્રા: યોગ-આસને બેઠેલી આકૃતિ, આસપાસ પ્રાણીઓ; જૉન માર્શલે તેને શિવનું આદિ-રૂપ કહ્યું. આ અર્થઘટન આજે ચર્ચાસ્પદ ગણાય છે, કારણ કે પછીના ગ્રંથોમાંથી ઊલટું પાછળ જઈને અર્થ બેસાડ્યો છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- પ્રકૃતિ-પૂજા: પીપળાનું વૃક્ષ, એકશિંગી પ્રાણી, પથ્થરના શંકુ આકાર (લિંગ જેવા). આ વૃક્ષ ને પ્રાણી પૂજાના સંકેત છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- અગ્નિવેદીઓ: કાલીબંગન ને લોથલમાં. મહાસ્નાનાગાર વિધિ-સ્નાન ને શુદ્ધિનો ખ્યાલ બતાવે છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- અંતિમ-વિધિ: મોટેભાગે દફન; કબરમાં માટીનાં વાસણ ને ઘરેણાં, જે પરલોકની માન્યતાનો સંકેત છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- અર્થઘટનની મુશ્કેલી: NCERT યાદ અપાવે છે કે પુરાતત્ત્વમાં જે વસ્તુ અજાણી કે અસામાન્ય લાગે એને ઘણી વાર 'ધાર્મિક' કહી દેવાય છે. દા.ત. સ્ત્રી-મૂર્તિ ખરેખર દેવી હતી કે રમકડું, એ નક્કી કહી શકાય નહીં. આ સાવધાની જવાબમાં લખો તો પરીક્ષકને સમજ દેખાય.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- વૈદિક ધર્મ સાથે સરખામણી: હડપ્પીય ધર્મમાં માતૃદેવી, વૃક્ષ ને પ્રાણીનું સ્થાન દેખાય છે ને કોઈ ચોક્કસ મંદિર મળ્યું નથી; ઋગ્વૈદિક ધર્મમાં ઇન્દ્ર, અગ્નિ, સોમ જેવા પુરુષ-દેવતા મુખ્ય ને પૂજાની રીત યજ્ઞ. હડપ્પીય ધર્મ વિશે માહિતી વસ્તુઓમાંથી, વૈદિક ધર્મ વિશે ગ્રંથોમાંથી મળે છે, એ મોટો ફરક છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones); NCERT ધો.6 'Our Pasts-I'
- ગુજરાતનો ખૂણો: લોથલની અગ્નિવેદીઓ ધાર્મિક વિધિનો ગુજરાતી પુરાવો છે. ધોળાવીરામાં નગરની પશ્ચિમે અલગ કબ્રસ્તાન મળ્યું છે, જેમાં સ્મારક જેવી રચનાઓ છે; એટલે મૃત્યુ-વિધિ માટે પણ આયોજન થતું.સ્રોત: ASI, https://asi.nic.in ; UNESCO, https://whc.unesco.org/en/list/1645
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) 'પશુપતિ મુદ્રા' વિશે જણાવો. (1 ગુણ) (2) 'લોસ્ટ-વૅક્સ' પદ્ધતિ એટલે શું? (2 ગુણ) (3) હડપ્પીય સ્ત્રી-મૂર્તિઓ પરથી શું અનુમાન થાય છે? (2 ગુણ) (4) હડપ્પીય ને વૈદિક ધર્મ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવો. (3 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (rt-gs 1.8, gA-gs 37)
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: ધર્મ પૂછે ત્યારે 'હોવાનું મનાય છે' કે 'અનુમાન છે' જેવી ભાષા વાપરો. લિપિ ઉકેલાઈ નથી એ એક વાક્ય ઉમેરવાથી જવાબ પરિપક્વ લાગે છે.
5. સિંધુ સંસ્કૃતિનું પતન (ઈ.સ.પૂ. 1900 પછી)
ઈ.સ.પૂ. 1900 ની આસપાસથી મોટાં નગરો ત્યજાયાં, લિપિ-મુદ્રા-માપનો ઉપયોગ ઘટ્યો ને ગ્રામીણ 'ઉત્તર હડપ્પીય' સંસ્કૃતિઓ બચી. પતન માટે એક નહીં, અનેક કારણ સૂચવાયાં છે. 'પતન' નો અર્થ લોકો મરી ગયા એવો નથી; નગરજીવન તૂટ્યું ને લોકો નાની વસાહતોમાં જીવવા લાગ્યા, એવો છે.
- આબોહવા-ફેરફાર ને સુકારો; વનનાશ. ઈંટો પકવવા ને ધાતુ ગાળવા ઘણું લાકડું બળતું, એટલે જંગલ ઘટ્યાં હશે એવું અનુમાન છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- વધુ પડતાં પૂર (ખાસ કરીને સિંધુ પર). સિંધુ કાંઠાનાં નગરોને પૂરથી વારંવાર નુકસાન થયું હશે એવું કેટલાક વિદ્વાનો માને છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- નદીઓનું વહેણ બદલાવું / ઘગ્ગર-હાકરાનું સુકાઈ જવું. નદી ખસી જાય તો ખેતી ને વેપાર બંને તૂટે, એટલે નગર ટકી ન શકે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- જમીનનો વધુ પડતો ઉપયોગ; કેન્દ્રીય સત્તાનું નબળું પડવું. લિપિ, મુદ્રા ને માપનું એકસરખાપણું તૂટવું એ એનો સંકેત છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- 'આર્ય આક્રમણ' નો જૂનો સિદ્ધાંત (મોર્ટિમર વ્હીલર) આજે પુરાવાના અભાવે મોટાભાગના ઇતિહાસકારો સ્વીકારતા નથી. મોહેં-જો-દડોમાં મળેલાં હાડપિંજર એક જ સમયે થયેલા હત્યાકાંડનાં છે એવું સાબિત થયું નથી.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- ગુજરાતમાં સાતત્ય: રંગપુર, રોજડી જેવાં સ્થળે હડપ્પીય પછીના તબક્કા (ઉત્તર હડપ્પીય, 'લસ્ટરસ રેડ વેર') મળે છે. સંસ્કૃતિ એકાએક ખતમ નહીં, ધીમે-ધીમે બદલાઈ.સ્રોત: ASI ઉત્ખનન અહેવાલ, રંગપુર (એસ.આર. રાવ, 1953-56)
- પતન પછી શું બદલાયું? મોટાં નગર, લેખન, પ્રમાણિત તોલાં ને દૂરનો વેપાર લગભગ બંધ થયાં; પણ ખેતી, પશુપાલન ને કેટલીક કારીગરી ગામડાંમાં ચાલુ રહી. ભારતમાં ફરી મોટાં નગરો છેક ઈ.સ.પૂ. 6ઠ્ઠી સદીની આસપાસ ગંગાના મેદાનમાં ઊભાં થયાં, જેને 'બીજું નગરીકરણ' કહે છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones); NCERT ધો.12 ભાગ-1, પ્રકરણ 2 (Kings, Farmers and Towns)
- આજે એમાંથી શું શીખવું? પાણી, જંગલ ને નદીના વહેણ પર આધાર રાખતું નગર આબોહવા બદલાય ત્યારે જોખમમાં આવે. ધોળાવીરાએ જળ-સંગ્રહથી લાંબો સમય ટકાવ્યો, ને એ જ ધોળાવીરા પાણી ઘટતાં ત્યજાયું; આજના કચ્છ-સૌરાષ્ટ્રના પાણી-આયોજન માટે આ જૂનો પાઠ છે.સ્રોત: UNESCO, https://whc.unesco.org/en/list/1645
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) 'ઉત્તર હડપ્પીય' તબક્કો એટલે શું? (1 ગુણ) (2) આર્ય-આક્રમણ સિદ્ધાંત આજે કેમ સ્વીકારાતો નથી? (2 ગુણ) (3) સિંધુ સંસ્કૃતિના પતનનાં કારણો જણાવો. (3 ગુણ) (4) પતન એટલે અંત નહીં પણ પરિવર્તન હતું, ચર્ચા કરો. (5 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (rt-gs 3, rt-gs 4)
| કારણ | પુરાવો / સંકેત | આજનો મત |
|---|---|---|
| આબોહવા-ફેરફાર, સુકારો | મોટાં નગર ત્યજાયાં, નાની વસાહતો વધી | મહત્ત્વનું કારણ મનાય છે |
| પૂર | સિંધુ કાંઠાનાં નગરોને નુકસાન (અનુમાન) | કેટલાંક નગર માટે લાગુ |
| નદીનું વહેણ બદલાવું | ઘગ્ગર-હાકરા સુકાઈ | ચોલિસ્તાન જેવા વિસ્તાર માટે લાગુ |
| કેન્દ્રિય સત્તા નબળી | લિપિ, મુદ્રા, માપ બંધ | નગરજીવન તૂટવાનું ચિહ્ન |
| આર્ય આક્રમણ | વ્હીલરનું અર્થઘટન | પુરાવાના અભાવે અસ્વીકાર્ય |
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: 5 ગુણમાં: પતનનો અર્થ (એક વાક્ય), 4-5 કારણ, પછી 'એક કારણ નહીં, અનેક કારણોની ભેગી અસર' એવું છેલ્લું વાક્ય. આર્ય-આક્રમણ સિદ્ધાંત લખો તો 'સ્વીકાર્ય નથી' સાથે જ લખો. ગુજરાતમાં રંગપુરનું સાતત્ય ઉમેરો.
6. સિંધુ સંસ્કૃતિ ને ગુજરાત
ગુજરાત, એટલે કે કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર ને મુખ્યભૂમિ, હડપ્પીય સંસ્કૃતિનો સૌથી સમૃદ્ધ પ્રદેશ છે. અહીં દરિયાકાંઠો, બંદર, કાચો માલ (કાર્નેલિયન, શંખ) ને ખેતી બધું હતું. ગુજરાતનાં સ્થળો સાબિત કરે છે કે સિંધુ સંસ્કૃતિ ફક્ત સિંધુ નદી સુધી સીમિત ન હતી. આ ટોપિક Group A 2024 માં પહેલો પ્રશ્ન હતો, એટલે અહીં જિલ્લા સાથે નામ પાકાં કરો.
- રંગપુર (સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો, ભાદર નદી): 1931 માં એમ.એસ. વત્સે ASI માટે પ્રાથમિક ખોદકામ કર્યું; ગુજરાતનું પહેલું શોધાયેલું હડપ્પીય સ્થળ. પછી એસ.આર. રાવે (1953-56) વ્યવસ્થિત ઉત્ખનન કરી હડપ્પીય ને ઉત્તર હડપ્પીય તબક્કા સ્થાપ્યા.સ્રોત: ASI ઉત્ખનન અહેવાલ, રંગપુર (એસ.આર. રાવ); Indian Archaeology, A Review
- લોથલ (સરગવાળા ગામ પાસે, ધોળકા તાલુકો, અમદાવાદ જિલ્લો): એસ.આર. રાવે 1954 માં શોધ્યું, 1955-60 ઉત્ખનન. પકવેલી ઈંટનો ગોદી (ડોકયાર્ડ) જેવો હોજ, મણકા-કારખાનું, ગોદામ, અગ્નિવેદી, પર્શિયન અખાતની મુદ્રા; એટલે દરિયાઈ વેપારનું કેન્દ્ર. 'લોથલ' નો અર્થ લોકમુખે 'મૃતકોનો ટેકરો'.સ્રોત: ASI, https://asi.nic.in ; Gujarat Tourism, https://www.gujarattourism.com
- લોથલ બંદર કેમ બન્યું? સાબરમતી-ભોગાવો વચ્ચેનું સ્થાન ખંભાતના અખાતની નજીક હતું, એટલે નદીમાર્ગે અંદરના પ્રદેશ સાથે ને દરિયામાર્ગે પશ્ચિમ એશિયા સાથે જોડાણ મળતું. પાછળ સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છના શંખ ને ભરૂચ વિસ્તારનો કાર્નેલિયન હતો. કાચો માલ, કારખાનું ને બંદર એક જ જગ્યાએ, એ લોથલની ખાસિયત.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones); ASI, https://asi.nic.in
- ધોળાવીરા (ખડીર બેટ, ભચાઉ તાલુકો, કચ્છ; સ્થાનિક નામ 'કોટડા ટીંબો'): જગતપતિ જોશીએ 1967-68 માં શોધ્યું; આર.એસ. બિષ્ટે 1990-2005 દરમિયાન ઉત્ખનન કર્યું. વસવાટ આશરે ઈ.સ.પૂ. 3000 થી 1500 સુધી.સ્રોત: UNESCO, https://whc.unesco.org/en/list/1645
- ધોળાવીરાની વિશેષતા: ત્રણ ભાગનું નગર (કિલ્લો, મધ્ય નગર, નીચું નગર); મનસર ને મનહર નાળાંનું પાણી બંધ-નાળાંથી વાળી પથ્થરમાં કોતરેલાં જળાશયોમાં સંગ્રહ, જે દુનિયાની સૌથી જૂની આયોજિત જળ-સંગ્રહ વ્યવસ્થાઓમાંની એક છે; ઉત્તર દરવાજે 10 મોટાં ચિહ્નોનું 'સાઇનબોર્ડ'; વિશાળ મેદાન; પથ્થરનો બહોળો ઉપયોગ. નગરની પશ્ચિમે અલગ કબ્રસ્તાન.સ્રોત: UNESCO, https://whc.unesco.org/en/list/1645
- ધોળાવીરા ને મોહેં-જો-દડોની સરખામણી: મોહેં-જો-દડો પાકી ઈંટનું નગર, ધોળાવીરા મોટે ભાગે પથ્થરનું; મોહેં-જો-દડોમાં બે ભાગ, ધોળાવીરામાં ત્રણ; મોહેં-જો-દડો નદી કાંઠે હતું એટલે કૂવા પૂરતા, ધોળાવીરા સૂકા ટાપુ પર હતું એટલે વરસાદી પાણી સંઘરવું પડ્યું. એટલે ધોળાવીરા બતાવે છે કે હડપ્પીય લોકો સ્થાનિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે આયોજન બદલતા.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones); UNESCO, https://whc.unesco.org/en/list/1645
- 27 જુલાઈ 2021: 'Dholavira: a Harappan City' ને UNESCO વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં સ્થાન (વિશ્વ ધરોહર સમિતિનું 44મું સત્ર); ભારતનું 40મું ને ગુજરાતનું ચોથું વિશ્વ ધરોહર સ્થળ; ભારતનું પહેલું હડપ્પીય વિશ્વ ધરોહર સ્થળ. ગુજરાતનાં બીજાં ત્રણ: ચાંપાનેર-પાવાગઢ પુરાતત્ત્વ ઉદ્યાન (2004), પાટણની રાણકી વાવ (2014), ઐતિહાસિક શહેર અમદાવાદ (2017).સ્રોત: PIB, 27-07-2021, https://pib.gov.in ; UNESCO, https://whc.unesco.org/en/statesparties/in
- સુરકોટડા (કચ્છ): જગતપતિ જોશીએ ઉત્ખનન કર્યું; પથ્થર-માટીનો કોટ ધરાવતી નાની કિલ્લેબંધ વસાહત; અહીંનાં હાડકાં ઘોડાનાં હોવાનો દાવો થયો, પણ નિષ્ણાતો એ અંગે એકમત નથી.સ્રોત: ASI, Indian Archaeology, A Review (સુરકોટડા ઉત્ખનન)
- રોજડી (રાજકોટ જિલ્લો, ભાદર નદી): ખેતી આધારિત ગ્રામીણ હડપ્પીય વસાહત. કુંતાસી (મોરબી પાસે): નાનું બંદર/ઉત્પાદન કેન્દ્ર. નાગેશ્વર (દ્વારકા પાસે) ને ગોલા ધોરો-બગસરા (કચ્છના અખાતના મથાળે, કચ્છ; MSU વડોદરાનું ઉત્ખનન 1996 થી): શંખ-બંગડીનું કામ. દેશળપર, શિકારપુર, કાનમેર, જૂની કુરાન (કચ્છ): અન્ય સ્થળો.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones) (નાગેશ્વર); ASI અહેવાલ
- ગુજરાતમાં આટલાં સ્થળ કેમ? (1) લાંબો દરિયાકાંઠો ને અખાત, એટલે વેપાર (લોથલ, કુંતાસી); (2) કાચો માલ: ભરૂચ વિસ્તારનો કાર્નેલિયન, કચ્છ-સૌરાષ્ટ્રના શંખ; (3) પાણીનું આયોજન (ધોળાવીરા); (4) સિંધ ને રાજસ્થાનથી સીધો જમીનમાર્ગ; (5) ઉત્તર હડપ્પીય સાતત્ય (રંગપુર, રોજડી).સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1 (Bricks, Beads and Bones)
- આજે: લોથલમાં ભારત સરકારનું રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વારસા સંકુલ (National Maritime Heritage Complex) વિકસાવાઈ રહ્યું છે; લોથલ ખાતે ASI નું સ્થળ-સંગ્રહાલય છે. ધોળાવીરા UNESCO યાદીમાં આવ્યા પછી કચ્છનું જાણીતું પ્રવાસન-સ્થળ બન્યું છે.સ્રોત: બંદર, જહાજરાની ને જળમાર્ગ મંત્રાલય, https://shipmin.gov.in
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) ગુજરાતનું પહેલું શોધાયેલું હડપ્પીય સ્થળ કયું? (1 ગુણ) (2) લોથલ બંદર કેમ બન્યું? (2 ગુણ) (3) ગુજરાતમાં આવેલ સિંધુ ખીણની વસાહતોની ટૂંકમાં સમીક્ષા કરો. (3 ગુણ, ખરો PYQ gA-gs 1) (4) ધોળાવીરાનું જળ-વ્યવસ્થાપન આજે પણ પ્રેરણારૂપ છે, ચર્ચા કરો. (5 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (gA-gs 1)
| ગુજરાતનું સ્થળ | જિલ્લો / પ્રદેશ | ઉત્ખનનકાર | ખાસ ઓળખ |
|---|---|---|---|
| રંગપુર | સુરેન્દ્રનગર (ભાદર નદી) | એમ.એસ. વત્સ 1931; એસ.આર. રાવ 1953-56 | ગુજરાતનું પહેલું શોધાયેલું હડપ્પીય સ્થળ; ઉત્તર હડપ્પીય સાતત્ય |
| લોથલ | અમદાવાદ (ધોળકા) | એસ.આર. રાવ 1955-60 | ગોદી, મણકા-કારખાનું, દરિયાઈ વેપાર |
| ધોળાવીરા | કચ્છ (ખડીર બેટ) | આર.એસ. બિષ્ટ 1990-2005 | જળાશયો, 3-ભાગી નગર, સાઇનબોર્ડ; UNESCO 2021 |
| સુરકોટડા | કચ્છ | જગતપતિ જોશી | નાની કિલ્લેબંધ વસાહત |
| રોજડી | રાજકોટ (ભાદર નદી) | (નોંધ નથી) | ખેતી આધારિત વસાહત |
| કુંતાસી | મોરબી | (નોંધ નથી) | નાનું બંદર/ઉત્પાદન કેન્દ્ર |
| નાગેશ્વર; ગોલા ધોરો (બગસરા) | દ્વારકા પાસે; કચ્છ (કચ્છના અખાતે) | (નોંધ નથી); MSU વડોદરા 1996 થી | શંખ-બંગડી ઉદ્યોગ |
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: ગુજરાતનાં સ્થળ પૂછે તો 'સ્થળ, જિલ્લો, એક ખાસિયત' ની યાદી લખો. ધોળાવીરા સાથે 'UNESCO 27-07-2021, ભારતનું 40મું' ને લોથલ સાથે 'ગોદી' લખવું ફરજિયાત માનો. 3 ગુણમાં 5-6 સ્થળ પૂરતાં; દરેકને એક જ લીટી આપો.
7. વૈદિક યુગ: સાહિત્ય ને કાળ-વિભાજન
હડપ્પીય નગરો પછી ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં 'વૈદિક સંસ્કૃતિ' ઉદય પામી. એની મુખ્ય માહિતી વેદ-સાહિત્યમાંથી મળે છે. અભ્યાસ માટે બે તબક્કા: પૂર્વ (ઋગ્વૈદિક) વૈદિક યુગ આશરે ઈ.સ.પૂ. 1500-1000 ને ઉત્તર વૈદિક યુગ આશરે ઈ.સ.પૂ. 1000-600. હડપ્પીય ઇતિહાસ વસ્તુઓ પરથી લખાય છે, વૈદિક ઇતિહાસ ગ્રંથો પરથી; આ ફરક યાદ રાખો.
- ચાર વેદ: ઋગ્વેદ (સ્તુતિ-મંત્ર, સૌથી જૂનો), સામવેદ (ગાન; ભારતીય સંગીતનું મૂળ), યજુર્વેદ (યજ્ઞ-વિધિ; શુક્લ ને કૃષ્ણ), અથર્વવેદ (જાદુ-ટોણા, ઔષધ, રોજિંદું જીવન).સ્રોત: NCERT ધો.6 'Our Pasts-I', પ્રકરણ 'What Books and Burials Tell Us'; NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1
- ઋગ્વેદ: 10 મંડળ, 1,028 સૂક્ત (બાલખિલ્ય સહિત); મંડળ 2-7 સૌથી જૂનાં ('કુળ-મંડળ'); મંડળ 10 સૌથી નવું. એમાં 'પુરુષ સૂક્ત' (વર્ણનો પહેલો ઉલ્લેખ) ને 'નાસદીય સૂક્ત' (સૃષ્ટિ-ઉત્પત્તિ) છે. ઋગ્વેદમાં અગ્નિ, ઇન્દ્ર ને સોમ ત્રણ મહત્ત્વના દેવ છે.સ્રોત: ઋગ્વેદ-સંહિતા; NCERT ધો.6 'Our Pasts-I', પ્રકરણ 'What Books and Burials Tell Us'
- મૌખિક પરંપરા: વેદ સદીઓ સુધી લખાયા વગર, ગુરુ પાસેથી શિષ્યે સાંભળીને ને ગોખીને સાચવ્યા. એટલે જ એને 'શ્રુતિ' કહે છે. ઋગ્વેદ લખાયો એ તો ઘણું પછી; આજે મળતી હસ્તપ્રતો બહુ જૂની નથી.સ્રોત: NCERT ધો.6 'Our Pasts-I', પ્રકરણ 'What Books and Burials Tell Us'
- ગાયત્રી મંત્ર: ઋગ્વેદ મંડળ 3 (ઋષિ વિશ્વામિત્ર), દેવતા સવિતા (સૂર્ય).સ્રોત: ઋગ્વેદ 3.62.10
- વેદ પછીનું સાહિત્ય: બ્રાહ્મણ ગ્રંથ (યજ્ઞ-વ્યાખ્યા), આરણ્યક (વનમાં ચિંતન), ઉપનિષદ (બ્રહ્મ-આત્મા, જ્ઞાનમાર્ગ; 'વેદાંત'). 'સત્યમેવ જયતે' મુંડક ઉપનિષદમાંથી છે, જે આજે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકનું સૂત્ર છે.સ્રોત: ભારત સરકાર, રાષ્ટ્રીય પ્રતીક, https://www.india.gov.in
- ઉપનિષદના ચિંતકો: યાજ્ઞવલ્ક્ય, ઉદ્દાલક આરુણિ જેવા ઋષિઓ; ગાર્ગી ને મૈત્રેયી જેવી સ્ત્રી-ચિંતકો. ગાર્ગી રાજા જનકના દરબારમાં ચર્ચા માટે જાણીતાં છે. ઉપનિષદોએ પ્રશ્ન પૂછવાની પરંપરા શરૂ કરી: 'આત્મા શું છે?', 'મૃત્યુ પછી શું?'. આ જ પ્રશ્નો પછી મહાવીર ને બુદ્ધે પણ પોતાની રીતે પૂછ્યા.સ્રોત: NCERT ધો.6 'Our Pasts-I', પ્રકરણ 'What Books and Burials Tell Us'; NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- વેદાંગ (6): શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, છંદ, જ્યોતિષ. ઉપવેદ: આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ, ગાંધર્વવેદ, શિલ્પવેદ (સ્થાપત્યવેદ).સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 2-4 સંદર્ભ
- ઋગ્વેદનો ભૌગોલિક પ્રદેશ 'સપ્તસિંધુ' (સાત નદીઓનો પ્રદેશ; સિંધુ ને એની ઉપનદીઓ તથા સરસ્વતી). નદીસ્તુતિ સૂક્તમાં (ઋગ્વેદ 10.75) વિતસ્તા (ઝેલમ), અસિક્ની (ચિનાબ), પરુષ્ણી (રાવી), શુતુદ્રી (સતલજ) જેવાં નામ છે. ઉત્તર વૈદિક યુગમાં કેન્દ્ર ગંગા-યમુના દોઆબ તરફ ખસ્યું.સ્રોત: NCERT ધો.6 'Our Pasts-I', પ્રકરણ 'What Books and Burials Tell Us'; ઋગ્વેદ 10.75 (નદીસ્તુતિ)
- પુરાતત્ત્વ: ઉત્તર વૈદિક યુગ 'ચિત્રિત ધૂસર મૃદભાંડ' (Painted Grey Ware, PGW) સંસ્કૃતિ સાથે સંકળાય છે; લોખંડ ('કૃષ્ણ અયસ' / શ્યામ અયસ) નો ઉપયોગ શરૂ. લોખંડની કુહાડીથી ગંગાનાં જંગલ સાફ થયાં ને ખેતી ફેલાઈ; આ ફેરફાર ઉત્તર વૈદિક અર્થતંત્રનો પાયો છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 2
- આજે મહત્ત્વ ને ગુજરાત: પુણેની ભાંડારકર ઓરિએન્ટલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં સચવાયેલી ઋગ્વેદની હસ્તપ્રતો 2007 માં UNESCO ના 'મેમરી ઑફ ધ વર્લ્ડ' રજિસ્ટરમાં સામેલ થઈ. ગુજરાતમાં ઉપનયન (જનોઈ), ગોત્ર, સંસ્કાર ને ગાયત્રી-પાઠ જેવી પરંપરા આજે પણ વૈદિક મૂળ બતાવે છે.સ્રોત: UNESCO Memory of the World, 'Rigveda' (2007), https://www.unesco.org/en/memory-world
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) 'નાસદીય સૂક્ત' વિશે જણાવો. (1 ગુણ) (2) વેદને 'શ્રુતિ' કેમ કહે છે? (2 ગુણ) (3) ઉત્તર વૈદિક સાહિત્યનો પરિચય આપો. (3 ગુણ) (4) ઉપનિષદોએ ભારતીય ચિંતનને નવી દિશા આપી, ચર્ચા કરો. (5 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (rt-gs 1.4, gA-gs 5)
| મુદ્દો | પૂર્વ (ઋગ્વૈદિક) યુગ, આ. ઈ.સ.પૂ. 1500-1000 | ઉત્તર વૈદિક યુગ, આ. ઈ.સ.પૂ. 1000-600 |
|---|---|---|
| પ્રદેશ | સપ્તસિંધુ (પંજાબ વિસ્તાર) | ગંગા-યમુના દોઆબ, પૂર્વ તરફ વિસ્તાર |
| અર્થતંત્ર | પશુપાલન મુખ્ય; ગાય = સંપત્તિ ('ગવિષ્ટિ' = યુદ્ધ) | સ્થાયી ખેતી મુખ્ય; લોખંડનાં ઓજાર |
| રાજકીય એકમ | જન (કબીલો); રાજા = 'ગોપતિ', મર્યાદિત સત્તા | જનપદ (પ્રદેશ); રાજાની સત્તા વધી, રાજસૂય-અશ્વમેધ યજ્ઞ |
| સભા-સમિતિ | સભા, સમિતિ, વિદથ પ્રભાવશાળી | સભા-સમિતિનું મહત્ત્વ ઘટ્યું; વિદથ લુપ્ત |
| સમાજ | વર્ણ-વ્યવસ્થા લવચીક, કર્મ આધારિત | વર્ણ જન્મ-આધારિત ને કઠોર; ગોત્ર, આશ્રમ-વ્યવસ્થા |
| સ્ત્રીનું સ્થાન | પ્રમાણમાં સારું; સભામાં ભાગ, વિદુષીઓ (ઘોષા, અપાલા, લોપામુદ્રા) | સ્થાન નીચું ગયું; સભામાં ભાગ બંધ |
| ધર્મ | પ્રકૃતિ-દેવતા: ઇન્દ્ર, અગ્નિ, વરુણ, સોમ; સાદી સ્તુતિ | પ્રજાપતિ, વિષ્ણુ, રુદ્ર મહત્ત્વના; જટિલ યજ્ઞ; ઉપનિષદમાં જ્ઞાનમાર્ગ |
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: પૂર્વ ને ઉત્તર વૈદિક યુગનો ભેદ પૂછાય તો '…માંથી …તરફ' એવી જોડ-રચના વાપરો; દરેક મુદ્દામાં એક શબ્દ-પુરાવો (ગોપતિ, જનપદ, PGW, લોખંડ) મૂકો.
8. વૈદિક સમાજ, રાજ્ય, અર્થતંત્ર ને ધર્મ
વૈદિક યુગમાં કબીલા-સમાજમાંથી પ્રાદેશિક રાજ્ય ને વર્ણ આધારિત સમાજ બન્યો. આ ફેરફાર જ પછીના મહાજનપદો ને જૈન-બૌદ્ધ ધર્મના ઉદયની પૃષ્ઠભૂમિ છે. એટલે આ વિભાગ દિવસના ચારે ટોપિકને જોડતી કડી છે.
- કુટુંબ: પિતૃસત્તાક; 'કુલ', 'ગ્રામ', 'વિશ', 'જન' એ ક્રમે સામાજિક-રાજકીય એકમ મોટો થતો.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 3 (Kinship, Caste and Class) સંદર્ભ
- સભા (વડીલોની નાની પરિષદ) ને સમિતિ (આખા જનની સભા, રાજાની પસંદગીમાં ભૂમિકા): શરૂઆતની લોકશાહી પરંપરાનો સંકેત.સ્રોત: ઋગ્વેદ; NCERT ધો.6 'Our Pasts-I'
- ઋગ્વૈદિક રાજા કેવો હતો? એ પછીના રાજાઓ જેવો નહોતો: એની પાસે રાજધાની, મહેલ કે કાયમી સેના નહોતી ને નિયમિત કર પણ નહોતો. એનું મુખ્ય કામ યુદ્ધમાં આગેવાની ને ગાયોનું રક્ષણ. એટલે 'ગોપતિ' નામ.સ્રોત: NCERT ધો.6 'Our Pasts-I', પ્રકરણ 'What Books and Burials Tell Us'
- દશરાજ્ઞ યુદ્ધ (દસ રાજાઓનું યુદ્ધ): પરુષ્ણી (રાવી) નદીના કાંઠે ભરત-કુળના રાજા સુદાસનો દસ રાજાઓના સંઘ પર વિજય; ઋગ્વેદ મંડળ 7 માં વર્ણન. 'ભારત' નામ સાથે ભરત-કુળ જોડાય છે, એટલે આ પ્રસંગ પરીક્ષામાં ગમે છે.સ્રોત: ઋગ્વેદ મંડળ 7
- ઉત્તર વૈદિક રાજા: રાજાની સત્તા વધી ને મોટા યજ્ઞ રાજાની શક્તિ બતાવવાનું સાધન બન્યા. રાજસૂય (અભિષેક), વાજપેય (રથ-દોડ) ને અશ્વમેધ. અશ્વમેધમાં ઘોડો છૂટો મુકાતો; જે રાજ્યમાંથી એ રોકટોક વગર પસાર થાય એ રાજા યજ્ઞ કરનારની સત્તા સ્વીકારે એમ ગણાતું.સ્રોત: NCERT ધો.6 'Our Pasts-I', પ્રકરણ 'Kingdoms, Kings and an Early Republic'
- અર્થતંત્ર: પૂર્વ યુગમાં ગાય સંપત્તિનું માપ, 'બલિ' = સ્વૈચ્છિક ભેટ; ઉત્તર યુગમાં ખેતી, 'બલિ' ફરજિયાત કર જેવો, વેપાર ને કારીગરી વધ્યાં.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 2
- ચાર આશ્રમ (ઉત્તર વૈદિક): બ્રહ્મચર્ય, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ, સંન્યાસ. ચાર પુરુષાર્થ: ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 3
- વર્ણ કેમ કઠોર બન્યો? ખેતી વધી, જમીન ને સંપત્તિ મહત્ત્વનાં બન્યાં; યજ્ઞ જટિલ થયા એટલે પુરોહિતનું સ્થાન ઊંચું થયું; રાજાને પોતાની સત્તા માટે પુરોહિતના ટેકાની જરૂર પડી. પરિણામે વર્ણ જન્મથી નક્કી થવા લાગ્યો ને સ્ત્રીઓ તથા શૂદ્રોનું સ્થાન નીચું ગયું.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 3; NCERT ધો.6 'Our Pasts-I'
- ધાર્મિક ફેરફાર ને પ્રતિક્રિયા: ઉત્તર વૈદિક યુગના ખર્ચાળ યજ્ઞ, પશુબલિ ને વર્ણ-કઠોરતા સામે ઈ.સ.પૂ. 6ઠ્ઠી સદીમાં નવા ચિંતન-પ્રવાહ (જૈન, બૌદ્ધ, આજીવિક વગેરે) ઊભા થયા.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- હડપ્પીય ને વૈદિક જીવનની સરખામણી: હડપ્પીય નગરીય, વૈદિક (શરૂઆતમાં) ગ્રામીણ-પશુપાલક; હડપ્પીય કાંસ્ય યુગ, ઉત્તર વૈદિક લોહ યુગ; હડપ્પીય લોકોની લિપિ હતી પણ ઉકેલાઈ નથી, વૈદિક સાહિત્ય મૌખિક હતું પણ આજે સમજાય છે; ઘોડો ને રથ ઋગ્વેદમાં મહત્ત્વના છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 1-2; NCERT ધો.6 'Our Pasts-I'
- આજે મહત્ત્વ: સભા-સમિતિ જેવી સંસ્થાઓને ભારતીય લોકશાહીનાં જૂનાં મૂળ તરીકે યાદ કરાય છે. ગામની પંચાયત કે જ્ઞાતિ-પંચમાં વડીલો ભેગા મળી નિર્ણય લે, એ વિચાર ગુજરાતનાં ગામડાંમાં આજે પણ દેખાય છે.સ્રોત: NCERT ધો.6 'Our Pasts-I'
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) 'દશરાજ્ઞ યુદ્ધ' વિશે જણાવો. (1 ગુણ) (2) અશ્વમેધ યજ્ઞનો રાજકીય હેતુ સમજાવો. (2 ગુણ) (3) ઉત્તર વૈદિક યુગમાં વર્ણ-વ્યવસ્થા કઠોર બનવાનાં કારણો જણાવો. (3 ગુણ) (4) ઉત્તર વૈદિક યુગમાં રાજાની સત્તા કેવી રીતે વધી? ચર્ચા કરો. (3 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (gA-gs 37, rt-gs 3)
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: 'વૈદિક યુગનું રાજ્યતંત્ર' માટે પાંચ શબ્દ-સ્તંભ યાદ રાખો: જનથી જનપદ, રાજાની સત્તા, સભા-સમિતિ, કર (બલિ), યજ્ઞો. 5 ગુણ હોય તો છેલ્લે એક લીટી લખો કે આ જ ફેરફારોએ જૈન-બૌદ્ધ ધર્મની ભૂમિકા તૈયાર કરી.
9. જૈન ધર્મ: મહાવીર સ્વામી, સિદ્ધાંત ને ગુજરાત
જૈન પરંપરા પ્રમાણે 24 તીર્થંકર થયા; પહેલા ઋષભદેવ (આદિનાથ) ને છેલ્લા (24મા) વર્ધમાન મહાવીર. 'જૈન' શબ્દ 'જિન' (ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવનાર) પરથી આવ્યો છે. 'તીર્થંકર' એટલે સંસાર-સાગર પાર કરવા 'તીર્થ' (ઘાટ) બાંધી આપનાર. ગુજરાત માટે આ ધર્મ ખાસ છે, કારણ કે અહીંના સમાજ, વેપાર ને સ્થાપત્ય પર એની ઊંડી છાપ છે.
- 23મા તીર્થંકર પાર્શ્વનાથ (કાશી) એ ચાર વ્રત આપ્યાં: અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય (ચોરી ન કરવી), અપરિગ્રહ. મહાવીરે પાંચમું બ્રહ્મચર્ય ઉમેર્યું, એટલે પંચમહાવ્રત. આ પરથી સમજાય કે જૈન ધર્મ મહાવીર પહેલાં પણ હતો; મહાવીરે એને સુધારીને ફેલાવ્યો.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- મહાવીર: જન્મ વૈશાલી પાસે કુંડગ્રામ (બિહાર), જ્ઞાતૃક કુળ; પિતા સિદ્ધાર્થ, માતા ત્રિશલા. પરંપરાગત વર્ષ ઈ.સ.પૂ. 599-527; ઘણા ઇતિહાસકારો આશરે ઈ.સ.પૂ. 540-468 માને છે.સ્રોત: NCERT ધો.6 'Our Pasts-I', પ્રકરણ 'New Questions and Ideas'
- 30 વર્ષે ગૃહત્યાગ; આશરે 12 વર્ષની તપશ્ચર્યા પછી ઋજુપાલિકા નદી કાંઠે સાલવૃક્ષ નીચે 'કૈવલ્ય' (સર્વજ્ઞાન); 'જિન', 'મહાવીર' કહેવાયા. 72 વર્ષે પાવાપુરી (બિહાર) માં નિર્વાણ.સ્રોત: જૈન પરંપરા, કલ્પસૂત્ર; NCERT ધો.6
- ત્રિરત્ન: સમ્યક્ દર્શન (શ્રદ્ધા), સમ્યક્ જ્ઞાન, સમ્યક્ ચારિત્ર્ય; આ ત્રણે ભેગાં હોય તો જ મોક્ષનો માર્ગ ખૂલે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- સિદ્ધાંત: સર્વ જીવોમાં જીવ (આત્મા) છે, એટલે કડક અહિંસા; કર્મ-બંધનથી મુક્તિ માટે તપ; ઈશ્વરને સર્જનહાર ન માનવો; અનેકાંતવાદ (સત્યનાં અનેક પાસાં) ને સ્યાદ્વાદ (કથન 'કદાચ', એટલે અમુક દૃષ્ટિએ સાચું).સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- સાધુ ને ગૃહસ્થ: પાંચ વ્રત સાધુ પૂરેપૂરાં પાળે એટલે 'મહાવ્રત'; ગૃહસ્થ એ જ વ્રત હળવા સ્વરૂપે પાળે એટલે 'અણુવ્રત'. આ વ્યવસ્થાથી સામાન્ય વેપારી-ખેડૂત પણ ધર્મ સાથે જોડાયેલો રહ્યો.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings); જૈન પરંપરા
- ઉપદેશની ભાષા અર્ધમાગધી (પ્રાકૃત), જે લોકભાષા હતી; ધર્મગ્રંથ 'આગમ'.સ્રોત: NCERT ધો.6 'Our Pasts-I', પ્રકરણ 'New Questions and Ideas'
- પંથ: દિગંબર (વસ્ત્રત્યાગ; ભદ્રબાહુની પરંપરા, દક્ષિણ) ને શ્વેતાંબર (સફેદ વસ્ત્ર; સ્થૂલભદ્રની પરંપરા). ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય ભદ્રબાહુ સાથે શ્રવણબેલગોલા (કર્ણાટક) ગયા હોવાની પરંપરા. ગુજરાતમાં મોટે ભાગે શ્વેતાંબર પરંપરા જોવા મળે છે.સ્રોત: જૈન પરંપરા; NCERT ધો.12 ઇતિહાસ ભાગ-1, પ્રકરણ 2 સંદર્ભ
- જૈન પરિષદો: પહેલી પાટલીપુત્રમાં (આશરે ઈ.સ.પૂ. 300, સ્થૂલભદ્ર); બીજી વલભી, ગુજરાતમાં (ઈ.સ. 5મી સદી; આશરે 453 કે 466, દેવર્ધિગણિ ક્ષમાશ્રમણ). વલભી પરિષદમાં શ્વેતાંબર આગમો લિખિત સ્વરૂપે સંકલિત થયા. એટલે આજે જે જૈન આગમ વંચાય છે એનું લિખિત રૂપ ગુજરાતની ધરતી પર ઘડાયું.સ્રોત: જૈન પરંપરા; ગુજરાત રાજ્ય ગૅઝેટિયર (ભાવનગર જિલ્લો, વલભી)
- ગુજરાતમાં જૈન ધર્મ કેમ મજબૂત બન્યો? (1) વેપારી વર્ગને અહિંસા ને પ્રામાણિકતાનો ઉપદેશ માફક આવ્યો; (2) સોલંકી રાજાઓ, ખાસ કરીને કુમારપાળ, ને હેમચંદ્રાચાર્ય જેવા આચાર્યોનો ટેકો; (3) વલભી જેવું વિદ્યાકેન્દ્ર. એની અસર આજે શાકાહાર, પાંજરાપોળ (પશુ-આશ્રય) ને મહાજન-પરંપરામાં દેખાય છે.સ્રોત: ગુજરાત રાજ્ય ગૅઝેટિયર; NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- આજે મહત્ત્વ: ગાંધીજીના અહિંસાના વિચાર પર જૈન ચિંતક શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર (રાયચંદભાઈ) ની ઊંડી અસર હતી; ગાંધીજીએ આત્મકથા 'સત્યના પ્રયોગો' માં એમને યાદ કર્યા છે. એટલે જૈન અહિંસા ગુજરાત મારફતે રાષ્ટ્રીય ચળવળ સુધી પહોંચી.સ્રોત: મો.ક. ગાંધી, 'સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા' (નવજીવન), પ્રકરણ 'રાયચંદભાઈ'
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) 'જિન' શબ્દનો અર્થ જણાવો. (1 ગુણ) (2) 'અનેકાંતવાદ' સંક્ષિપ્તમાં સમજાવો. (2 ગુણ) (3) વલભીની જૈન પરિષદનું મહત્ત્વ જણાવો. (3 ગુણ) (4) ગુજરાતના સમાજ ને સંસ્કૃતિ પર જૈન ધર્મની અસર ચર્ચો. (5 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (rt-gs 1.8, gA-gs 50)
| ગુજરાત ને જૈન ધર્મ: સ્થળ/વ્યક્તિ | મહત્ત્વ |
|---|---|
| શત્રુંજય પર્વત, પાલીતાણા (ભાવનગર) | સેંકડો જૈન મંદિરોનો સમૂહ; આદિનાથ (ઋષભદેવ) નું મુખ્ય તીર્થ |
| ગિરનાર (જૂનાગઢ) | 22મા તીર્થંકર નેમિનાથનું નિર્વાણ-સ્થળ મનાય છે; નેમિનાથ મંદિર |
| તારંગા (મહેસાણા) | સોલંકી રાજા કુમારપાળે બંધાવેલું અજિતનાથ મંદિર (12મી સદી) |
| કુંભારિયા (બનાસકાંઠા, અંબાજી પાસે) | સોલંકી કાળનાં આરસનાં જૈન મંદિરો |
| વલભી (ભાવનગર) | બીજી જૈન પરિષદ; આગમોનું લેખન-સંકલન |
| હેમચંદ્રાચાર્ય | સોલંકી કાળના જૈન આચાર્ય; 'સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન' વ્યાકરણ; કુમારપાળના ગુરુ |
| સમ્રાટ સંપ્રતિ | અશોકના પૌત્ર, જૈન ધર્મના સંરક્ષક; ગાંધીનગરમાં એમના નામે જૈન વારસા સંગ્રહાલય (લોકાર્પણ 31-03-2026) |
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: જૈન ધર્મ પર 3 ગુણ: તીર્થંકર-સંખ્યા, મહાવીર (એક વાક્ય), ત્રિરત્ન/પંચમહાવ્રત ને એક ગુજરાત-કડી (વલભી પરિષદ કે પાલીતાણા). ગુજરાત-કડી જ તમારો જવાબ બીજાથી જુદો પાડે.
10. બૌદ્ધ ધર્મ: ગૌતમ બુદ્ધ, ઉપદેશ, સંગીતિઓ
બૌદ્ધ ધર્મના સ્થાપક ગૌતમ બુદ્ધ (સિદ્ધાર્થ) શાક્ય કુળના હતા. એમણે અતિ-ભોગ ને અતિ-તપ બંનેને છોડીને 'મધ્યમ માર્ગ' બતાવ્યો. જૈન ધર્મ ભારતમાં જ મોટે ભાગે રહ્યો, જ્યારે બૌદ્ધ ધર્મ એશિયાભરમાં ફેલાયો; એ ફરક આ વિભાગમાં ધ્યાનમાં રાખો.
- જન્મ: લુમ્બિની (હાલ નેપાળ), કપિલવસ્તુના શાક્ય કુળમાં; પિતા શુદ્ધોધન, માતા માયાદેવી. પરંપરાગત વર્ષ આશરે ઈ.સ.પૂ. 563-483 (ઇતિહાસકારોમાં મતભેદ). લુમ્બિનીમાં અશોકનો સ્તંભ-લેખ છે, જેમાં 'અહીં બુદ્ધનો જન્મ થયો' એમ લખી ગામનો કર ઘટાડ્યાનો ઉલ્લેખ છે.સ્રોત: NCERT ધો.6 'Our Pasts-I', પ્રકરણ 'New Questions and Ideas'; અશોકનો રુમ્મિનદેઈ સ્તંભ-લેખ
- જીવનની ચાર મહાન ઘટના ને સ્થળ: જન્મ લુમ્બિની; જ્ઞાનપ્રાપ્તિ (સંબોધિ) બોધગયામાં પીપળા નીચે (35 વર્ષે); પહેલો ઉપદેશ 'ધર્મચક્રપ્રવર્તન' સારનાથ (વારાણસી પાસે); મહાપરિનિર્વાણ કુશીનગર (80 વર્ષે).સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- ગૃહત્યાગ કેમ? બૌદ્ધ પરંપરા પ્રમાણે સિદ્ધાર્થે વૃદ્ધ, રોગી, મૃતદેહ ને સંન્યાસી જોયા; પહેલા ત્રણ દૃશ્યોએ દુઃખનો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો ને ચોથાએ ઉકેલનો રસ્તો સૂચવ્યો. એટલે બુદ્ધનો આખો ઉપદેશ 'દુઃખ ને એનો અંત' પર ઊભો છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- ચાર આર્યસત્ય: (1) દુઃખ છે, (2) દુઃખનું કારણ તૃષ્ણા છે, (3) દુઃખનો અંત (નિર્વાણ) શક્ય છે, (4) એનો માર્ગ અષ્ટાંગ માર્ગ છે. ડૉક્ટર રોગ ઓળખે, કારણ શોધે, સાજા થવાની ખાતરી આપે ને દવા આપે; ચાર આર્યસત્ય આ જ ક્રમમાં છે, એટલે યાદ રાખવાં સહેલાં.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- અષ્ટાંગ માર્ગ: સમ્યક્ દૃષ્ટિ, સમ્યક્ સંકલ્પ, સમ્યક્ વાણી, સમ્યક્ કર્મ, સમ્યક્ આજીવિકા, સમ્યક્ વ્યાયામ (પ્રયત્ન), સમ્યક્ સ્મૃતિ, સમ્યક્ સમાધિ.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- ત્રિરત્ન (બૌદ્ધ): બુદ્ધ, ધમ્મ, સંઘ. સંઘમાં સ્ત્રીઓને પ્રવેશ; બુદ્ધની પાલક માતા મહાપ્રજાપતિ ગૌતમી પહેલાં ભિક્ષુણી. સંઘમાં દરેક વર્ણના લોકો જોડાઈ શકતા, એ એ સમયે મોટી વાત હતી.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- ગ્રંથ: ત્રિપિટક (પાલિ ભાષામાં): વિનય પિટક (સંઘના નિયમ), સુત્ત પિટક (ઉપદેશ), અભિધમ્મ પિટક (તત્ત્વજ્ઞાન). જાતક કથાઓ: બુદ્ધના પૂર્વજન્મની કથાઓ.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- પંથ: ચોથી સંગીતિ પછી હીનયાન (થેરવાદ; બુદ્ધ માર્ગદર્શક) ને મહાયાન (બુદ્ધ-બોધિસત્ત્વની મૂર્તિપૂજા) અલગ પડ્યા; પછી વજ્રયાન.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- ફેલાવો કેમ થયો? (1) લોકભાષા પાલિમાં સાદો ઉપદેશ; (2) સંઘની શિસ્તબદ્ધ વ્યવસ્થા; (3) અશોક જેવા રાજાનો આશ્રય; અશોકે પુત્ર મહેન્દ્ર ને પુત્રી સંઘમિત્રાને શ્રીલંકા મોકલ્યાં હોવાની પરંપરા છે; (4) વેપારીઓના માર્ગે ધર્મ-પ્રચારકો મધ્ય એશિયા ને ચીન પહોંચ્યા.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings); NCERT ધો.12 ભાગ-1, પ્રકરણ 2
- આજે મહત્ત્વ: રાષ્ટ્રીય પ્રતીક સારનાથના અશોકના સિંહ-શીર્ષ પરથી લીધું છે ને રાષ્ટ્રધ્વજમાં અશોક-ચક્ર છે. બોધગયાનું મહાબોધિ મંદિર (2002), સાંચીના બૌદ્ધ સ્મારકો (1989) ને સારનાથ (2026) UNESCO વિશ્વ ધરોહર છે.સ્રોત: https://www.india.gov.in (રાષ્ટ્રીય પ્રતીક, રાષ્ટ્રધ્વજ); UNESCO, https://whc.unesco.org/en/list/1056 , https://whc.unesco.org/en/list/524
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) 'ધર્મચક્રપ્રવર્તન' એટલે શું? (1 ગુણ) (2) બૌદ્ધ 'ત્રિપિટક' વિશે ટૂંકમાં જણાવો. (2 ગુણ) (3) બૌદ્ધ ધર્મની ચાર સંગીતિઓ ટૂંકમાં જણાવો. (3 ગુણ) (4) બૌદ્ધ ધર્મ ભારત બહાર કેમ ફેલાયો? ચર્ચા કરો. (5 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (rt-gs 1.8, rt-gs 2.9, gA-gs 3)
| બૌદ્ધ સંગીતિ | સ્થળ | સમય / આશ્રયદાતા | અધ્યક્ષ | પરિણામ |
|---|---|---|---|---|
| પહેલી | રાજગૃહ (સપ્તપર્ણી ગુફા) | બુદ્ધના નિર્વાણ પછી તરત; અજાતશત્રુ | મહાકશ્યપ | સુત્ત ને વિનય પિટકનું સંકલન |
| બીજી | વૈશાલી | આશરે 100 વર્ષ પછી; કાલાશોક | સબકામી | શિસ્ત-નિયમ પર મતભેદ; સ્થવિરવાદી ને મહાસાંઘિક જુદા પડ્યા |
| ત્રીજી | પાટલીપુત્ર | અશોક (ઈ.સ.પૂ. 3જી સદી) | મોગ્ગલિપુત્ત તિસ્સ | અભિધમ્મ પિટક; વિદેશમાં ધર્મ-પ્રચારકો |
| ચોથી | કાશ્મીર (કુંડલવન) | કનિષ્ક (ઈ.સ. 1લી-2જી સદી) | વસુમિત્ર (ઉપાધ્યક્ષ અશ્વઘોષ) | હીનયાન-મહાયાન વિભાજન |
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: બુદ્ધનું જીવન પૂછે તો 'ચાર સ્થળ' (લુમ્બિની, બોધગયા, સારનાથ, કુશીનગર) ને ઉપદેશ પૂછે તો 'ચાર આર્યસત્ય, અષ્ટાંગ માર્ગ, મધ્યમ માર્ગ'. આ બે જુદાં ખાનાં મનમાં રાખો.
11. ગુજરાતમાં બૌદ્ધ ધર્મના પુરાવા
મૌર્ય કાળથી મૈત્રક કાળ સુધી ગુજરાતમાં બૌદ્ધ ધર્મ પ્રભાવશાળી હતો. શિલાલેખ, સ્તૂપ, વિહાર ને ગુફાઓ એના પુરાવા છે. આ મુદ્દો 'ગુજરાતનો ઇતિહાસ' ને 'બૌદ્ધ ધર્મ' બંને ભાગમાં પૂછાઈ શકે, એટલે કાળ-ક્રમ પ્રમાણે યાદ રાખો.
- ગિરનાર (જૂનાગઢ) શિલાલેખ: અશોકના 14 મુખ્ય શિલાલેખ (પ્રાકૃત ભાષા, બ્રાહ્મી લિપિ); એ જ શિલા પર પછી રુદ્રદામન (ઈ.સ. 150, સંસ્કૃત; સુદર્શન તળાવનું સમારકામ) ને સ્કંદગુપ્તના લેખ. એક જ શિલા પર ત્રણ યુગના લેખ, એ ગિરનારની ખાસિયત.સ્રોત: ASI, https://asi.nic.in ; NCERT ધો.12 ઇતિહાસ ભાગ-1, પ્રકરણ 2
- અશોકના લેખમાં શું છે? આ લેખો સીધા બૌદ્ધ ધર્મ-સિદ્ધાંત નહીં, પણ 'ધમ્મ' શીખવે છે: જીવદયા, વડીલોનો આદર, બધા સંપ્રદાયો પ્રત્યે સહિષ્ણુતા. પણ અશોક પોતે બૌદ્ધ હતા, એટલે ગિરનારના લેખ ગુજરાતમાં બૌદ્ધ વિચારનો પહેલો મોટો પુરાવો ગણાય છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 ઇતિહાસ ભાગ-1, પ્રકરણ 2 (Kings, Farmers and Towns)
- દેવની મોરી (શામળાજી પાસે, અરવલ્લી જિલ્લો): 1960-63 માં આર.એન. મહેતા ને એસ.એન. ચૌધરીએ ઉત્ખનન કર્યું; મહાસ્તૂપ ને વિહાર (ઈ.સ. 3જી-4થી સદી); સ્તૂપમાંથી બ્રાહ્મી-સંસ્કૃત લેખવાળો પથ્થરનો અસ્થિ-કળશ. લેખમાં 'દશબલ શરીર નિલય' (બુદ્ધના દેહાવશેષનું સ્થાન). આજે સ્થળ મેશ્વો જળાશયમાં ડૂબેલું છે.સ્રોત: Gujarat Tourism, https://gujarattourism.com/north-zone/aravalli/dev-ni-mori.html
- વડનગર (મહેસાણા): ઉત્ખનનમાં બૌદ્ધ વિહાર ને સ્તૂપના અવશેષ મળ્યા; હ્યુ-એન-ત્સાંગે વર્ણવેલા 'આનંદપુર' સાથે એની ઓળખ કરાય છે.સ્રોત: ASI (વડનગર ઉત્ખનન); ગુજરાત પુરાતત્ત્વ ખાતું
- બૌદ્ધ ગુફાઓ: જૂનાગઢની ઉપરકોટ ગુફાઓ, બાવા-પ્યારાની ગુફાઓ, ખાપરા-કોડિયાની ગુફાઓ; તળાજા ને સાણા (ભાવનગર/ગીર સોમનાથ), ખંભાલીડા (રાજકોટ; શિલ્પમાં બોધિસત્ત્વ), કડિયા ડુંગર (ભરૂચ). ગુફાઓ સાદી છે, કારણ કે વરસાદના ચાર મહિના ભિક્ષુઓ એક જગ્યાએ રહેતા (વર્ષાવાસ) ને એ માટે રહેઠાણ જોઈતું.સ્રોત: Gujarat Tourism, https://www.gujarattourism.com ; ASI
- વલભી (મૈત્રક રાજધાની, ઈ.સ. 5-8મી સદી): બૌદ્ધ વિહારો ને વિદ્યાપીઠ; ચીની યાત્રી હ્યુ-એન-ત્સાંગ (7મી સદી) ને ઇ-ત્સિંગે એનું વર્ણન કર્યું; નાલંદા જેવી ખ્યાતિ. વલભીમાં બૌદ્ધ વિહાર ને જૈન પરિષદ બંને હતાં, એટલે એ ધાર્મિક સહઅસ્તિત્વનું ગુજરાતી ઉદાહરણ છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 ઇતિહાસ ભાગ-1 સંદર્ભ; ગુજરાત રાજ્ય ગૅઝેટિયર
- ગુજરાતમાં બૌદ્ધ ધર્મ કેમ ઘટ્યો? મૈત્રક કાળ પછી રાજ્યાશ્રય શૈવ ને જૈન પરંપરા તરફ વધુ ગયો; વિહારો રાજ્ય ને વેપારીઓના દાન પર ચાલતા, એ દાન ઘટ્યું. જૈન ધર્મ પાસે ગૃહસ્થ-સમાજનો મજબૂત ટેકો હતો, એટલે એ ટક્યો. આ સરખામણી 5 ગુણના જવાબમાં ઉપયોગી છે.સ્રોત: ગુજરાત રાજ્ય ગૅઝેટિયર; NCERT ધો.12 ઇતિહાસ ભાગ-1, પ્રકરણ 4
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) દેવની મોરીના અસ્થિ-કળશ વિશે જણાવો. (1-2 ગુણ) (2) ગિરનાર શિલાલેખનું ઐતિહાસિક મહત્ત્વ સમજાવો. (3 ગુણ) (3) ગુજરાતમાં બૌદ્ધ ધર્મ કેમ ઘટ્યો? (3 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (gA-gs 1, gA-gs 6)
| સ્થળ | જિલ્લો | કાળ | શું મળ્યું |
|---|---|---|---|
| ગિરનાર શિલા | જૂનાગઢ | મૌર્ય (ઈ.સ.પૂ. 3જી સદી) | અશોકના 14 મુખ્ય શિલાલેખ |
| દેવની મોરી | અરવલ્લી | ઈ.સ. 3જી-4થી સદી | મહાસ્તૂપ, વિહાર, અસ્થિ-કળશ |
| ઉપરકોટ, બાવા-પ્યારા, ખાપરા-કોડિયા | જૂનાગઢ | આશરે ઈ.સ.પૂ. 3જી સદીથી ઈ.સ. 4થી સદી (ગુફા પ્રમાણે જુદો) | ભિક્ષુઓની ગુફાઓ |
| વડનગર | મહેસાણા | આશરે ઈ.સ. 2જી-7મી સદી | વિહાર, સ્તૂપ |
| વલભી | ભાવનગર | મૈત્રક (ઈ.સ. 5-8મી સદી) | વિહારો, વિદ્યાપીઠ |
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: 'ગુજરાતમાં બૌદ્ધ ધર્મ' માટે પાંચ નામ 3 ગુણ માટે પૂરતાં: ગિરનાર શિલાલેખ, દેવની મોરી અસ્થિ-કળશ, વડનગર વિહાર, ગુફાઓ, વલભી. 5 ગુણમાં દરેકનો કાળ ને એક ખાસિયત ઉમેરો.
12. જૈન ને બૌદ્ધ ધર્મ: તુલના ને ઉદયનાં કારણ
બંને ધર્મ ઈ.સ.પૂ. 6ઠ્ઠી સદીમાં મગધ-પ્રદેશમાં, ક્ષત્રિય રાજકુમારો દ્વારા, વૈદિક કર્મકાંડ સામેના પ્રતિભાવરૂપે ઊભા થયા; છતાં બંનેમાં ઘણા ભેદ છે. 'તફાવત સમજાવો' પ્રકારના PYQ માટે આ વિભાગ સીધો કામ લાગે.
- ઉદયનાં કારણ: (1) ખર્ચાળ યજ્ઞ ને પશુબલિ સામે અસંતોષ; (2) વર્ણ-કઠોરતા, ખાસ કરીને ક્ષત્રિય-વૈશ્ય વર્ગની નારાજગી; (3) ખેતીમાં બળદની જરૂર, એટલે પશુબલિ સામે અહિંસા લોકપ્રિય; (4) વેપારી (વૈશ્ય) વર્ગનો ટેકો; (5) સંસ્કૃતને બદલે લોકભાષા (પ્રાકૃત/પાલિ) માં ઉપદેશ.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- એ જ સમયે કેમ? ઈ.સ.પૂ. 6ઠ્ઠી સદીમાં ગંગાના મેદાનમાં નવાં નગર, સિક્કા ને વેપાર વધ્યાં (બીજું નગરીકરણ). નવા ધનિક વેપારીઓને વૈદિક સમાજમાં ઊંચું સ્થાન નહોતું; જૈન-બૌદ્ધ ધર્મે એમને માન આપ્યું ને એમણે સંઘને દાન આપ્યું. એટલે ધર્મનો ઉદય આર્થિક ફેરફાર સાથે જોડાયેલો હતો.સ્રોત: NCERT ધો.12 ભાગ-1, પ્રકરણ 2 ને 4
- સમાનતા: વેદની સર્વોપરિતા ને યજ્ઞનો અસ્વીકાર; અહિંસા; કર્મ-પુનર્જન્મ; સંઘ-વ્યવસ્થા; લોકભાષા.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- બીજા ચિંતકો પણ હતા: એ જ સમયે આજીવિક (મક્ખલિ ગોસાલ) જેવા સંપ્રદાય પણ હતા. એટલે 6ઠ્ઠી સદી 'વિચારોની હરીફાઈ'ની સદી હતી; જૈન ને બૌદ્ધ ટકી રહ્યા કારણ કે એમની પાસે મજબૂત સંઘ ને અનુયાયીઓ હતા.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 4 (Thinkers, Beliefs and Buildings)
- ગુજરાતમાં બંનેનો અનુભવ જુદો: બૌદ્ધ ધર્મના અવશેષ આજે મોટે ભાગે પુરાતત્ત્વમાં (ગુફા, સ્તૂપ) છે, જ્યારે જૈન ધર્મ આજે પણ જીવંત સમાજ ને તીર્થ (પાલીતાણા, ગિરનાર, તારંગા) રૂપે છે. આ વાક્ય તુલનાના જવાબને ગુજરાત-ખૂણો આપે છે.સ્રોત: ગુજરાત રાજ્ય ગૅઝેટિયર; Gujarat Tourism, https://www.gujarattourism.com
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) જૈન ને બૌદ્ધ ત્રિરત્ન વચ્ચેનો તફાવત જણાવો. (2 ગુણ) (2) ઈ.સ.પૂ. 6ઠ્ઠી સદીમાં નવા ધર્મોના ઉદયનાં કારણો જણાવો. (3 ગુણ) (3) જૈન ને બૌદ્ધ ધર્મ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવો. (3 ગુણ) (4) બંને ધર્મોએ ભારતીય સમાજને શું આપ્યું? ચર્ચા કરો. (5 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (gA-gs 37, rt-gs 3)
| મુદ્દો | જૈન ધર્મ | બૌદ્ધ ધર્મ |
|---|---|---|
| સ્થાપક/પ્રચારક | 24 તીર્થંકર; મહાવીર 24મા | ગૌતમ બુદ્ધ |
| માર્ગ | કડક તપ, દેહ-કષ્ટ | મધ્યમ માર્ગ |
| આત્મા | દરેક જીવમાં આત્મા (જીવ) | અનાત્મવાદ; કાયમી આત્મા નહીં |
| ત્રિરત્ન | સમ્યક્ દર્શન, જ્ઞાન, ચારિત્ર્ય | બુદ્ધ, ધમ્મ, સંઘ |
| ભાષા/ગ્રંથ | અર્ધમાગધી; આગમ | પાલિ; ત્રિપિટક |
| પંથ | દિગંબર, શ્વેતાંબર | હીનયાન (થેરવાદ), મહાયાન |
| ફેલાવો | મુખ્યત્વે ભારતમાં (ગુજરાત, રાજસ્થાન, કર્ણાટક) | ભારત બહાર: શ્રીલંકા, ચીન, જાપાન, દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા |
| ગુજરાતમાં આજે | જીવંત સમાજ ને તીર્થ | મોટે ભાગે પુરાતત્ત્વીય અવશેષ |
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: તુલનાત્મક પ્રશ્નમાં પહેલાં એક વાક્યમાં સમાનતા લખો, પછી 3-4 ભેદ 'જૈન ધર્મમાં …, જ્યારે બૌદ્ધ ધર્મમાં …' એ ઢબે લખો.
13. મહાજનપદથી મગધ: નંદ વંશ
ઈ.સ.પૂ. 6ઠ્ઠી સદીમાં બૌદ્ધ ગ્રંથ અંગુત્તર નિકાયમાં 16 મહાજનપદોની યાદી છે. એમાંથી મગધ સૌથી શક્તિશાળી બન્યું; હર્યંક, શિશુનાગ, નંદ ને મૌર્ય એ ક્રમે મગધનું સામ્રાજ્ય વધ્યું. નંદ વંશ ટૂંકો ચાલ્યો, પણ મૌર્ય સામ્રાજ્યનો પાયો એણે નાખ્યો.
- 16 મહાજનપદ: કાશી, કોસલ, અંગ, મગધ, વજ્જી, મલ્લ, ચેદિ, વત્સ, કુરુ, પાંચાલ, મત્સ્ય, શૂરસેન, અશ્મક, અવંતિ, ગાંધાર, કંબોજ. મોટાભાગનાં રાજાશાહી હતાં, પણ વજ્જી ને મલ્લ જેવાં 'ગણ' કે 'સંઘ' હતાં, જ્યાં ઘણા લોકો મળીને શાસન કરતા. ગુજરાતમાં આ 16 માંથી કોઈ મહાજનપદ નહોતું; સૌથી નજીક અવંતિ (ઉજ્જૈન, માળવા) હતું.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 2 (Kings, Farmers and Towns); અંગુત્તર નિકાય
- મગધના ઉદયનાં કારણ: ગંગા-સોન જેવી નદીઓ (વાહનવ્યવહાર, ફળદ્રુપ જમીન), નજીકમાં લોખંડની ખાણો (ઓજાર-શસ્ત્ર), જંગલમાંથી હાથી (સેના), મહત્ત્વાકાંક્ષી શાસકો: બિંબિસાર, અજાતશત્રુ, મહાપદ્મ નંદ. NCERT યાદ અપાવે છે કે જૈન-બૌદ્ધ લેખકો શાસકોની વ્યક્તિગત મહત્ત્વાકાંક્ષાને કારણ ગણે છે, જ્યારે આજના ઇતિહાસકારો ભૂગોળ ને સંસાધનને વધુ મહત્ત્વ આપે છે.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 2 (Kings, Farmers and Towns)
- રાજધાની: પહેલાં રાજગૃહ (રાજગીર), પછી પાટલીપુત્ર (ઈ.સ.પૂ. 4થી સદીમાં). રાજગૃહ ટેકરીઓથી ઘેરાયેલું કિલ્લેબંધ નગર હતું, જ્યારે પાટલીપુત્ર ગંગા કાંઠે હોવાથી વેપાર ને વાહનવ્યવહાર માટે અનુકૂળ હતું.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 2 (Kings, Farmers and Towns)
- નંદ વંશનો સ્થાપક મહાપદ્મ નંદ: પુરાણો એમને 'સર્વક્ષત્રાંતક' (બધા ક્ષત્રિયોનો નાશ કરનાર) ને 'એકરાટ્' (એકછત્ર રાજા) કહે છે; પુરાણો પ્રમાણે નંદો બિન-ક્ષત્રિય (નીચા કુળના) હતા. એટલે નંદ વંશ એ વાતનું ઉદાહરણ છે કે જન્મથી ક્ષત્રિય ન હોય એવો શાસક પણ મોટું સામ્રાજ્ય ઊભું કરી શકે.સ્રોત: પુરાણ-પરંપરા; NCERT ધો.12 ઇતિહાસ ભાગ-1, પ્રકરણ 2 સંદર્ભ
- 'નવ નંદ': મહાપદ્મ નંદ ને એમના પુત્રો; છેલ્લા રાજા ધનનંદ, જે અપાર સંપત્તિ ને ભારે કર માટે જાણીતા હતા, તેથી અપ્રિય. ગ્રીક લેખકો જે રાજાને 'અગ્રમીસ' (Agrammes) કહે છે એને ઘણા ઇતિહાસકારો ધનનંદ માને છે.સ્રોત: પુરાણ-પરંપરા; ગ્રીક લેખકો (કર્ટિયસ)
- સેના: ગ્રીક લેખકો પ્રમાણે નંદોની વિશાળ સેના (પાયદળ, અશ્વદળ, રથ, હાથી). સિકંદર (ઈ.સ.પૂ. 326) ના સૈનિકોએ બિયાસ નદી આગળ આગળ વધવાની ના પાડી, એમાં મગધની શક્તિનો ડર એક કારણ મનાય છે. સેનાના ચોક્કસ આંકડા જુદા જુદા લેખકોમાં જુદા છે, એટલે જવાબમાં 'વિશાળ' લખવું પૂરતું.સ્રોત: ગ્રીક ઇતિહાસકારો (ડાયોડોરસ, કર્ટિયસ); NCERT ધો.12 સંદર્ભ
- કલિંગના રાજા ખારવેલના હાથીગુંફા શિલાલેખ (ઓડિશા) માં 'નંદરાજ' એ કલિંગમાં નહેર ખોદાવી ને જિન-પ્રતિમા લઈ ગયા હોવાનો ઉલ્લેખ છે. આ નંદ-સામ્રાજ્ય કલિંગ સુધી ફેલાયું હોવાનો પુરાવો છે.સ્રોત: હાથીગુંફા શિલાલેખ (ખારવેલ), ASI
- નંદ ને જૈન પરંપરા: જૈન પરંપરા પ્રમાણે છેલ્લા નંદ રાજાના મંત્રી શકટાલ હતા ને એમના પુત્ર સ્થૂલભદ્ર પછી જૈન આચાર્ય બન્યા; પાટલીપુત્રની પહેલી જૈન પરિષદ એમની સાથે જોડાય છે. એટલે નંદ-કાળનું પાટલીપુત્ર ધર્મ ને રાજકારણ બંનેનું કેન્દ્ર હતું.સ્રોત: જૈન પરંપરા (હેમચંદ્રાચાર્ય, 'પરિશિષ્ટપર્વ')
- અંત: ચાણક્ય (કૌટિલ્ય) ની મદદથી ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે આશરે ઈ.સ.પૂ. 321 માં ધનનંદને હરાવી મૌર્ય વંશ સ્થાપ્યો.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 2 (Kings, Farmers and Towns)
- મહત્ત્વ: નંદોએ પહેલી વાર ઉત્તર ભારતના મોટા ભાગને એક સત્તા હેઠળ આણ્યો, મજબૂત કર-વ્યવસ્થા ને સ્થાયી સેના ઊભી કરી; આ જ પાયા પર મૌર્ય સામ્રાજ્ય ઊભું થયું.સ્રોત: NCERT ધો.12 'Themes in Indian History' ભાગ-1, પ્રકરણ 2 (Kings, Farmers and Towns)
- ગુજરાત સુધીની કડી: નંદો પાસેથી મળેલું સામ્રાજ્ય ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે પશ્ચિમે ગુજરાત સુધી ફેલાવ્યું. રુદ્રદામનના ગિરનાર શિલાલેખ પ્રમાણે ચંદ્રગુપ્તના પ્રાંતીય અધિકારી પુષ્યગુપ્તે સુદર્શન તળાવ બંધાવ્યું ને અશોકના સમયે તુષાષ્ફે એમાંથી નહેરો કાઢી. એટલે મગધનો ઉદય છેવટે ગુજરાતના ઇતિહાસ સાથે જોડાય છે.સ્રોત: રુદ્રદામનનો જૂનાગઢ (ગિરનાર) શિલાલેખ, ઈ.સ. 150; NCERT ધો.12 ઇતિહાસ ભાગ-1, પ્રકરણ 2
- પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા: (1) 'ગણ-સંઘ' એટલે શું? (1 ગુણ) (2) 'નવ નંદ' વિશે જણાવો. (1 ગુણ) (3) મગધના ઉદયનાં કારણો જણાવો. (3 ગુણ) (4) નંદ વંશના પતનનાં કારણો જણાવો. (3 ગુણ)સ્રોત: PariksaPath, PYQ ઢબ (rt-gs 1.8, rt-gs 3, gA-gs 5)
| મગધનો વંશ | મુખ્ય શાસક | મહત્ત્વની ઘટના |
|---|---|---|
| હર્યંક | બિંબિસાર, અજાતશત્રુ | લગ્ન-સંબંધ ને જીત દ્વારા વિસ્તાર; અજાતશત્રુના સમયે પહેલી બૌદ્ધ સંગીતિ |
| શિશુનાગ | શિશુનાગ, કાલાશોક | અવંતિનો પરાજય; કાલાશોકના સમયે બીજી બૌદ્ધ સંગીતિ |
| નંદ | મહાપદ્મ નંદ, ધનનંદ | 'એકરાટ્'; વિશાળ સેના ને ખજાનો; કલિંગ સુધી સત્તા |
| મૌર્ય | ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય | આશરે ઈ.સ.પૂ. 321 માં ધનનંદનો અંત; ગુજરાત સુધી સત્તા (સુદર્શન તળાવ) |
પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: નંદ વંશ પર 3 ગુણ: સ્થાપક ને બિરુદ ('સર્વક્ષત્રાંતક', 'એકરાટ્'), ધનનંદ ને સંપત્તિ, સિકંદર-પ્રસંગ, ચંદ્રગુપ્ત-ચાણક્યથી અંત. છેલ્લું વાક્ય 'નંદોએ મૌર્ય સામ્રાજ્યનો પાયો નાખ્યો' રાખો.
🧩 મહાવરાના પ્રશ્નો (આદર્શ જવાબ સાથે)
1 · 1 ગુણમોહેં-જો-દડોનું 'મહાસ્નાનાગાર' એટલે શું?
📝 આદર્શ જવાબ
મોહેં-જો-દડોના કિલ્લા-વિસ્તારમાં આવેલો ઈંટનો મોટો લંબચોરસ હોજ, જેને બિટ્યુમેનથી જલરોધક બનાવ્યો હતો. એ વિધિ-સ્નાન માટે હોવાનું મનાય છે.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- કિલ્લા-વિસ્તારમાં ઈંટનો હોજ
- બિટ્યુમેનથી જલરોધક
- વિધિ-સ્નાન (અનુમાન)
2 · 1 ગુણઋગ્વેદના 'પુરુષ સૂક્ત' વિશે જણાવો.
📝 આદર્શ જવાબ
પુરુષ સૂક્ત ઋગ્વેદના દસમા મંડળમાં છે. ચાર વર્ણનો પહેલો ઉલ્લેખ એમાં મળે છે.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- દસમું મંડળ
- ચાર વર્ણનો પહેલો ઉલ્લેખ
3 · 1 ગુણગુજરાતનું પહેલું શોધાયેલું હડપ્પીય સ્થળ કયું?
📝 આદર્શ જવાબ
સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં ભાદર કાંઠે આવેલું રંગપુર. 1931 માં એમ.એસ. વત્સે અહીં પહેલું ખોદકામ કર્યું હતું.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- રંગપુર, સુરેન્દ્રનગર
- એમ.એસ. વત્સ, 1931
4 · 2 ગુણજૈન ધર્મનો 'સ્યાદ્વાદ' ટૂંકમાં સમજાવો.
📝 આદર્શ જવાબ
સ્યાદ્વાદ કહે છે કે કોઈ પણ વાત એક દૃષ્ટિએ જ સાચી હોય, એટલે દરેક કથન આગળ 'સ્યાત્' (કદાચ) મૂકવું જોઈએ. એ અનેકાંતવાદ પર ઊભો છે ને બીજાના મતને સાંભળવાની સહિષ્ણુતા શીખવે છે.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- 'સ્યાત્' = કદાચ, અમુક દૃષ્ટિએ
- અનેકાંતવાદ પર આધારિત
- સહિષ્ણુતા
5 · 2 ગુણદિગંબર અને શ્વેતાંબર પંથ વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.
📝 આદર્શ જવાબ
દિગંબર સાધુ વસ્ત્ર પહેરતા નથી ને ભદ્રબાહુની પરંપરા માને છે. શ્વેતાંબર સાધુ સફેદ વસ્ત્ર પહેરે છે ને સ્થૂલભદ્રની પરંપરા માને છે. શ્વેતાંબર આગમોનું લિખિત સંકલન આપણા વલભીમાં થયું.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- દિગંબર: વસ્ત્રત્યાગ, ભદ્રબાહુ
- શ્વેતાંબર: સફેદ વસ્ત્ર, સ્થૂલભદ્ર
- વલભીમાં આગમ-સંકલન
6 · 2 ગુણધનનંદ અને સિકંદરના આક્રમણ વચ્ચેનો સંબંધ ટૂંકમાં જણાવો.
📝 આદર્શ જવાબ
ઈ.સ.પૂ. 326 માં સિકંદર બિયાસ નદી સુધી આવ્યો ત્યારે મગધમાં ધનનંદ રાજ કરતા હતા. ગ્રીક લેખકો લખે છે કે નંદોની મોટી સેનાની વાત સાંભળીને પણ ગ્રીક સૈનિકોએ આગળ વધવાની ના પાડી.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- ઈ.સ.પૂ. 326, બિયાસ
- મગધમાં ધનનંદ
- નંદ સેનાનો ડર એક કારણ (ગ્રીક લેખકો)
7 · 2 ગુણહડપ્પીય મુદ્રાનો ઉપયોગ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવો.
📝 આદર્શ જવાબ
મુદ્રા મોટે ભાગે સ્ટિએટાઇટની હતી ને એના પર પ્રાણી તથા લખાણ કોતરેલું રહેતું. માલની થેલીની ગાંઠ પર ભીની માટી લગાવી મુદ્રા દબાવાતી; છાપ સલામત હોય તો માલ રસ્તામાં ખોલાયો નથી એ ખાતરી મળતી.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- સ્ટિએટાઇટ, પ્રાણી + લખાણ
- ગાંઠ પર માટીમાં છાપ
- દૂરના વેપારમાં ખાતરી
8 · 3 ગુણબૌદ્ધ ધર્મની ચાર સંગીતિઓનો ટૂંકો પરિચય આપો.
📝 આદર્શ જવાબ
1. પહેલી સંગીતિ: બુદ્ધના નિર્વાણ પછી તરત રાજગૃહમાં અજાતશત્રુના સમયે મળી ને સુત્ત-વિનય પિટક સંકલિત થયાં. 2. બીજી: વૈશાલીમાં કાલાશોકના સમયે થઈ, જેમાં શિસ્તના મુદ્દે સંઘ વહેંચાયો. 3. ત્રીજી: અશોકે પાટલીપુત્રમાં બોલાવી; અધ્યક્ષ મોગ્ગલિપુત્ત તિસ્સ. 4. ચોથી: કનિષ્કના સમયે કાશ્મીરમાં વસુમિત્રના અધ્યક્ષપદે મળી ને હીનયાન-મહાયાન જુદા પડ્યા.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- રાજગૃહ, અજાતશત્રુ
- વૈશાલી, કાલાશોક
- પાટલીપુત્ર, અશોક, મોગ્ગલિપુત્ત તિસ્સ
- કાશ્મીર, કનિષ્ક, હીનયાન-મહાયાન
9 · 3 ગુણઉત્તર વૈદિક સાહિત્યનો પરિચય આપો.
📝 આદર્શ જવાબ
1. ઋગ્વેદ પછી સામ, યજુર ને અથર્વ વેદ રચાયા. 2. બ્રાહ્મણ ગ્રંથોમાં યજ્ઞની વિધિ સમજાવી. 3. આરણ્યકોમાં વનમાં બેસીને થતું ચિંતન આવ્યું. 4. ઉપનિષદોમાં બ્રહ્મ-આત્માનો વિચાર આવ્યો; એમણે કર્મકાંડ કરતાં જ્ઞાનને વધુ મહત્ત્વ આપ્યું. 5. આપણા રાષ્ટ્રીય પ્રતીકનું 'સત્યમેવ જયતે' મુંડક ઉપનિષદમાંથી લીધું છે.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- સામ, યજુર, અથર્વ
- બ્રાહ્મણ, આરણ્યક, ઉપનિષદ
- જ્ઞાનમાર્ગ
- સત્યમેવ જયતે, મુંડક
10 · 3 ગુણસિંધુ સંસ્કૃતિના વિદેશ-વેપારના પુરાવા જણાવો.
📝 આદર્શ જવાબ
1. મેસોપોટેમિયાનાં લખાણોમાં 'મેલુહ્હા' નામના પ્રદેશની વાત આવે છે, જે હડપ્પીય પ્રદેશ મનાય છે; ત્યાંથી કાર્નેલિયન, લાજવર્દ ને તાંબું જતું. 2. ઓમાન (મગાન) સાથે તાંબાનો સંપર્ક હતો. 3. લાજવર્દ માટે અફઘાનિસ્તાનમાં શોર્તુગઈ વસાહત હતી. 4. આપણા લોથલમાં ગોદી ને પર્શિયન અખાતની મુદ્રા મળી છે.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- મેલુહ્હા (મેસોપોટેમિયા)
- ઓમાન, મગાન
- શોર્તુગઈ, લાજવર્દ
- લોથલ ગોદી, પર્શિયન અખાતની મુદ્રા
11 · 3 ગુણરંગપુરનું પુરાતત્ત્વીય મહત્ત્વ સમજાવો.
📝 આદર્શ જવાબ
સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં ભાદર કાંઠે આવેલું રંગપુર ગુજરાતનું પહેલું શોધાયેલું હડપ્પીય સ્થળ છે. 1. 1931 માં એમ.એસ. વત્સે ખોદકામ કર્યું. 2. પછી એસ.આર. રાવે 1953-56 માં અહીં હડપ્પીય, ઉત્તર હડપ્પીય ને 'લસ્ટરસ રેડ વેર' તબક્કા શોધ્યા. 3. એનાથી ખબર પડી કે સંસ્કૃતિ સૌરાષ્ટ્ર સુધી હતી. 4. સંસ્કૃતિ એકાએક નહીં, ધીમે ધીમે બદલાઈ.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- સુરેન્દ્રનગર, ભાદર
- એમ.એસ. વત્સ 1931; એસ.આર. રાવ 1953-56
- ઉત્તર હડપ્પીય સાતત્ય
12 · 3 ગુણમગધના ઉદયનાં કારણો જણાવો.
📝 આદર્શ જવાબ
1. મગધ ગંગા ને સોન જેવી નદીઓના ફળદ્રુપ પ્રદેશમાં હતું, એટલે અનાજ પૂરતું ને નદીમાર્ગે વેપાર સહેલો. 2. નજીકની ખાણોમાંથી લોખંડ મળતું, જેનાં ઓજાર-શસ્ત્ર બન્યાં. 3. જંગલોમાંથી સેના માટે હાથી મળતા. 4. બિંબિસાર, અજાતશત્રુ ને મહાપદ્મ નંદ જેવા મહત્ત્વાકાંક્ષી રાજાઓએ આ સાધનોનો પૂરો ઉપયોગ કર્યો.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- ફળદ્રુપ જમીન, નદીઓ
- લોખંડની ખાણો
- હાથી
- મહત્ત્વાકાંક્ષી શાસકો
13 · 5 ગુણસિંધુ સંસ્કૃતિના પતનનાં કારણોની ચર્ચા કરો.
📝 આદર્શ જવાબ
આશરે ઈ.સ.પૂ. 1900 પછી હડપ્પીય નગરો ધીમે ધીમે ખાલી થવા લાગ્યાં ને લિપિ, મુદ્રા તથા પ્રમાણિત તોલાંનો ઉપયોગ ઘટ્યો. ઇતિહાસકારો એક નહીં, ઘણાં કારણ આપે છે: 1. આબોહવા બદલાઈ ને સુકારો વધ્યો. 2. ઈંટ પકવવા લાકડું બાળવાથી જંગલ ઘટ્યાં. 3. સિંધુ પર વારંવાર પૂર આવ્યાં. 4. ઘગ્ગર-હાકરા સુકાઈ ને નદીઓનાં વહેણ બદલાયાં. 5. જમીનનો વધુ પડતો ઉપયોગ થયો ને કેન્દ્રિય સત્તા નબળી પડી. 6. મોર્ટિમર વ્હીલરનો આર્ય-આક્રમણ સિદ્ધાંત આજે પુરાવાના અભાવે માન્ય નથી. ગુજરાતમાં રંગપુર ને રોજડીનો ઉત્તર હડપ્પીય તબક્કો બતાવે છે કે સંસ્કૃતિ ખતમ નહોતી થઈ, ગામડાંના રૂપમાં બદલાઈ હતી.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- ઈ.સ.પૂ. 1900 પછી નગર ત્યજાયાં
- આબોહવા, વનનાશ, પૂર, નદી-વહેણ
- કેન્દ્રિય સત્તા નબળી
- આર્ય-આક્રમણ અસ્વીકાર્ય
- ગુજરાતમાં ઉત્તર હડપ્પીય સાતત્ય
14 · 5 ગુણગુજરાતના સમાજ અને સંસ્કૃતિ પર જૈન ધર્મની અસર ચર્ચો.
📝 આદર્શ જવાબ
ગુજરાતમાં જૈન ધર્મ ફક્ત એક સંપ્રદાય નથી રહ્યો, રોજિંદા જીવનનો ભાગ બન્યો છે. 1. સાહિત્ય: ઈ.સ. 5મી સદીમાં વલભીની બીજી જૈન પરિષદમાં દેવર્ધિગણિ ક્ષમાશ્રમણના અધ્યક્ષપદે આગમો લખાયા, એટલે જૈન સાહિત્યનું લિખિત રૂપ અહીં ઘડાયું. 2. સોલંકી કાળ: હેમચંદ્રાચાર્યે 'સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન' રચ્યું ને કુમારપાળે તારંગાનું અજિતનાથ મંદિર બંધાવ્યું. 3. સ્થાપત્ય: પાલીતાણાનો શત્રુંજય, ગિરનાર ને કુંભારિયાનાં મંદિરો સ્થાપત્યનો વારસો છે. 4. સમાજ: અહિંસાને કારણે શાકાહાર, પાંજરાપોળ ને મહાજન-પરંપરા ગુજરાતમાં મજબૂત બની. 5. રાષ્ટ્રીય અસર: ગાંધીજીની અહિંસા પર શ્રીમદ્ રાજચંદ્રની અસર હતી, એટલે આ વિચાર ગુજરાતમાંથી રાષ્ટ્રીય ચળવળ સુધી પહોંચ્યો.
પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા
- વલભી પરિષદ, આગમ-લેખન
- હેમચંદ્રાચાર્ય, કુમારપાળ, તારંગા
- પાલીતાણા, ગિરનાર, કુંભારિયા
- શાકાહાર, પાંજરાપોળ, મહાજન
- શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર ને ગાંધીજી
📜 આ ટોપિક પર પુછાયેલા PYQ
મટીરિયલ ને આદર્શ જવાબ PariksaPath ટીમે લખ્યા ને હકીકત ચકાસી છે. AI નું મૂલ્યાંકન માર્ગદર્શન માટે છે; સાચા પરીક્ષકના ગુણ જુદા હોઈ શકે.