મુખ્ય સામગ્રી પર જાઓ
PariksaPath
મફત શરૂ કરો
90 દિવસનો કોઠો દિવસ 1દિવસ 3
GS (f) બંધારણ
ફ્રી

દિવસ 2 · 29 સપ્ટેમ્બર, મંગળવાર

ભારતનું બંધારણ — મુખ્ય લક્ષણો, આમુખ, મૂળભૂત અધિકારો

ટેસ્ટ એની તારીખે સવારે 6 વાગે ખૂલે; મટીરિયલ 7 દિવસ પહેલાં. પછી કાયમ ખુલ્લું.

ભારતનું બંધારણ: ઘડતર, મુખ્ય લક્ષણો, આમુખ ને મૂળભૂત અધિકારો

આ પ્રકરણમાં (સિલેબસના મુદ્દા)

  • બંધારણ સભા: રચના, પ્રથમ બેઠક, ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ, મુસદ્દા સમિતિ, ઘડતરનો સમયગાળો
  • બંધારણ સભામાં ગુજરાતના સભ્યો (પટેલ, મુનશી, હંસા મહેતા, માવળંકર)
  • બંધારણના સ્રોત
  • ભારતીય બંધારણનાં મુખ્ય લક્ષણો (Constitution of India and its salient features)
  • આમુખ: શબ્દો, ધ્યેય, 42મો સુધારો, આમુખ ને ચુકાદા
  • મૂળભૂત અધિકારો: અનુ. 12-13, લક્ષણો, કટોકટીમાં સ્થિતિ
  • સમાનતાનો અધિકાર (અનુ. 14-18)
  • સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુ. 19-22, 21A)
  • શોષણ વિરુદ્ધ, ધાર્મિક ને સાંસ્કૃતિક-શૈક્ષણિક અધિકાર (અનુ. 23-30), અનુ. 31A-C
  • બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર: અનુ. 32, 226, પાંચ રિટ, અનુ. 33-35
  • મૂળભૂત અધિકાર ને બંધારણ-સુધારો: ગોલકનાથથી મિનર્વા મિલ્સ; FR ને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો
  • સીમાચિહ્ન ચુકાદા

1. બંધારણ સભા: રચના ને ઘડતરની પ્રક્રિયા

ભારતનું બંધારણ ભારતીયોએ પોતે ચૂંટેલી બંધારણ સભાએ ઘડ્યું, એ જ તેની સૌથી મોટી તાકાત છે. સભાની રચના 1946 ની કૅબિનેટ મિશન યોજના મુજબ થઈ ને ડિસેમ્બર 1946 થી નવેમ્બર 1949 સુધી તેણે કામ કર્યું. આ વિભાગમાં 'કોણે, ક્યારે, કેવી રીતે' ની સાથે 'આટલો સમય કેમ લાગ્યો' એ પણ સમજીએ.

  • રચના: કૅબિનેટ મિશન યોજના (1946) પ્રમાણે સભ્યો પ્રાંતીય વિધાનસભાઓ દ્વારા પરોક્ષ ચૂંટણીથી ચૂંટાયા. આ વિધાનસભાઓ ભારત સરકાર અધિનિયમ 1935 હેઠળ રચાયેલી હતી. કુલ બેઠક 389 હતી: બ્રિટિશ પ્રાંતો 296 ને દેશી રાજ્યો 93. ભાગલા પછી સંખ્યા 299 થઈ.સ્રોત: https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/nov/doc2021112621.pdf ; NCERT ધો.11 'Indian Constitution at Work' પ્રકરણ 1
  • પરોક્ષ ચૂંટણી કેમ? 1946 માં પુખ્ત મતાધિકારથી સીધી ચૂંટણી કરાવવા જેટલો સમય ને તંત્ર નહોતું. એટલે સભા સીધી પ્રજાએ નહોતી ચૂંટી, છતાં તેમાં દરેક પ્રાંત, ધર્મ ને વિચારધારાના લોકો હતા. ટીકાકારો કહે છે કે સભા 'પ્રતિનિધિ' ન હતી; સામો જવાબ એ છે કે તેની ચર્ચાઓ જાહેર હતી ને મોટા ભાગના નિર્ણય સર્વસંમતિથી લેવાયા.સ્રોત: NCERT ધો.11 'Indian Constitution at Work' પ્રકરણ 1
  • પ્રથમ બેઠક: 9 ડિસેમ્બર 1946. 205 સભ્યો (9 મહિલા) હાજર હતા. કામચલાઉ અધ્યક્ષ ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહા (સૌથી વયોવૃદ્ધ સભ્ય). 11 ડિસેમ્બર 1946 એ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ કાયમી અધ્યક્ષ ચૂંટાયા; ઉપાધ્યક્ષ એચ.સી. મુખરજી.સ્રોત: https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/nov/doc2021112621.pdf
  • ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ (Objectives Resolution): જવાહરલાલ નેહરુએ 13 ડિસેમ્બર 1946 એ રજૂ કર્યો ને સભાએ 22 જાન્યુઆરી 1947 એ સ્વીકાર્યો. તેમાં સાર્વભૌમ સ્વતંત્ર પ્રજાસત્તાક, સત્તાનો સ્રોત પ્રજા, સૌને ન્યાય, સ્વતંત્રતા ને સમાનતા તથા લઘુમતીઓનું રક્ષણ, આ વિચારો હતા. આ જ વિચારો પછી આમુખ બન્યા, એટલે ઠરાવને બંધારણનો 'નકશો' કહી શકાય.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net (Constituent Assembly Debates, 13-12-1946 ને 22-01-1947)
  • સમિતિઓ દ્વારા કામ: આખી સભા દરેક કલમ પર શરૂઆતથી ચર્ચા કરે તો વર્ષો લાગે. એટલે વિષય પ્રમાણે સમિતિઓ બની (સંઘ સત્તા, પ્રાંતીય બંધારણ, મૂળભૂત અધિકાર વગેરે). સમિતિના અહેવાલ પરથી બંધારણીય સલાહકાર બી.એન. રાવે પહેલો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો ને પછી મુસદ્દા સમિતિએ તેને સુધાર્યો.સ્રોત: https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/nov/doc2021112621.pdf
  • મુસદ્દા સમિતિ (Drafting Committee): 29 ઑગસ્ટ 1947 એ રચાઈ; અધ્યક્ષ ડૉ. બી.આર. આંબેડકર. સભ્યો: એન. ગોપાલસ્વામી આયંગર, અલ્લાદી કૃષ્ણસ્વામી અય્યર, કે.એમ. મુનશી, સૈયદ મોહમ્મદ સાદુલ્લા, એન. માધવ રાવ (બી.એલ. મિત્તરના સ્થાને), ટી.ટી. કૃષ્ણમાચારી (ડી.પી. ખૈતાનના અવસાન પછી). બંધારણીય સલાહકાર બી.એન. રાવ.સ્રોત: https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/nov/doc2021112621.pdf
  • ત્રણ વાચન: આંબેડકરે અંતિમ મુસદ્દો 4 નવેમ્બર 1948 એ રજૂ કર્યો (પ્રથમ વાચન). બીજું વાચન 15 નવેમ્બર 1948 થી 17 ઑક્ટોબર 1949, જેમાં એક એક કલમ પર ચર્ચા થઈ. ત્રીજું વાચન 14 નવેમ્બર 1949 થી. આશરે 7,653 સુધારા સૂચવાયા ને તેમાંથી 2,473 પર ચર્ચા થઈ. આ આંકડા બતાવે છે કે બંધારણ ઉતાવળે નહીં, ખુલ્લી ચર્ચાથી બન્યું.સ્રોત: https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/nov/doc2021112621.pdf
  • કુલ સમય: 11 સત્ર, 165 દિવસની બેઠકો; 9-12-1946 થી 26-11-1949 = 2 વર્ષ 11 મહિના 18 દિવસ. બંધારણ 26 નવેમ્બર 1949 એ સ્વીકારાયું (આ દિવસ 2015 થી 'બંધારણ દિવસ'). 24 જાન્યુઆરી 1950 એ 284 સભ્યોએ હસ્તાક્ષર કર્યા ને 26 જાન્યુઆરી 1950 એ અમલ થયો (પ્રજાસત્તાક દિન).સ્રોત: https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/nov/doc2021112621.pdf ; https://www.pib.gov.in/newsite/printrelease.aspx?relid=131806
  • 26 જાન્યુઆરી શા માટે? 1930 માં આ દિવસે કોંગ્રેસે 'પૂર્ણ સ્વરાજ' દિન ઊજવ્યો હતો (લાહોર અધિવેશન 1929 ના ઠરાવ પછી), તેની યાદમાં. નાગરિકતા, ચૂંટણી, કામચલાઉ સંસદ જેવી કેટલીક જોગવાઈ 26 નવેમ્બર 1949 થી જ અમલમાં આવી (અનુ. 394).સ્રોત: https://indiankanoon.org/doc/237570/ (Constitution of India, અનુ. 394)
  • મૂળ બંધારણ: 395 અનુચ્છેદ, 22 ભાગ, 8 અનુસૂચિ, એટલે વિશ્વનું સૌથી લાંબું લિખિત બંધારણ. હસ્તલિખિત મૂળ પ્રત પ્રેમ બિહારી નારાયણ રાયઝાદાએ લખી; ચિત્રો નંદલાલ બોઝ ને તેમના સાથીઓએ દોર્યાં.સ્રોત: https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/nov/doc2021112621.pdf
  • આજે એનું મહત્ત્વ: બંધારણ ઉપરથી લાદેલું નહીં પણ ભારતીયોએ ચર્ચા કરીને ઘડેલું છે, એટલે તેને લોકમાન્યતા મળી. અદાલતો આજે પણ કોઈ કલમનો અર્થ નક્કી કરવા બંધારણ સભાની ચર્ચાઓ (Constituent Assembly Debates) વાંચે છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net (Constituent Assembly Debates)
સમિતિઅધ્યક્ષ
મુસદ્દા સમિતિ (29-08-1947)ડૉ. બી.આર. આંબેડકર
સંઘ સત્તા સમિતિ / સંઘ બંધારણ સમિતિજવાહરલાલ નેહરુ
પ્રાંતીય બંધારણ સમિતિસરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ
મૂળભૂત અધિકાર, લઘુમતી ને આદિવાસી-બાકાત વિસ્તારો અંગેની સલાહકાર સમિતિસરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ
મૂળભૂત અધિકાર પેટા-સમિતિજે.બી. કૃપલાની
લઘુમતી પેટા-સમિતિએચ.સી. મુખરજી
કાર્યપદ્ધતિ નિયમ સમિતિ / સંચાલન (Steering) સમિતિડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: ઘડતરના પ્રશ્નમાં ત્રણ તારીખ અચૂક લખો: 9-12-1946 (પ્રથમ બેઠક), 26-11-1949 (સ્વીકાર), 26-01-1950 (અમલ), સાથે '2 વર્ષ 11 મહિના 18 દિવસ'. 3 ગુણમાં મુસદ્દા સમિતિ ને આંબેડકરનું નામ ઉમેરો.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • બંધારણ સભાની રચના ને કાર્યપદ્ધતિ ટૂંકમાં જણાવો.
  • ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ એટલે શું? આમુખ સાથે તેનો સંબંધ સમજાવો.
  • 26 જાન્યુઆરીને જ બંધારણના અમલનો દિવસ કેમ પસંદ કરાયો?
  • મુસદ્દા સમિતિના સભ્યો ને તેનું કામ જણાવો.

2. ગુજરાત-ખૂણો: બંધારણ સભામાં ગુજરાતના ઘડવૈયા

ગુજરાત ત્યારે મુંબઈ પ્રાંત ને દેશી રજવાડાંમાં વહેંચાયેલું હતું, પણ બંધારણ ઘડતરમાં ગુજરાતી સભ્યોનો ફાળો ઘણો મોટો હતો, ખાસ કરીને મૂળભૂત અધિકારોના ભાગમાં. Group A ના PYQ ગુજરાત-ખૂણો ખાસ માગે છે, એટલે આ વિભાગ નામ-હોદ્દાની જોડી સાથે યાદ રાખો.

  • સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ: 'મૂળભૂત અધિકાર, લઘુમતી ને આદિવાસી-બાકાત વિસ્તારો' અંગેની સલાહકાર સમિતિ (24 જાન્યુઆરી 1947) ના અધ્યક્ષ તથા પ્રાંતીય બંધારણ સમિતિના અધ્યક્ષ. મૂળભૂત અધિકાર પેટા-સમિતિ આ સલાહકાર સમિતિ નીચે જ રચાઈ હતી. દેશી રજવાડાંના એકીકરણથી બંધારણના 'એક ભારત'નો પાયો બન્યો; રજવાડાં જોડાયાં ન હોત તો અનુ. 1 નો 'રાજ્યોનો સંઘ' અધૂરો રહેત.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/committees/advisory-committee-on-fundamental-rights-minorities-and-tribal-and-excluded-areas-24-january-1947/
  • કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી (કે.એમ. મુનશી): મુંબઈ મતવિસ્તારમાંથી સભ્ય, માતૃભાષા ગુજરાતી. મુસદ્દા સમિતિના સભ્ય ને મૂળભૂત અધિકાર પેટા-સમિતિના સભ્ય; મૂળભૂત અધિકારોનો એક મુસદ્દો તેમણે 17 માર્ચ 1947 એ રજૂ કર્યો હતો. આમુખને તેમણે પ્રજાસત્તાકની 'રાજકીય જન્મકુંડળી' (political horoscope) કહ્યું હતું.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/committees/sub-committee-on-fundamental-rights/ ; https://www.constitutionofindia.net/members/k-m-munshi/
  • હંસા મહેતા (હંસા જીવરાજ મહેતા): જન્મ સુરત (1897), મુંબઈ મતવિસ્તારમાંથી સભ્ય. બંધારણ ઘડનારી 15 મહિલાઓમાંનાં એક ને મૂળભૂત અધિકાર પેટા-સમિતિનાં સભ્ય. 12 સભ્યોની આ પેટા-સમિતિમાં બે મહિલા હતાં: રાજકુમારી અમૃત કૌર ને હંસા મહેતા. સભામાં તેમણે મહિલા-સમાનતા, સમાન નાગરિક ધારો ને અનામતની ચર્ચામાં ભાગ લીધો.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/members/hansa-jivraj-mehta/ ; https://www.constitutionofindia.net/committees/sub-committee-on-fundamental-rights/
  • હંસા મહેતા ને વિશ્વ: સંયુક્ત રાષ્ટ્રના માનવ અધિકાર આયોગમાં તેમણે માનવ અધિકારોના સાર્વત્રિક જાહેરનામા (UDHR, 1948) ના પહેલા અનુચ્છેદમાં 'all men' ની જગ્યાએ 'all human beings' શબ્દો મુકાવ્યા. એટલે ભારતના ભાગ III ને વિશ્વના માનવ અધિકાર બંનેમાં એક ગુજરાતી મહિલાનો હાથ છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/members/hansa-jivraj-mehta/ ; https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
  • મૂળભૂત અધિકાર પેટા-સમિતિ: અધ્યક્ષ જે.બી. કૃપલાની; 27 ફેબ્રુઆરી 1947 થી ત્રણ બેઠક; અહેવાલ 16 એપ્રિલ 1947 એ સલાહકાર સમિતિ (અધ્યક્ષ પટેલ) ને સોંપાયો. એટલે ભાગ III ના ઘડતરમાં ત્રણ ગુજરાતી (પટેલ, મુનશી, હંસા મહેતા) સીધા જોડાયેલા હતા.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/committees/sub-committee-on-fundamental-rights/
  • ગણેશ વાસુદેવ માવળંકર (અમદાવાદ): બંધારણ સભા કાયદો ઘડતી સંસ્થા (Constituent Assembly, Legislative) તરીકે બેસતી ત્યારે તેના સ્પીકર; પછી 1952 માં પ્રથમ લોકસભાના પ્રથમ સ્પીકર.સ્રોત: https://loksabha.nic.in (Former Speakers)
  • ગાંધીજીનો પ્રભાવ: ગાંધીજી સભાના સભ્ય નહોતા, પણ તેમના વિચારો બંધારણમાં દેખાય છે. અસ્પૃશ્યતા-નાબૂદી (અનુ. 17), બળજબરીની મજૂરી પર રોક (અનુ. 23) ને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં ગ્રામ પંચાયત (અનુ. 40), ગૃહઉદ્યોગ (અનુ. 43), નશાબંધી (અનુ. 47), ગોવંશ-રક્ષણ (અનુ. 48) એ ગાંધીવાદી જોગવાઈ ગણાય છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-40-organisation-of-village-panchayats/ ; NCERT ધો.11 'Indian Constitution at Work' પ્રકરણ 2
  • ગુજરાત સાથે જોડાયેલો FR-ચુકાદો: અમદાવાદ સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજ સોસાયટી વિ. ગુજરાત રાજ્ય (26 એપ્રિલ 1974, 9 ન્યાયાધીશ). ગુજરાત યુનિવર્સિટી અધિનિયમ 1949 ની જોગવાઈઓ સામેના આ કેસમાં ઠરાવાયું કે અનુ. 30 હેઠળ લઘુમતીઓ સામાન્ય (બિન-ધાર્મિક) શિક્ષણ આપતી સંસ્થા પણ ચલાવી શકે; રાજ્ય ફક્ત વાજબી નિયમન કરી શકે.સ્રોત: https://indiankanoon.org/doc/703393/
ગુજરાતી ઘડવૈયાહોદ્દો / સમિતિયાદ રાખવાનો મુદ્દો
સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલFR-લઘુમતી સલાહકાર સમિતિ ને પ્રાંતીય બંધારણ સમિતિના અધ્યક્ષભાગ III નો અહેવાલ તેમની સમિતિ દ્વારા; રજવાડાંનું એકીકરણ
કે.એમ. મુનશીમુસદ્દા સમિતિ ને FR પેટા-સમિતિના સભ્યFR નો મુસદ્દો (17-03-1947); આમુખ = 'રાજકીય જન્મકુંડળી'
હંસા મહેતાFR પેટા-સમિતિનાં સભ્ય15 મહિલા ઘડવૈયામાંનાં એક; UDHR માં 'all human beings'
જી.વી. માવળંકરબંધારણ સભા (ધારાકીય) ના સ્પીકરપ્રથમ લોકસભાના પ્રથમ સ્પીકર (1952)

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: ગુજરાતના પ્રશ્નમાં 'નામ + હોદ્દો/સમિતિ' ની જોડીમાં લખો. અનુ. 30 ના જવાબમાં સેન્ટ ઝેવિયર્સ (1974) ઉમેરવાથી ગુજરાત-ખૂણો આપોઆપ મળી જાય છે.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • બંધારણ ઘડતરમાં ગુજરાતના સભ્યોના પ્રદાન વિશે ટૂંકનોંધ લખો.
  • મૂળભૂત અધિકારોના ઘડતરમાં સરદાર પટેલની ભૂમિકા સમજાવો.
  • હંસા મહેતાનું બંધારણ સભા ને વિશ્વ માનવ અધિકાર ક્ષેત્રે પ્રદાન જણાવો.

3. બંધારણના સ્રોત: 'ઉધારનું થેલું' નહીં, સમજપૂર્વકની પસંદગી

ઘડવૈયાઓએ ઘણા દેશોનાં બંધારણોનો અભ્યાસ કર્યો, પણ દરેક જોગવાઈ ભારતની જરૂર પ્રમાણે બદલીને અપનાવી. સૌથી મોટો સ્રોત ભારત સરકાર અધિનિયમ 1935 છે. પરીક્ષામાં 'ઉધારનું થેલું' (bag of borrowings) વાળી ટીકાનો જવાબ પણ પૂછાય છે.

  • ભારત સરકાર અધિનિયમ 1935: બંધારણનો મોટો વહીવટી ઢાંચો અહીંથી આવ્યો, જેમ કે સમવાયી યોજના, રાજ્યપાલનું પદ, ન્યાયતંત્ર, જાહેર સેવા આયોગ ને કટોકટીની જોગવાઈ. કારણ સાદું છે: 1935 થી પ્રાંતો આ જ ઢાંચામાં ચાલતા હતા, એટલે રાતોરાત બધું બદલવું વ્યવહારુ નહોતું.સ્રોત: NCERT ધો.11 'Indian Constitution at Work' પ્રકરણ 1
  • નકલ નહીં, ફેરફાર: અમેરિકાનું 'કાયદાની યોગ્ય પ્રક્રિયા' (due process) ન લેતાં જાપાનની જેમ 'કાયદાથી સ્થાપિત પ્રક્રિયા' (અનુ. 21) લીધી, જેથી અદાલત દરેક કાયદાને 'યોગ્ય' છે કે નહીં એમ ન તપાસે. પછી મેનકા ગાંધી (1978) ચુકાદાએ તેને 'ન્યાયી, વાજબી ને યોગ્ય' પ્રક્રિયા બનાવી, એટલે વ્યવહારમાં due process જેવી સ્થિતિ પાછી આવી.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-21-protection-of-life-and-personal-liberty/ ; Maneka Gandhi v. Union of India, AIR 1978 SC 597
  • બ્રિટનથી સંસદીય શાસન લીધું, પણ બ્રિટનની જેમ 'સંસદની સર્વોપરિતા' નહીં; ભારતમાં બંધારણ સર્વોપરી છે ને અદાલત કાયદો રદ કરી શકે. અમેરિકાથી ન્યાયિક સમીક્ષા લીધી, પણ અમેરિકા જેટલી વ્યાપક નહીં. એટલે ભારતીય વ્યવસ્થા બંને વચ્ચેનો મધ્યમ માર્ગ છે.સ્રોત: NCERT ધો.11 'Indian Constitution at Work' પ્રકરણ 1, 8
  • 1976 ના 42મા સુધારાથી ઉમેરાયેલી મૂળભૂત ફરજો (ભાગ IV-A, અનુ. 51A) ની પ્રેરણા ભૂતપૂર્વ સોવિયેત સંઘ (USSR) ના બંધારણમાંથી ગણાય છે.સ્રોત: NCERT ધો.11 'Indian Constitution at Work'
  • 'ઉધારનું થેલું' ટીકાનો જવાબ: ડૉ. આંબેડકરે સભામાં કહ્યું હતું કે બંધારણના પાયાના સિદ્ધાંતો આખી દુનિયામાં જાણીતા છે, તેમાં નવું શોધવાનું હોતું નથી; નવીનતા એ છે કે ભારતની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે ક્યાં ફેરફાર કરવો. દા.ત. અસ્પૃશ્યતા-નાબૂદી (અનુ. 17) ને અનામત જેવી જોગવાઈ કોઈ વિદેશી બંધારણમાં નહોતી.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net (Constituent Assembly Debates, 04-11-1948) ; https://www.constitutionofindia.net/articles/article-17-abolition-of-untouchability/
દેશ / સ્રોતઅપનાવેલાં લક્ષણ
ભારત સરકાર અધિનિયમ 1935સમવાયી ઢાંચો, રાજ્યપાલ, ન્યાયતંત્ર, જાહેર સેવા આયોગ, કટોકટી
બ્રિટનસંસદીય શાસન, કાયદાનું શાસન, ધારાકીય પ્રક્રિયા, સ્પીકર, એકલ નાગરિકત્વ, 'ફર્સ્ટ પાસ્ટ ધ પોસ્ટ' ચૂંટણી
અમેરિકામૂળભૂત અધિકારો, ન્યાયિક સમીક્ષા, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, આમુખની કલ્પના
આયર્લૅન્ડરાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો
ફ્રાન્સસ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુતા; પ્રજાસત્તાક
કૅનેડામજબૂત કેન્દ્ર સાથેનું અર્ધ-સમવાયી તંત્ર; શેષ સત્તા કેન્દ્ર પાસે
ઑસ્ટ્રેલિયાસમવર્તી યાદી
જર્મની (વાઇમર)કટોકટીમાં મૂળભૂત અધિકાર સ્થગિત કરવાની જોગવાઈ
USSRમૂળભૂત ફરજો
જાપાન'કાયદાથી સ્થાપિત પ્રક્રિયા' (અનુ. 21)

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: સ્રોતનો પ્રશ્ન 2-3 ગુણનો હોય તો કોષ્ટકમાંથી 4-5 દેશ-જોડી લખો ને છેલ્લે એક વાક્ય: 'ભારતની પરિસ્થિતિ મુજબ ફેરફાર કરીને અપનાવ્યાં'. 5 ગુણમાં અનુ. 21 નું due process વાળું ઉદાહરણ આપો.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • ભારતીય બંધારણના મુખ્ય સ્રોતો ટૂંકમાં જણાવો.
  • ભારતીય બંધારણને 'ઉધારનું થેલું' કહેવું યોગ્ય છે? ચર્ચા કરો.
  • ભારત સરકાર અધિનિયમ 1935 ની બંધારણ પરની અસર સમજાવો.

4. ભારતીય બંધારણનાં મુખ્ય લક્ષણો

સિલેબસનો પહેલો જ મુદ્દો 'Constitution of India and its salient features' છે ને 2024 માં આ જ પ્રશ્ન (gA-gs 30) પૂછાયો હતો. ભારતનું બંધારણ લિખિત, વિસ્તૃત ને જીવંત દસ્તાવેજ છે. તેની ખાસિયત એ છે કે તે બે છેડા વચ્ચે સંતુલન રાખે છે: સમવાયતંત્ર ને મજબૂત કેન્દ્ર, કઠોરતા ને લવચીકતા, અધિકાર ને ફરજ.

  • સૌથી લાંબું લિખિત બંધારણ: મૂળ 395 અનુચ્છેદ, 22 ભાગ, 8 અનુસૂચિ; હાલ 12 અનુસૂચિ. આટલું લાંબું કેમ? ભારતની વિવિધતા (ભાષા, ધર્મ, જ્ઞાતિ), કેન્દ્ર-રાજ્ય બંનેની વિગત એક જ દસ્તાવેજમાં, ને 1935 ના અધિનિયમની વહીવટી વિગતો પણ તેમાં સમાવાઈ. કેન્દ્ર ને રાજ્યો બંને માટે એક જ બંધારણ છે (જૂના જમ્મુ-કાશ્મીરના અપવાદ સિવાય).સ્રોત: https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/nov/doc2021112621.pdf
  • સંસદીય શાસનપદ્ધતિ: નામનો વડો રાષ્ટ્રપતિ, વાસ્તવિક સત્તા વડાપ્રધાનના નેતૃત્વવાળા મંત્રીમંડળ પાસે; મંત્રીમંડળ લોકસભાને સામૂહિક રીતે જવાબદાર (અનુ. 74, 75(3)). રાજ્યોમાં પણ એ જ ઢબ (અનુ. 163, 164). પ્રમુખીય પદ્ધતિ કરતાં આમાં સ્થિરતા ઓછી પણ જવાબદારી વધુ, એ ઘડવૈયાઓએ જાણીજોઈને પસંદ કર્યું.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-75-other-provisions-as-to-ministers/ (અનુ. 74, 75, 163, 164)
  • એકાત્મક ઝોકવાળું સમવાયતંત્ર: અનુ. 1 મુજબ ભારત 'રાજ્યોનો સંઘ' (Union of States) છે. સાતમી અનુસૂચિમાં સંઘ, રાજ્ય ને સમવર્તી યાદી છે, પણ શેષ સત્તા સંસદ પાસે (અનુ. 248), નવાં રાજ્યો ને સીમા-ફેરફાર સંસદ કરે (અનુ. 3), એકલ નાગરિકત્વ, અખિલ ભારતીય સેવાઓ ને કટોકટી વખતે કેન્દ્ર વધુ મજબૂત. એટલે તેને 'અર્ધ-સમવાયી' (quasi-federal) કહે છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-1-name-and-territory-of-the-union/ (અનુ. 1, 3, 246, 248)
  • 'રાજ્યોનો સંઘ' શબ્દ કેમ? ડૉ. આંબેડકરે સભામાં સમજાવ્યું કે ભારતીય સંઘ રાજ્યો વચ્ચેના કરારથી બન્યો નથી, એટલે કોઈ રાજ્યને તેમાંથી છૂટા પડવાનો અધિકાર નથી. ગુજરાત-ઉદાહરણ: મુંબઈ પુનર્રચના અધિનિયમ 1960 (અનુ. 3-4 હેઠળ સંસદનો કાયદો) થી 1 મે 1960 એ ગુજરાત અલગ રાજ્ય બન્યું. આ બતાવે છે કે રાજ્યની સીમા સંસદ બદલી શકે છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net (Constituent Assembly Debates, 04-11-1948) ; https://gujaratindia.gov.in
  • મૂળભૂત અધિકાર (ભાગ III, અનુ. 12-35), રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (ભાગ IV, અનુ. 36-51) ને મૂળભૂત ફરજો (ભાગ IV-A, અનુ. 51A; 42મો સુધારો 1976; 86મા સુધારા 2002 પછી કુલ 11 ફરજ). ત્રણે મળીને રાજકીય લોકશાહી સાથે સામાજિક-આર્થિક લોકશાહીનું લક્ષ્ય બતાવે છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-51a-fundamental-duties/
  • સ્વતંત્ર ને સંકલિત ન્યાયતંત્ર: ટોચે સુપ્રીમ કોર્ટ, નીચે હાઈકોર્ટ ને ગૌણ અદાલતો, એક જ સાંકળ. અમેરિકાની જેમ કેન્દ્ર ને રાજ્યની અલગ અદાલતો નથી. ન્યાયિક સમીક્ષાની સત્તા અનુ. 13, 32, 226 માં છે. કેશવાનંદ ભારતી (1973) થી 'મૂળભૂત માળખા'નો સિદ્ધાંત આવ્યો: સંસદ બંધારણ સુધારી શકે પણ તેનું મૂળભૂત માળખું બદલી ન શકે.સ્રોત: Kesavananda Bharati v. State of Kerala, (1973) 4 SCC 225
  • કઠોર ને લવચીકનું મિશ્રણ (અનુ. 368): કેટલીક જોગવાઈ સાદી બહુમતીથી (દા.ત. અનુ. 3 હેઠળ નવું રાજ્ય), મોટા ભાગની ખાસ બહુમતીથી, ને સમવાયી જોગવાઈ ખાસ બહુમતી + અડધાં રાજ્યોની બહાલીથી બદલાય. અમેરિકાનું બંધારણ ખૂબ કઠોર ને બ્રિટનનું લિખિત નથી; ભારતે વચ્ચેનો રસ્તો લીધો, એટલે સમય પ્રમાણે બદલાઈ શકે ને છતાં મનફાવે એમ નહીં.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-368-power-of-parliament-to-amend-the-constitution-and-procedure-therefor/ (અનુ. 4, 368)
  • સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર (અનુ. 326): 61મા સુધારા (1988) થી મતદાનની ઉંમર 21 થી ઘટાડી 18 વર્ષ. 1950 માં ઘણા દેશોમાં મહિલાઓને પણ પૂરો મતાધિકાર નહોતો, ત્યારે નિરક્ષર ને ગરીબ સહિત દરેક પુખ્તને મત આપવો એ હિંમતભર્યું પગલું હતું. એકલ નાગરિકત્વ (ભાગ II). બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય: રાજ્યનો પોતાનો કોઈ ધર્મ નહીં.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-326-elections-to-the-house-of-the-people-and-to-the-legislative-assemblies-of-states-to-be-on-the-basis-of-adult-suffrage/
  • કટોકટીની જોગવાઈ: રાષ્ટ્રીય કટોકટી (અનુ. 352), રાજ્યમાં બંધારણીય તંત્રની નિષ્ફળતા (અનુ. 356), નાણાકીય કટોકટી (અનુ. 360). સ્વતંત્ર બંધારણીય સંસ્થાઓ: ચૂંટણી પંચ (અનુ. 324), CAG (અનુ. 148), UPSC (અનુ. 315). ત્રિ-સ્તરીય શાસન: 73મો/74મો સુધારો 1992 (પંચાયત ભાગ IX, નગરપાલિકા ભાગ IX-A).સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-352-proclamation-of-emergency/
  • ગુજરાત-ખૂણો (પંચાયત): ત્રિ-સ્તરીય પંચાયતની ભલામણ કરનાર બળવંતરાય મહેતા સમિતિ (1957) ના અધ્યક્ષ બળવંતરાય મહેતા પછી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી બન્યા. 73મા સુધારાએ એ જ વિચારને બંધારણીય દરજ્જો આપ્યો.સ્રોત: https://panchayat.gov.in ; https://gujaratindia.gov.in (ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રીઓ)
લક્ષણબંધારણીય આધારએક લીટીમાં અર્થ
લિખિત ને વિસ્તૃતમૂળ 395 અનુ., 22 ભાગ, 8 અનુસૂચિવિવિધતા ને કેન્દ્ર-રાજ્ય વિગત એક દસ્તાવેજમાં
સંસદીય શાસનઅનુ. 74, 75(3), 163, 164મંત્રીમંડળ વિધાનગૃહને જવાબદાર
અર્ધ-સમવાયીઅનુ. 1, 3, 246, 248; સાતમી અનુસૂચિસત્તા-વહેંચણી પણ કેન્દ્ર મજબૂત
મૂળભૂત અધિકાર / ફરજ / માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતભાગ III, IV-A, IVરાજકીય + સામાજિક-આર્થિક લોકશાહી
સ્વતંત્ર-સંકલિત ન્યાયતંત્રઅનુ. 13, 32, 226ન્યાયિક સમીક્ષા; મૂળભૂત માળખું (1973)
કઠોર-લવચીકઅનુ. 368ત્રણ પ્રકારે સુધારો
પુખ્ત મતાધિકારઅનુ. 326; 61મો સુધારો 198818 વર્ષે મત
કટોકટીઅનુ. 352, 356, 360સંકટમાં કેન્દ્ર મજબૂત
ત્રિ-સ્તરીય શાસન73મો/74મો સુધારો 1992પંચાયત ને નગરપાલિકાને બંધારણીય દરજ્જો

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: 'મુખ્ય લક્ષણો' 3 ગુણમાં 6-8 લક્ષણનાં નામ + દરેક સાથે એક અનુચ્છેદ/સુધારો આપો (દા.ત. 'પુખ્ત મતાધિકાર, અનુ. 326, 61મો સુધારો'). 5 ગુણમાં 'અર્ધ-સમવાયી' ને 'મૂળભૂત માળખું' સમજાવી ગુજરાત રાજ્યની રચના (1960) જેવું ઉદાહરણ ઉમેરો.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • ભારતના બંધારણની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવો. (gA-gs 30 જેવો)
  • ભારતીય બંધારણ કઠોર પણ છે ને લવચીક પણ, સમજાવો.
  • ભારતને 'રાજ્યોનો સંઘ' કેમ કહેવાયું છે?
  • સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકારનું મહત્વ જણાવો.

5. આમુખ (Preamble): બંધારણનો આત્મા

આમુખ બંધારણની પ્રસ્તાવના છે. તેમાં ત્રણ પ્રશ્નોના જવાબ છે: સત્તા ક્યાંથી આવે છે (ભારતના લોકો), રાજ્ય કેવું છે (સાર્વભૌમ... પ્રજાસત્તાક) ને ધ્યેય શું છે (ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુતા). તેનો આધાર નેહરુનો ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ છે.

  • 'અમે, ભારતના લોકો': સત્તાનો અંતિમ સ્રોત પ્રજા છે; બંધારણ પ્રજાએ પોતાને અર્પણ કર્યું ('adopt, enact and give to ourselves'). આમુખમાં સ્વીકારની તારીખ 26 નવેમ્બર 1949 લખેલી છે. આ શબ્દોનો અર્થ એ કે બંધારણ બ્રિટિશ સંસદની ભેટ નથી.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/preamble/
  • રાજ્યનું સ્વરૂપ (5 શબ્દ): સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકશાહી, પ્રજાસત્તાક. 'સમાજવાદી' ને 'બિનસાંપ્રદાયિક' 42મા સુધારા (1976) થી ઉમેરાયા; સાથે 'રાષ્ટ્રની એકતા' ની જગ્યાએ 'રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા'. આમુખમાં આ એકમાત્ર સુધારો છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/preamble/ ; The Constitution (Forty-second Amendment) Act, 1976
  • ચાર ધ્યેય: ન્યાય (સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય); સ્વતંત્રતા (વિચાર, અભિવ્યક્તિ, માન્યતા, શ્રદ્ધા ને ઉપાસનાની); સમાનતા (દરજ્જા ને તકની); બંધુતા (વ્યક્તિનું ગૌરવ ને રાષ્ટ્રની એકતા-અખંડિતતા સુનિશ્ચિત કરતી). આ ધ્યેય કાગળ પર ન રહે એ માટે ભાગ III ને ભાગ IV માં તેની જોગવાઈ છે (નીચેનું કોષ્ટક).સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/preamble/
  • આમુખ બંધારણનો ભાગ છે? બેરુબારી સલાહ (1960): ભાગ નથી. કેશવાનંદ ભારતી (1973): ભાગ છે ને સુધારી શકાય, પણ મૂળભૂત માળખું બદલ્યા વિના. LIC ઑફ ઇન્ડિયા (1995) માં ફરી પુષ્ટિ. આમુખ પોતે અદાલતમાં અમલપાત્ર (justiciable) નથી, પણ કોઈ કલમના બે અર્થ થતા હોય ત્યારે અર્થઘટનમાં માર્ગદર્શક છે.સ્રોત: In re Berubari Union, AIR 1960 SC 845 ; Kesavananda Bharati (1973) 4 SCC 225
  • બલરામ સિંહ વિ. ભારત સંઘ (25 નવેમ્બર 2024): સુપ્રીમ કોર્ટે 'સમાજવાદી' ને 'બિનસાંપ્રદાયિક' શબ્દો કાઢવાની અરજીઓ ફગાવી. ઠરાવ્યું કે સંસદ અનુ. 368 હેઠળ આમુખ પણ સુધારી શકે ને 44 વર્ષ પછીનો પડકાર ટકતો નથી (CJI સંજીવ ખન્ના, ન્યા. પી.વી. સંજય કુમાર).સ્રોત: https://api.sci.gov.in/supremecourt/2020/13773/13773_2020_1_39_57487_Judgement_25-Nov-2024.pdf
  • ભારતીય અર્થ: 'સમાજવાદી' એટલે લોકશાહી સમાજવાદ (મિશ્ર અર્થતંત્ર, ખાનગી મિલકતનો નિષેધ નહીં). 'બિનસાંપ્રદાયિક' એટલે સર્વધર્મ સમભાવ; રાજ્ય બધા ધર્મથી સમાન અંતરે (એસ.આર. બોમ્માઈ 1994 મુજબ મૂળભૂત માળખું). પશ્ચિમમાં રાજ્ય ને ધર્મ સાવ અલગ રહે છે, ભારતમાં રાજ્ય સુધારા માટે ધર્મની બાબતમાં દખલ પણ કરી શકે (દા.ત. અસ્પૃશ્યતા-નાબૂદી). 'પ્રજાસત્તાક' એટલે રાજ્યનો વડો (રાષ્ટ્રપતિ) ચૂંટાયેલો, વારસાગત નહીં.સ્રોત: S.R. Bommai v. Union of India, (1994) 3 SCC 1
  • ગુજરાત-ખૂણો: કે.એમ. મુનશીએ આમુખને 'રાજકીય જન્મકુંડળી' (political horoscope) કહ્યું હતું; એટલે પ્રજાસત્તાક કઈ દિશામાં જશે એનો નકશો આમુખમાં છે. આ અવતરણ લખવાથી આમુખના જવાબમાં ગુજરાત-ખૂણો મળે છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/committees/sub-committee-on-fundamental-rights/
  • આજે મહત્ત્વ: આમુખના શબ્દોનો ઉપયોગ અદાલતો ચુકાદામાં વારંવાર કરે છે. દા.ત. 'બંધુતા' ને 'વ્યક્તિનું ગૌરવ' ના આધારે અનુ. 21 નું વિસ્તૃત અર્થઘટન થયું છે. એટલે આમુખ અમલપાત્ર ન હોવા છતાં જીવંત છે.સ્રોત: K.S. Puttaswamy v. Union of India, (2017) 10 SCC 1
આમુખનો શબ્દઅર્થ / સંબંધિત જોગવાઈ
સાર્વભૌમઆંતરિક ને બાહ્ય રીતે સ્વતંત્ર; કોઈ બાહ્ય સત્તાને અધીન નહીં
સમાજવાદી (1976)લોકશાહી સમાજવાદ; માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અનુ. 38, 39
બિનસાંપ્રદાયિક (1976)રાજ્યનો ધર્મ નહીં; અનુ. 25-28
લોકશાહીપ્રજાની ચૂંટેલી સરકાર; પુખ્ત મતાધિકાર અનુ. 326
પ્રજાસત્તાકચૂંટાયેલા રાષ્ટ્રપતિ; અનુ. 54
ન્યાય (સામાજિક-આર્થિક-રાજકીય)અનુ. 14-17, 38, 39
સ્વતંત્રતાઅનુ. 19-22, 25-28
સમાનતા (દરજ્જો ને તક)અનુ. 14-16, 18
બંધુતાઅનુ. 17, 51A(e)

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: આમુખના જવાબનો ક્રમ: 'અમે ભારતના લોકો' (સ્રોત), 5 શબ્દ (સ્વરૂપ), 4 ધ્યેય, 42મો સુધારો 1976, કેશવાનંદ 1973 (ભાગ છે). 2024 નો બલરામ સિંહ ચુકાદો ઉમેરો તો જવાબ તાજો લાગે.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • ભારતના સંવિધાનના આમુખ વિશે સંક્ષિપ્તમાં જણાવો. (rt-gs 18 જેવો)
  • આમુખ બંધારણનો ભાગ છે કે નહીં? ચુકાદાના આધારે ચર્ચા કરો.
  • ભારતીય બિનસાંપ્રદાયિકતા પશ્ચિમથી કેવી રીતે જુદી છે? (gA-gs 33 સાથે જોડાયેલો)

6. મૂળભૂત અધિકારો: પરિચય ને લક્ષણો (ભાગ III, અનુ. 12-35)

મૂળભૂત અધિકારો વ્યક્તિને રાજ્યની મનમાની સામે રક્ષણ આપે છે. ભાગ III ને ભારતનો 'મૅગ્ના કાર્ટા' કહેવાય છે; તેની પ્રેરણા અમેરિકાના Bill of Rights માંથી. મૂળ 7 અધિકાર હતા; 44મા સુધારા (1978) થી મિલકતનો અધિકાર કાઢી અનુ. 300A (સામાન્ય બંધારણીય/કાનૂની અધિકાર) બનાવાયો, એટલે હવે 6 શ્રેણી.

  • 'મૂળભૂત' કેમ? બે કારણ: (1) વ્યક્તિના વિકાસ માટે એ પાયાના છે, ને (2) બંધારણ પોતે તેની ખાતરી આપે છે, સામાન્ય કાયદો તેને છીનવી ન શકે. સામાન્ય કાનૂની અધિકાર કાયદો બદલીને પાછો લઈ શકાય, મૂળભૂત અધિકાર બદલવા બંધારણ-સુધારો જોઈએ.સ્રોત: NCERT ધો.11 'Indian Constitution at Work' પ્રકરણ 2
  • અદાલતમાં અમલપાત્ર (justiciable): ભંગ થાય તો વ્યક્તિ સીધી સુપ્રીમ કોર્ટ (અનુ. 32) કે હાઈકોર્ટ (અનુ. 226) માં જઈ શકે. માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોથી આ મુખ્ય ભેદ છે, કારણ કે અનુ. 37 મુજબ માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અદાલતમાં અમલપાત્ર નથી.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-32-remedies-for-enforcement-of-rights-conferred-by-this-part/ (અનુ. 32, 37)
  • નિરપેક્ષ નથી: રાજ્ય 'વાજબી નિયંત્રણ' મૂકી શકે (દા.ત. અનુ. 19(2)-(6)). સંસદ બંધારણ સુધારી અધિકાર બદલી શકે, પણ મૂળભૂત માળખું નહીં (કેશવાનંદ 1973). નિયંત્રણ વાજબી છે કે નહીં તે છેલ્લે અદાલત નક્કી કરે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-19-protection-of-certain-rights-regarding-freedom-of-speech-etc/
  • ફક્ત નાગરિકોને: અનુ. 15, 16, 19, 29, 30. નાગરિક-વિદેશી સૌને ('કોઈ પણ વ્યક્તિ'): અનુ. 14, 20, 21, 21A, 22, 23, 24, 25-28. એટલે ભારતમાં રહેતો વિદેશી પણ જીવન ને સ્વતંત્રતા (અનુ. 21) માટે અદાલતમાં જઈ શકે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/parts/part-iii/
  • કેટલાક અધિકાર ખાનગી વ્યક્તિ સામે પણ: સામાન્ય રીતે FR રાજ્ય સામે મળે, પણ અનુ. 17 (અસ્પૃશ્યતા), અનુ. 23 (માનવ-વેપાર, વેઠ) ને અનુ. 24 (બાળમજૂરી) ખાનગી વ્યક્તિ સામે પણ લાગુ પડે છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-17-abolition-of-untouchability/ ; https://www.constitutionofindia.net/articles/article-23-prohibition-of-traffic-in-human-beings-and-forced-labour/
  • અનુ. 12, 'રાજ્ય' ની વ્યાખ્યા: ભારત સરકાર ને સંસદ, રાજ્ય સરકાર ને વિધાનમંડળ, તથા ભારતના પ્રદેશમાં કે ભારત સરકારના નિયંત્રણ હેઠળની તમામ સ્થાનિક ને અન્ય સત્તાઓ (પંચાયત, નગરપાલિકા, વૈધાનિક નિગમ વગેરે). એટલે ગ્રામ પંચાયત કે અમદાવાદ મહાનગરપાલિકા પણ FR માટે 'રાજ્ય' ગણાય.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-12-definitions/
  • અનુ. 13, ન્યાયિક સમીક્ષાનો આધાર: બંધારણ પહેલાંના કે પછીના જે કાયદા FR સાથે અસંગત હોય તે એટલા પૂરતા રદ (void). 24મા સુધારા (1971) થી અનુ. 13(4) આવ્યો: અનુ. 368 હેઠળનો બંધારણ-સુધારો 'કાયદો' ગણાતો નથી.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-13-laws-inconsistent-with-or-in-derogation-of-the-fundamental-rights/
  • કટોકટીમાં: રાષ્ટ્રીય કટોકટી વખતે અનુ. 358 થી અનુ. 19 આપોઆપ સ્થગિત થાય (ફક્ત યુદ્ધ/બાહ્ય આક્રમણના આધારે). અનુ. 359 થી રાષ્ટ્રપતિ અન્ય અધિકારના અમલ માટે અદાલતમાં જવાનું સ્થગિત કરી શકે. પણ 44મા સુધારા (1978) પછી અનુ. 20 ને 21 ક્યારેય સ્થગિત ન થાય. આ સુધારો 1975-77 ની કટોકટીના કડવા અનુભવ પછી આવ્યો.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-359-suspension-of-the-enforcement-of-the-rights-conferred-by-part-iii-during-emergencies/ (અનુ. 358, 359)
અધિકારની શ્રેણીઅનુચ્છેદમુખ્ય જોગવાઈ
સમાનતાનો અધિકાર14-18કાયદા સમક્ષ સમાનતા, ભેદભાવનો નિષેધ, જાહેર નોકરીમાં તક, અસ્પૃશ્યતા-નાબૂદી, ખિતાબ-નાબૂદી
સ્વતંત્રતાનો અધિકાર19-22છ સ્વતંત્રતા, ગુના-સજામાં રક્ષણ, જીવન-વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા, શિક્ષણ (21A), ધરપકડ સામે રક્ષણ
શોષણ વિરુદ્ધનો અધિકાર23-24માનવ-વેપાર ને વેઠનો નિષેધ; 14 વર્ષથી નાનાં બાળકોને કારખાના-ખાણ-જોખમી કામમાં નહીં
ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર25-28અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા, ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન, ધર્મ માટે કર નહીં, સરકારી સંસ્થામાં ધાર્મિક શિક્ષણ નહીં
સાંસ્કૃતિક ને શૈક્ષણિક અધિકાર29-30ભાષા-લિપિ-સંસ્કૃતિનું રક્ષણ; લઘુમતીને શિક્ષણ સંસ્થા સ્થાપવાનો અધિકાર
બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર32FR ના અમલ માટે સીધું સુપ્રીમ કોર્ટ; પાંચ રિટ

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: પરિચય-પ્રશ્નમાં આ એક લીટી અચૂક લખો: 'ભાગ III, અનુ. 12-35, મૂળ 7 અધિકાર, હવે 6 (44મો સુધારો 1978, મિલકત અનુ. 300A માં)'. પછી શ્રેણી ને અનુચ્છેદની જોડી.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • મૂળભૂત અધિકારોની વિશેષતાઓ જણાવો.
  • અનુચ્છેદ 12 હેઠળ 'રાજ્ય' એટલે શું?
  • રાષ્ટ્રીય કટોકટી દરમિયાન મૂળભૂત અધિકારોની સ્થિતિ સમજાવો.
  • કયા મૂળભૂત અધિકાર ફક્ત નાગરિકોને જ મળે છે?

7. સમાનતાનો અધિકાર (અનુ. 14-18)

સમાનતાનો અર્થ 'બધા સાથે એકસરખું વર્તન' નથી. અર્થ છે 'સમાન સાથે સમાન, ને અસમાન સાથે વાજબી વર્ગીકરણ'. એટલે અનામત ને ખાસ જોગવાઈ સમાનતાનો ભંગ નથી પણ તેનો જ ભાગ છે. સદીઓ સુધી જ્ઞાતિ ને લિંગના આધારે ભેદ સહન કરનાર સમાજ માટે ઘડવૈયાઓએ આ અધિકાર સૌથી પહેલો મૂક્યો.

  • અનુ. 14: રાજ્ય કોઈ વ્યક્તિને 'કાયદા સમક્ષ સમાનતા' કે 'કાયદાનું સમાન રક્ષણ' નકારશે નહીં. પહેલો બ્રિટિશ ખ્યાલ છે (કોઈ કાયદાથી ઉપર નહીં, નકારાત્મક), બીજો અમેરિકી ખ્યાલ છે (સમાન પરિસ્થિતિમાં સમાન વર્તન, હકારાત્મક). વાજબી વર્ગીકરણની છૂટ છે; મેનકા ગાંધી (1978) પછી મનસ્વીપણું પણ અનુ. 14 નો ભંગ ગણાય છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-14-equality-before-law/
  • વાજબી વર્ગીકરણ કેમ? દા.ત. આવકવેરામાં ઓછી આવકવાળાને છૂટ ને વધુ આવકવાળા પર વધુ દર. બધા પર એક જ દર રાખવો એ દેખાવમાં સમાનતા છે, પણ ખરેખર અન્યાય છે. શરત એટલી કે વર્ગીકરણનો આધાર સ્પષ્ટ હોય ને કાયદાના હેતુ સાથે તેનો સંબંધ હોય.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-14-equality-before-law/
  • અનુ. 15: ધર્મ, વંશ, જ્ઞાતિ, લિંગ, જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવ નહીં. 15(3): સ્ત્રી-બાળકો માટે ખાસ જોગવાઈ. 15(4): સામાજિક-શૈક્ષણિક પછાત વર્ગ, SC, ST (પ્રથમ સુધારો 1951). 15(5): શિક્ષણ સંસ્થામાં પ્રવેશ-અનામત (93મો સુધારો 2005). 15(6): આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (EWS) માટે મહત્તમ 10% (103મો સુધારો 2019).સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-15-prohibition-of-discrimination-on-grounds-of-religion-race-caste-sex-or-place-of-birth/
  • 15(4) કેમ આવ્યો? ચંપકમ દોરાઈરાજન કેસમાં (મદ્રાસ હાઈકોર્ટ 1950, પછી સુપ્રીમ કોર્ટ 1951) મદ્રાસ રાજ્યનો જ્ઞાતિ-આધારિત પ્રવેશ-આદેશ અનુ. 29(2) ના ભંગ તરીકે રદ થયો. તેથી સંસદે પ્રથમ સુધારા (1951) થી 15(4) ઉમેરી પછાત વર્ગો માટે ખાસ જોગવાઈનો રસ્તો ખુલ્લો કર્યો. અદાલતના ચુકાદા પછી બંધારણ-સુધારો, એવું આ પહેલું ઉદાહરણ છે.સ્રોત: https://indiankanoon.org/doc/1806386/ ; The Constitution (First Amendment) Act, 1951 (https://indiankanoon.org/doc/136460171/)
  • અનુ. 16: જાહેર નોકરીમાં તકની સમાનતા. 16(4): પછાત વર્ગ અનામત. 16(4A): SC/ST ને બઢતીમાં અનામત (77મો સુધારો 1995). 16(6): EWS 10%. ઇન્દ્રા સાહની (1992): OBC અનામત માન્ય, 'ક્રીમી લેયર' બાકાત, કુલ અનામત સામાન્ય રીતે 50% ની મર્યાદામાં. જનહિત અભિયાન (7 નવેમ્બર 2022) માં EWS અનામત 3:2 બહુમતીથી માન્ય રહી.સ્રોત: Indra Sawhney v. Union of India, 1992 Supp (3) SCC 217 ; Janhit Abhiyan v. Union of India (2022)
  • અનુ. 17: અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ; કોઈ પણ સ્વરૂપે તેનું આચરણ કાયદા મુજબ દંડનીય ગુનો. અમલી કાયદા: અસ્પૃશ્યતા (ગુના) અધિનિયમ 1955 (1976 થી 'નાગરિક અધિકાર સંરક્ષણ અધિનિયમ') ને SC/ST (અત્યાચાર નિવારણ) અધિનિયમ 1989. આ અધિકાર ખાનગી વ્યક્તિ સામે પણ લાગુ પડે છે. બંધારણમાં 'અસ્પૃશ્યતા'ની વ્યાખ્યા આપી નથી, એટલે તેનું દરેક સ્વરૂપ પ્રતિબંધિત છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-17-abolition-of-untouchability/
  • અનુ. 18: લશ્કરી કે શૈક્ષણિક સિવાયના ખિતાબ રાજ્ય નહીં આપે; નાગરિક વિદેશી રાજ્ય પાસેથી ખિતાબ નહીં સ્વીકારે. અંગ્રેજોના 'રાયબહાદુર' જેવા ખિતાબ સમાજમાં ઊંચ-નીચ ઊભી કરતા, એ બંધ કરવાનો હેતુ. બાલાજી રાઘવન (1996): ભારત રત્ન, પદ્મ પુરસ્કાર 'ખિતાબ' નથી, પણ નામ આગળ-પાછળ ઉપાધિ તરીકે ન વાપરી શકાય.સ્રોત: Balaji Raghavan v. Union of India, (1996) 1 SCC 361
  • નવો વિસ્તાર: નવતેજ સિંહ જોહર (6 સપ્ટેમ્બર 2018) માં સુપ્રીમ કોર્ટે IPC કલમ 377 ને પુખ્તો વચ્ચેના સંમતિપૂર્વકના સંબંધ પૂરતી રદ કરી; અનુ. 14, 15, 21 ના આધારે ઠરાવ્યું કે લૈંગિક અભિમુખતા આધારે ભેદ ગેરબંધારણીય છે. શાયરા બાનો (22 ઑગસ્ટ 2017) માં તત્કાળ ત્રિપલ તલાક રદ થયો.સ્રોત: https://indiankanoon.org/doc/1569253/ ; Shayara Bano v. Union of India (22-08-2017)

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: અનુ. 14 ના પ્રશ્નમાં બે ખ્યાલનો ભેદ (બ્રિટિશ-નકારાત્મક / અમેરિકી-હકારાત્મક) ને 'વાજબી વર્ગીકરણ', આ ત્રણ શબ્દ પરીક્ષક શોધે છે. અનામત પ્રશ્નમાં સુધારાનો નંબર + વર્ષ લખો.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • 'કાયદા સમક્ષ સમાનતા' અને 'કાયદાનું સમાન રક્ષણ' વચ્ચેનો તફાવત સમજાવો.
  • EWS અનામતની બંધારણીય જોગવાઈ ટૂંકમાં જણાવો.
  • અનામત સમાનતાના અધિકારનો ભંગ નથી, ચર્ચા કરો.
  • અનુચ્છેદ 17 નું સામાજિક મહત્વ સમજાવો.

8. સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુ. 19-22)

આ ચાર અનુચ્છેદ ભાગ III નો કરોડરજ્જુ છે. તેમાં પણ અનુ. 21 ને સુપ્રીમ કોર્ટે એટલું વિસ્તાર્યું છે કે તે 'મૂળભૂત અધિકારોનું હૃદય' કહેવાય છે. અહીં દરેક અધિકાર સાથે એ પણ જુઓ કે તેના પર કઈ મર્યાદા છે ને કેમ.

  • અનુ. 19(1), નાગરિકોની છ સ્વતંત્રતા: (a) વાણી ને અભિવ્યક્તિ, (b) શસ્ત્ર વિના શાંતિપૂર્વક એકત્ર થવું, (c) મંડળ/સંઘ/સહકારી મંડળી રચવી (સહકારી 97મા સુધારા 2011 થી), (d) સમગ્ર ભારતમાં મુક્ત હરવું-ફરવું, (e) ભારતમાં ક્યાંય પણ રહેવું-વસવું, (g) વ્યવસાય-ધંધો-વેપાર. 19(1)(f) મિલકત 44મા સુધારાથી રદ.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-19-protection-of-certain-rights-regarding-freedom-of-speech-etc/
  • વાજબી નિયંત્રણો (19(2)-(6)): ભારતનું સાર્વભૌમત્વ-અખંડિતતા, રાજ્યની સલામતી, વિદેશો સાથે મૈત્રી સંબંધ, જાહેર વ્યવસ્થા, શિષ્ટતા-નૈતિકતા, અદાલતનો તિરસ્કાર, બદનક્ષી, ગુનાની ઉશ્કેરણી. 'વાજબી' શબ્દ બંધારણ સભાએ જાણીજોઈને ઉમેર્યો, જેથી નિયંત્રણ યોગ્ય છે કે નહીં તે અદાલત તપાસી શકે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-19-protection-of-certain-rights-regarding-freedom-of-speech-etc/
  • પ્રથમ સુધારો ને વાણી-સ્વાતંત્ર્ય: રોમેશ થાપર વિ. મદ્રાસ રાજ્ય (26 મે 1950) માં સામયિક પરનો પ્રતિબંધ રદ થયો. પછી પ્રથમ સુધારા (1951) એ 19(2) માં 'જાહેર વ્યવસ્થા', 'વિદેશો સાથે મૈત્રી સંબંધ' ને 'ગુનાની ઉશ્કેરણી' ઉમેર્યાં ને 'વાજબી' શબ્દ મૂક્યો. પ્રેસની સ્વતંત્રતા અલગ લખી નથી, પણ અનુ. 19(1)(a) માં સમાયેલી છે.સ્રોત: https://indiankanoon.org/doc/456839/ ; https://indiankanoon.org/doc/136460171/
  • ડિજિટલ યુગ: શ્રેયા સિંઘલ (2015) માં IT અધિનિયમની કલમ 66A અસ્પષ્ટ હોવાથી રદ થઈ. અનુરાધા ભસીન (10 જાન્યુઆરી 2020) માં ઠરાવાયું કે ઇન્ટરનેટ દ્વારા અભિવ્યક્તિ ને વેપાર પણ 19(1)(a) ને 19(1)(g) નું રક્ષણ પામે; ઇન્ટરનેટ બંધ કરવાના આદેશ પ્રમાણસર ને સમીક્ષાપાત્ર હોવા જોઈએ.સ્રોત: Shreya Singhal v. Union of India, (2015) 5 SCC 1 ; https://indiankanoon.org/doc/82461587/
  • ગુજરાત-ખૂણો (19(1)(g)): (1) ગુજરાતમાં અમલી દારૂબંધી કાયદાનું મૂળ મુંબઈ દારૂબંધી અધિનિયમ 1949 છે; સ્ટેટ ઑફ બૉમ્બે વિ. એફ.એન. બલસારા (25 મે 1951) માં સુપ્રીમ કોર્ટે તેનો મોટો ભાગ માન્ય રાખ્યો. (2) ગુજરાત રાજ્ય વિ. મિરઝાપુર મોતી કુરેશી કસ્સાબ જમાત (26 ઑક્ટોબર 2005, 7 ન્યાયાધીશ) માં ગુજરાતનો ગોવંશ-કતલ પ્રતિબંધ માન્ય રહ્યો; અદાલતે કહ્યું કે અનુ. 48 ને 51A(g) ધ્યાનમાં રાખી ધંધા પરનું નિયંત્રણ વાજબી ગણી શકાય.સ્રોત: https://indiankanoon.org/doc/334293/ ; https://indiankanoon.org/doc/55842/
  • અનુ. 20, ગુના-સજામાં રક્ષણ: (1) પૂર્વવર્તી ફોજદારી કાયદો નહીં (કૃત્ય વખતે ગુનો ન હોય તો સજા નહીં, ને તે વખતના કાયદાથી વધુ સજા નહીં), (2) એક જ ગુના માટે બે વાર કાર્યવાહી-સજા નહીં (double jeopardy), (3) આરોપીને પોતાની વિરુદ્ધ સાક્ષી બનવા ફરજ નહીં.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-20-protection-in-respect-of-conviction-for-offences/
  • અનુ. 21: 'કાયદાથી સ્થાપિત પ્રક્રિયા' સિવાય કોઈનું જીવન કે વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા છીનવાશે નહીં. એ.કે. ગોપાલન (1950) માં સંકુચિત અર્થ લેવાયો: કાયદો હોય એટલું પૂરતું. મેનકા ગાંધી (1978) એ એ બદલ્યું: કાયદો ને પ્રક્રિયા બંને ન્યાયી, વાજબી ને યોગ્ય હોવાં જોઈએ, ને અનુ. 14, 19, 21 એકબીજાથી જોડાયેલા છે. ત્યારથી 'જીવન' એટલે ફક્ત શ્વાસ નહીં, ગૌરવપૂર્ણ જીવન.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-21-protection-of-life-and-personal-liberty/ ; Maneka Gandhi v. Union of India, AIR 1978 SC 597
  • અનુ. 21A: 6 થી 14 વર્ષનાં બાળકોને મફત ને ફરજિયાત શિક્ષણ (86મો સુધારો 2002). પાયો ઉન્નીકૃષ્ણન (4 ફેબ્રુઆરી 1993) ચુકાદો હતો, જેમાં 14 વર્ષ સુધીના શિક્ષણને અનુ. 21 નો ભાગ ગણાયું. અમલી કાયદો શિક્ષણનો અધિકાર (RTE) અધિનિયમ 2009, 1 એપ્રિલ 2010 થી અમલ. એ જ સુધારાએ અનુ. 45 બદલ્યો ને મૂળભૂત ફરજ 51A(k) ઉમેરી.સ્રોત: https://indiankanoon.org/doc/1775396/ ; https://dsel.education.gov.in/rte
  • અનુ. 22, ધરપકડ ને અટકાયત સામે રક્ષણ: ધરપકડનું કારણ જણાવવું, પસંદગીના વકીલની સલાહનો અધિકાર, 24 કલાકમાં (મુસાફરીનો સમય બાદ) નજીકના મૅજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવા. નિવારક અટકાયત (preventive detention) માં 3 મહિનાથી વધુ અટકાયત સલાહકાર બોર્ડની મંજૂરી વિના નહીં. ધરપકડ વખતનાં રક્ષણ (22(1)-(2)) શત્રુ-વિદેશી ને નિવારક અટકાયતીને લાગુ પડતાં નથી (22(3)).સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-22-protection-against-arrest-and-detention-in-certain-cases/
અનુ. 21 માં સમાવાયેલો અધિકારચુકાદો (વર્ષ)
ન્યાયી-વાજબી પ્રક્રિયામેનકા ગાંધી (1978)
ઝડપી ન્યાય (speedy trial)હુસૈનારા ખાતૂન (1979)
આજીવિકાનો અધિકારઓલ્ગા ટેલિસ (1985)
14 વર્ષ સુધી શિક્ષણ (પછી 21A)ઉન્નીકૃષ્ણન (1993)
કાર્યસ્થળે જાતીય સતામણી સામે રક્ષણવિશાખા (1997)
ગોપનીયતાપુટ્ટાસ્વામી (2017, 9 ન્યાયાધીશ)
ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુ; નિષ્ક્રિય ઇચ્છામૃત્યુ માર્ગદર્શિકાકોમન કૉઝ (2018)
પુનર્વસન સાથે વિકાસ (સરદાર સરોવર)નર્મદા બચાવો આંદોલન (2000)

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: અનુ. 21 નો 3 ગુણનો જવાબ: જોગવાઈ (1 વાક્ય), ગોપાલન, મેનકા ગાંધી 1978 (ન્યાયી-વાજબી પ્રક્રિયા), પછી 3-4 સમાવિષ્ટ અધિકાર ચુકાદાના નામ સાથે. અનુ. 19 માં 'છ' સ્વતંત્રતા ગણાવો ને (f) રદ થયાનું યાદ રાખો.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • ન્યાયિક અર્થઘટનથી અનુચ્છેદ 21 નો વ્યાપ કેવી રીતે વધ્યો? ચર્ચા કરો.
  • વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પરનાં વાજબી નિયંત્રણો જણાવો.
  • નિવારક અટકાયત એટલે શું? અનુ. 22 નાં રક્ષણ જણાવો.
  • બાળ અધિકારો (અનુ. 21A, 24) વિશે ટૂંકમાં જણાવો. (rt-gs 2.7 સાથે જોડાયેલો)

9. શોષણ વિરુદ્ધ, ધાર્મિક ને સાંસ્કૃતિક-શૈક્ષણિક અધિકાર (અનુ. 23-31)

આ અધિકારો નબળા વર્ગ, ધાર્મિક સમૂહો ને લઘુમતીઓનું રક્ષણ કરે છે. ભારતીય બિનસાંપ્રદાયિકતા ને બહુસાંસ્કૃતિકતાનો બંધારણીય આધાર અહીં છે. 2025 ના તલાટી પેપરમાં 'શોષણ સામેનો હક્ક' (rt-gs 2.5) સીધો પૂછાયો હતો.

  • અનુ. 23: માનવ-વેપાર (traffic in human beings), વેઠ (begar) ને બળજબરીથી મજૂરી પ્રતિબંધિત. જાહેર હેતુ માટે ફરજિયાત સેવા (દા.ત. લશ્કરી સેવા) રાજ્ય લઈ શકે, પણ ધર્મ-જ્ઞાતિ-વર્ગના ભેદ વિના. લઘુત્તમ વેતનથી ઓછું વેતન પણ 'બળજબરીની મજૂરી' ગણાય (PUDR 1982). બંધુઆ મુક્તિ મોરચા (16 ડિસેમ્બર 1983) માં અદાલતે વેઠિયા મજૂરોને છોડાવી પુનર્વસન કરવા રાજ્યને ફરજ પાડી; અમલી કાયદો વેઠ પ્રથા (નાબૂદી) અધિનિયમ 1976.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-23-prohibition-of-traffic-in-human-beings-and-forced-labour/ ; People's Union for Democratic Rights v. Union of India, (1982) 3 SCC 235 ; https://indiankanoon.org/doc/595099/
  • અનુ. 24: 14 વર્ષથી નાનાં બાળકોને કારખાના, ખાણ કે અન્ય જોખમી રોજગારમાં રાખી શકાય નહીં. આ અધિકારને અનુ. 21A (શિક્ષણ) ને અનુ. 39(e)-(f) (બાળકોનું રક્ષણ) સાથે જોડીને વાંચવો જોઈએ: બાળક કામ પર નહીં, શાળામાં હોવું જોઈએ.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-24-prohibition-of-employment-of-children-in-factories-etc/
  • અનુ. 25: અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા ને ધર્મ મુક્ત રીતે માનવાનો, આચરવાનો ને પ્રચારનો અધિકાર, પણ જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા, આરોગ્યને અધીન. શીખો માટે કૃપાણ ધારણ કરવું એ ધર્મ-આચરણ ગણાય. રેવ. સ્ટેનિસ્લૉસ (1977): 'પ્રચાર'માં બીજાનું ધર્માંતરણ કરાવવાનો અધિકાર સમાયેલો નથી. ગુજરાત-ખૂણો: બળજબરી કે લાલચથી ધર્માંતરણ રોકવા ગુજરાતે ધર્મ સ્વાતંત્ર્ય અધિનિયમ 2003 ઘડ્યો છે; સ્ટેનિસ્લૉસ ચુકાદો આવા કાયદાનો બંધારણીય આધાર ગણાય છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-25-freedom-of-conscience-and-free-profession-practice-and-propagation-of-religion/ ; Rev. Stainislaus v. State of M.P., (1977) 1 SCC 677
  • 25(2) ની સુધારાવાદી બાજુ: રાજ્ય ધર્મ સાથે જોડાયેલી આર્થિક-રાજકીય-બિનધાર્મિક પ્રવૃત્તિનું નિયમન કરી શકે, ને હિંદુ ધાર્મિક સંસ્થાઓ બધા વર્ગો માટે ખુલ્લી મૂકવા કાયદો કરી શકે. એટલે ભારતીય બિનસાંપ્રદાયિકતા 'દૂર રહેવાની' નહીં પણ 'સમાન અંતર રાખી જરૂર પડે સુધારવાની' છે. સબરીમાલા (ઇન્ડિયન યંગ લૉયર્સ ઍસોસિએશન, 28 સપ્ટેમ્બર 2018) માં મહિલા-પ્રવેશની મનાઈ રદ થઈ; મુદ્દો પછી મોટી બેન્ચને સોંપાયો.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-25-freedom-of-conscience-and-free-profession-practice-and-propagation-of-religion/ ; https://indiankanoon.org/doc/163639357/
  • અનુ. 26: ધાર્મિક સંપ્રદાયોને સંસ્થા સ્થાપવા-ચલાવવા, ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન, મિલકત મેળવવા-વહીવટ કરવાનો અધિકાર. અનુ. 27: કોઈ ખાસ ધર્મના પ્રચાર માટે કર ભરવા કોઈને ફરજ નહીં. અનુ. 28: સંપૂર્ણ સરકારી ભંડોળવાળી સંસ્થામાં ધાર્મિક શિક્ષણ નહીં.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-26-freedom-to-manage-religious-affairs/ (અનુ. 26-28)
  • અનુ. 29: જે નાગરિક-વર્ગની અલગ ભાષા, લિપિ કે સંસ્કૃતિ હોય તેને તેનું જતન કરવાનો અધિકાર; સરકારી/સરકારી સહાયિત સંસ્થામાં ધર્મ-વંશ-જ્ઞાતિ-ભાષાના આધારે પ્રવેશ નકારી શકાય નહીં. અનુ. 30: ધાર્મિક ને ભાષાકીય લઘુમતીઓને પસંદગીની શિક્ષણ સંસ્થા સ્થાપવા-ચલાવવાનો અધિકાર; સહાય આપવામાં ભેદભાવ નહીં. અનુ. 29 બધા વર્ગ માટે છે, અનુ. 30 ફક્ત લઘુમતી માટે, આ ભેદ યાદ રાખો.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-29-protection-of-interests-of-minorities/ ; https://www.constitutionofindia.net/articles/article-30-right-of-minorities-to-establish-and-administer-educational-institutions/
  • ગુજરાત-ખૂણો: સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજ, અમદાવાદ (1974) ચુકાદાએ અનુ. 30 ને 'સામાન્ય શિક્ષણ' સુધી વિસ્તાર્યો. ટી.એમ.એ. પાઈ ફાઉન્ડેશન (2002, 11 ન્યાયાધીશ) એ લઘુમતીનો દરજ્જો રાજ્યવાર નક્કી કરવાનું ઠરાવ્યું. એટલે ગુજરાતમાં કોણ લઘુમતી છે તે ગુજરાતની વસ્તીના આધારે નક્કી થાય.સ્રોત: https://indiankanoon.org/doc/703393/ ; T.M.A. Pai Foundation v. State of Karnataka, (2002) 8 SCC 481
  • અનુ. 31A, 31B, 31C, 'અમુક કાયદાઓનું રક્ષણ': 31A-31B પ્રથમ સુધારા (1951) થી (જમીન-સુધારા; નવમી અનુસૂચિ); 31C 25મા સુધારા (1971) થી. હેતુ જમીનદારી-નાબૂદી જેવા સુધારાને અદાલતી પડકારથી બચાવવાનો હતો. આઈ.આર. કોએલ્હો (2007): 24 એપ્રિલ 1973 પછી નવમી અનુસૂચિમાં મુકાયેલા કાયદા પણ મૂળભૂત માળખાના આધારે ન્યાયિક સમીક્ષાને પાત્ર.સ્રોત: I.R. Coelho v. State of T.N., (2007) 2 SCC 1

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના જવાબમાં 25-28 ચારે અનુચ્છેદ એક-એક લીટીમાં લખો, સાથે 'જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા, આરોગ્ય' નિયંત્રણ. છેલ્લે તેને 'સર્વધર્મ સમભાવ' સાથે જોડો. અનુ. 30 માં સેન્ટ ઝેવિયર્સ (1974) ભૂલવો નહીં.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • શોષણ સામેનો હક્ક સંક્ષિપ્તમાં સમજાવો. (rt-gs 2.5)
  • ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના અધિકાર પરનાં નિયંત્રણો જણાવો.
  • અનુચ્છેદ 29 અને 30 વચ્ચેનો તફાવત સમજાવો.
  • નવમી અનુસૂચિ ને ન્યાયિક સમીક્ષા વિશે ટૂંકમાં જણાવો.

10. બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર: અનુ. 32 ને પાંચ રિટ

અધિકાર લખી દેવા પૂરતા નથી, તેના અમલનો ઉપાય જોઈએ. એટલે અનુ. 32 પોતે મૂળભૂત અધિકાર છે; ડૉ. આંબેડકરે તેને બંધારણનું 'હૃદય અને આત્મા' કહ્યું. 2025 ના તલાટી પેપરમાં અનુ. 226 ની રિટ (rt-gs 1.5) ને 2024 માં PIL (gA-gs 39) પૂછાયાં હતાં.

  • અનુ. 32: FR ના અમલ માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સીધા જવાનો અધિકાર. સુપ્રીમ કોર્ટ રિટ, આદેશ કે નિર્દેશ આપી શકે (32(2)); સંસદ બીજી અદાલતને પણ આ સત્તા આપી શકે (32(3)); બંધારણમાં લખ્યું હોય એ સિવાય આ અધિકાર સ્થગિત ન થાય (32(4)). એટલે સુપ્રીમ કોર્ટ FR ની 'રક્ષક' (guarantor) છે.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-32-remedies-for-enforcement-of-rights-conferred-by-this-part/
  • અનુ. 226: હાઈકોર્ટ પણ રિટ આપી શકે, FR માટે ને 'અન્ય કોઈ હેતુ' (કાનૂની અધિકાર) માટે પણ. એટલે અનુ. 226 નો વ્યાપ અનુ. 32 કરતાં વધુ છે, પણ અનુ. 226 પોતે મૂળભૂત અધિકાર નથી (અનુ. 32 છે). વ્યવહારમાં ગુજરાતના નાગરિક માટે પહેલો દરવાજો ગુજરાત હાઈકોર્ટ (અમદાવાદ) છે, કારણ કે ત્યાં ખર્ચ ને અંતર બંને ઓછાં.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-226-power-of-high-courts-to-issue-certain-writs/
  • જાહેર હિતની અરજી (PIL): 1980 ના દાયકામાં ન્યા. પી.એન. ભગવતી ને ન્યા. વી.આર. કૃષ્ણ અય્યરે 'locus standi' નો નિયમ હળવો કર્યો. હવે ગરીબ/વંચિત વતી કોઈ પણ જાગ્રત નાગરિક, ક્યારેક ફક્ત પત્ર લખીને પણ, અદાલતમાં જઈ શકે. હુસૈનારા ખાતૂન (1979) માં બિહારની જેલોમાં વર્ષોથી સુનાવણી વિના પડેલા કેદીઓની વાત અખબારી અહેવાલથી અદાલત સુધી પહોંચી ને ઝડપી ન્યાયનો અધિકાર અનુ. 21 માં સ્વીકારાયો.સ્રોત: S.P. Gupta v. Union of India, 1981 Supp SCC 87 ; https://indiankanoon.org/doc/1007347/
  • ગુજરાત-ખૂણો: નર્મદા બચાવો આંદોલન વિ. ભારત સંઘ (18 ઑક્ટોબર 2000) માં સરદાર સરોવર બંધ સામેની PIL માં સુપ્રીમ કોર્ટે બંધનું કામ આગળ વધારવા મંજૂરી આપી, પણ વિસ્થાપિતોનું પુનર્વસન સાથે સાથે થાય એવી શરત મૂકી. આ કેસ બતાવે છે કે PIL વિકાસ ને અનુ. 21 ના અધિકાર વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે શોધે છે.સ્રોત: https://indiankanoon.org/doc/1938608/
  • કટોકટી-પાઠ: એડીએમ જબલપુર (1976) માં બહુમતીએ કહ્યું કે કટોકટી વખતે હેબિયસ કોર્પસ માગી ન શકાય. પુટ્ટાસ્વામી (2017) એ એ ચુકાદાને સ્પષ્ટ રીતે ખોટો ઠરાવી ફગાવ્યો; ને 44મા સુધારાથી અનુ. 20-21 હવે કટોકટીમાં પણ સ્થગિત ન થાય.સ્રોત: K.S. Puttaswamy v. Union of India, (2017) 10 SCC 1
  • ન્યાયિક સમીક્ષા મૂળભૂત માળખું: એલ. ચંદ્રકુમાર (1997) મુજબ અનુ. 32 ને 226 હેઠળની ન્યાયિક સમીક્ષા બંધારણના મૂળભૂત માળખાનો ભાગ છે, એટલે સંસદ સુધારો કરીને પણ તે છીનવી ન શકે.સ્રોત: L. Chandra Kumar v. Union of India, (1997) 3 SCC 261
  • અનુ. 33-35: સંસદ સશસ્ત્ર દળો, પોલીસ, ગુપ્તચર જેવાં દળો માટે FR માં ફેરફાર/મર્યાદા મૂકી શકે (33), કારણ કે શિસ્ત વિના આ દળો ચાલે નહીં. માર્શલ લૉ વખતે FR પર નિયંત્રણ (34). ભાગ III ના અમલ માટે કાયદો ઘડવાની સત્તા સંસદ પાસે (35), જેથી આખા દેશમાં એકસરખો અમલ થાય.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-33-power-of-parliament-to-modify-the-rights-conferred-by-this-part-in-their-application-to-forces-etc/ (અનુ. 33-35)
રિટશબ્દાર્થક્યારે / કોની સામે
બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ (Habeas Corpus)'શરીર રજૂ કરો'ગેરકાયદે અટકાયત સામે; જાહેર સત્તા ને ખાનગી વ્યક્તિ બંને સામે
પરમાદેશ (Mandamus)'અમે આદેશ આપીએ છીએ'જાહેર અધિકારી/સંસ્થા પોતાની કાનૂની ફરજ ન બજાવે ત્યારે; રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલ ને ખાનગી વ્યક્તિ સામે નહીં
પ્રતિષેધ (Prohibition)'રોકવું'ઉપલી અદાલત નીચલી અદાલત/ટ્રિબ્યુનલને હકૂમત બહારની કાર્યવાહી કરતાં અટકાવે; ચુકાદા પહેલાં
ઉત્પ્રેષણ (Certiorari)'પ્રમાણિત કરવું / જાણ કરવી'નીચલી અદાલત/ટ્રિબ્યુનલે હકૂમત બહાર આપેલો આદેશ રદ કરવા; ચુકાદા પછી
અધિકાર પૃચ્છા (Quo Warranto)'કયા અધિકારથી?'જાહેર હોદ્દા પર ગેરકાયદે બેઠેલી વ્યક્તિને પૂછવા; અરજી કોઈ પણ વ્યક્તિ કરી શકે

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: રિટના પ્રશ્નમાં ગુજરાતી + અંગ્રેજી બંને નામ લખો, ને પ્રતિષેધ (પહેલાં) / ઉત્પ્રેષણ (પછી) નો ભેદ અચૂક. અનુ. 32 ને 226 ની સરખામણી બે મુદ્દે કરો: 'વ્યાપ' ને 'મૂળભૂત અધિકાર કોણ'.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • ભારતના સંવિધાનના અનુચ્છેદ 226 હેઠળ રીટના પ્રકારો જણાવો. (rt-gs 1.5)
  • અનુચ્છેદ 32 અને 226 વચ્ચેનો તફાવત સમજાવો.
  • જાહેર હિતની અરજી (PIL) એટલે શું? તેનું મહત્વ સમજાવો.
  • 'પ્રતિષેધ' અને 'ઉત્પ્રેષણ' રિટ વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.

11. મૂળભૂત અધિકાર ને બંધારણ-સુધારો: સંસદ ને અદાલત વચ્ચેની ખેંચતાણ

1951 થી 1980 સુધી એક જ પ્રશ્ન પર સંસદ ને સુપ્રીમ કોર્ટ વચ્ચે ખેંચતાણ ચાલી: સંસદ સુધારો કરીને મૂળભૂત અધિકાર ઘટાડી શકે? આ વાર્તા સમજાય તો 42મો-44મો સુધારો (gA-gs 34) ને 'મૂળભૂત માળખું' બંને એક સાથે યાદ રહે છે.

  • શરૂઆત: જમીનદારી-નાબૂદીના કાયદા મિલકતના અધિકારના આધારે પડકારાતા હતા. શંકરી પ્રસાદ (1951) ને સજ્જન સિંહ (1965) માં અદાલતે કહ્યું કે અનુ. 368 હેઠળ સંસદ FR સહિત બંધારણનો કોઈ પણ ભાગ સુધારી શકે.સ્રોત: Shankari Prasad v. Union of India, AIR 1951 SC 458 ; Sajjan Singh v. State of Rajasthan, AIR 1965 SC 845
  • ગોલકનાથ (1967): 11 ન્યાયાધીશની બેન્ચે 6:5 થી ઉલટું કહ્યું: બંધારણ-સુધારો પણ અનુ. 13 હેઠળ 'કાયદો' છે, એટલે સંસદ FR ઘટાડી ન શકે. તેના જવાબમાં 24મો સુધારો (1971) આવ્યો: અનુ. 13(4) ને 368 માં સ્પષ્ટ કર્યું કે સંસદ FR પણ સુધારી શકે.સ્રોત: I.C. Golaknath v. State of Punjab, AIR 1967 SC 1643 ; https://www.constitutionofindia.net/articles/article-13-laws-inconsistent-with-or-in-derogation-of-the-fundamental-rights/
  • કેશવાનંદ ભારતી (24 એપ્રિલ 1973, 13 ન્યાયાધીશ, 7:6): 24મો સુધારો માન્ય, એટલે સંસદ FR સુધારી શકે; પણ બંધારણનું 'મૂળભૂત માળખું' (basic structure) બદલી ન શકે. મૂળભૂત માળખામાં બંધારણની સર્વોપરિતા, લોકશાહી-પ્રજાસત્તાક શાસન, બિનસાંપ્રદાયિકતા, સત્તા-વિભાજન, સમવાયતંત્ર જેવાં તત્ત્વ ગણાયાં. આ સિદ્ધાંત આજે ભારતીય લોકશાહીનું સૌથી મોટું રક્ષાકવચ છે.સ્રોત: Kesavananda Bharati v. State of Kerala, (1973) 4 SCC 225
  • 42મો સુધારો (1976): કટોકટી દરમિયાન આવ્યો; તેણે અનુ. 368 માં (4)-(5) ઉમેરી સુધારાને અદાલતી તપાસથી બહાર રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો, 31C નો વ્યાપ વધાર્યો, આમુખમાં ત્રણ શબ્દ ઉમેર્યા ને મૂળભૂત ફરજો (51A) ઉમેરી. એટલે તેને 'લઘુ-બંધારણ' (mini constitution) પણ કહે છે.સ્રોત: The Constitution (Forty-second Amendment) Act, 1976 ; NCERT ધો.11 'Indian Constitution at Work' પ્રકરણ 9
  • મિનર્વા મિલ્સ (31 જુલાઈ 1980): 42મા સુધારાની કલમ 55 (368(4)-(5)) ને કલમ 4 (31C નો બધા માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો સુધી વિસ્તાર) રદ; એટલે 31C હવે ફક્ત 39(b)-(c) ના કાયદાને રક્ષણ આપે; ઠરાવ્યું કે મર્યાદિત સુધારા-સત્તા, ન્યાયિક સમીક્ષા ને FR-માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો વચ્ચેનું સંતુલન પણ મૂળભૂત માળખું છે. અદાલતે કહ્યું કે ભાગ III ને ભાગ IV એકબીજાના પૂરક છે; એકને બીજાથી ઉપર મૂકવાથી સંતુલન તૂટે.સ્રોત: Minerva Mills v. Union of India, (1980) 3 SCC 625 ; https://indiankanoon.org/doc/1939993/
  • 44મો સુધારો (1978): જનતા સરકારે કટોકટીના દુરુપયોગ પછી રક્ષણ પાછાં મૂક્યાં. રાષ્ટ્રીય કટોકટીના આધારમાં 'આંતરિક અશાંતિ' ને બદલે 'સશસ્ત્ર બળવો'; કટોકટી માટે મંત્રીમંડળની લેખિત સલાહ જરૂરી; અનુ. 20-21 કટોકટીમાં પણ સ્થગિત નહીં; મિલકતનો અધિકાર FR માંથી કાઢી અનુ. 300A. 42મો સુધારો સત્તાને કેન્દ્રિત કરતો હતો, 44મો લોકશાહી રક્ષણ પાછાં લાવ્યો.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-352-proclamation-of-emergency/ ; The Constitution (Forty-fourth Amendment) Act, 1978
  • મૂળભૂત અધિકાર ને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો: FR રાજ્ય પર 'ના' કહેતાં બંધન છે (નકારાત્મક), માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો રાજ્યને 'આ કરો' કહેતી સૂચના છે (હકારાત્મક). FR અમલપાત્ર છે, DPSP નથી (અનુ. 37), છતાં 'દેશના શાસનમાં મૂળભૂત' છે. અદાલતો હવે બંનેને સાથે વાંચે છે; દા.ત. ગુજરાતના મિરઝાપુર કેસ (2005) માં અનુ. 48 નો ઉપયોગ અનુ. 19(1)(g) પરના નિયંત્રણને વાજબી ઠરાવવા થયો.સ્રોત: https://www.constitutionofindia.net/articles/article-37-application-of-the-principles-contained-in-this-part/ ; https://indiankanoon.org/doc/55842/
મુદ્દોમૂળભૂત અધિકાર (ભાગ III)માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત (ભાગ IV)
અનુચ્છેદ12-3536-51
પ્રેરણાઅમેરિકા (Bill of Rights)આયર્લૅન્ડ
સ્વરૂપરાજ્ય પર નિષેધ (નકારાત્મક)રાજ્યને સૂચના (હકારાત્મક)
અદાલતમાં અમલઅમલપાત્ર (અનુ. 32, 226)અમલપાત્ર નથી (અનુ. 37)
હેતુરાજકીય લોકશાહી, વ્યક્તિનું રક્ષણસામાજિક-આર્થિક લોકશાહી, કલ્યાણ રાજ્ય
સંઘર્ષ થાય તોમિનર્વા મિલ્સ (1980): બંને વચ્ચે સંતુલન એ જ મૂળભૂત માળખું31C (25મો સુધારો 1971) થી 39(b)-(c) ના કાયદાને રક્ષણ

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: 42મો ને 44મો સુધારો પૂછાય (gA-gs 34 જેવો) તો બે કૉલમમાં વિચારો: 42મો શું લાવ્યો (આમુખ, 51A, 368(4)-(5)), 44મો શું પાછું લાવ્યો (સશસ્ત્ર બળવો, 20-21 સુરક્ષિત, મિલકત 300A). કેશવાનંદને વચ્ચેની કડી તરીકે મૂકો.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • મૂળભૂત માળખાનો સિદ્ધાંત એટલે શું? કેશવાનંદ ભારતી ચુકાદાનું મહત્વ સમજાવો.
  • 42મો ને 44મો બંધારણીય સુધારો લોકશાહીના સંદર્ભમાં સમજાવો. (gA-gs 34)
  • મૂળભૂત અધિકાર અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો વચ્ચેનો તફાવત સમજાવો.
  • ગોલકનાથ ચુકાદો ને 24મો સુધારો વિશે ટૂંકમાં જણાવો.

12. સીમાચિહ્ન ચુકાદા: એક નજરે

મુખ્ય પરીક્ષામાં ચુકાદાનું નામ + વર્ષ + એક લીટીનો સિદ્ધાંત લખવાથી જવાબ 'વિશ્લેષણાત્મક' બને છે. પણ એક જવાબમાં 1-2 ચુકાદા પૂરતા; યાદી ભરવાથી શબ્દમર્યાદા તૂટે છે.

  • ક્રમ યાદ રાખવાની સહેલી રીત: 1950 ગોપાલન (સંકુચિત), 1967 ગોલકનાથ (સંસદ પર રોક), 1973 કેશવાનંદ (મૂળભૂત માળખું), 1978 મેનકા (ન્યાયી પ્રક્રિયા), 1980 મિનર્વા (સંતુલન), 1992 ઇન્દ્રા સાહની (અનામત), 2017 પુટ્ટાસ્વામી (ગોપનીયતા). આ સાત ચુકાદા ભાગ III ની આખી વાર્તા કહી દે છે.સ્રોત: Kesavananda Bharati (1973) 4 SCC 225 ; Minerva Mills v. Union of India, (1980) 3 SCC 625
  • ગુજરાતના ત્રણ ચુકાદા અલગ યાદ રાખો: સેન્ટ ઝેવિયર્સ (1974, અનુ. 30), નર્મદા બચાવો આંદોલન (2000, અનુ. 21 ને PIL), મિરઝાપુર મોતી કુરેશી (2005, અનુ. 19(1)(g) ને 48). ગુજરાતને લગતો પ્રશ્ન આવે ત્યારે આમાંથી એક ઉદાહરણ પૂરતું છે.સ્રોત: https://indiankanoon.org/doc/703393/ ; https://indiankanoon.org/doc/1938608/ ; https://indiankanoon.org/doc/55842/
ચુકાદો (વર્ષ)મુદ્દો / અનુચ્છેદસિદ્ધાંત
એ.કે. ગોપાલન (1950)અનુ. 21, 22સંકુચિત અર્થ; દરેક અનુચ્છેદ અલગ
રોમેશ થાપર (1950)અનુ. 19(1)(a)પ્રેસની સ્વતંત્રતા; પછી પ્રથમ સુધારો
ગોલકનાથ (1967)અનુ. 13, 368સંસદ FR ઘટાડી ન શકે
કેશવાનંદ ભારતી (1973)અનુ. 368, આમુખમૂળભૂત માળખું; આમુખ બંધારણનો ભાગ
અમદાવાદ સેન્ટ ઝેવિયર્સ (1974)અનુ. 30લઘુમતી સંસ્થા સામાન્ય શિક્ષણ પણ આપી શકે
મેનકા ગાંધી (1978)અનુ. 14, 19, 21પ્રક્રિયા ન્યાયી-વાજબી-યોગ્ય; ત્રણે અનુચ્છેદ જોડાયેલા
મિનર્વા મિલ્સ (1980)અનુ. 368, ભાગ III-IVFR-DPSP સંતુલન મૂળભૂત માળખું
ઇન્દ્રા સાહની (1992)અનુ. 16(4)OBC અનામત; ક્રીમી લેયર; 50% મર્યાદા
વિશાખા (1997)અનુ. 14, 15, 19, 21કાર્યસ્થળે જાતીય સતામણી સામે માર્ગદર્શિકા
મિરઝાપુર મોતી કુરેશી (2005)અનુ. 19(1)(g), 48ગુજરાતનો ગોવંશ-કતલ પ્રતિબંધ માન્ય
પુટ્ટાસ્વામી (2017)અનુ. 21ગોપનીયતા મૂળભૂત અધિકાર
કોમન કૉઝ (2018)અનુ. 21ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુનો અધિકાર; નિષ્ક્રિય ઇચ્છામૃત્યુ માર્ગદર્શિકા
જનહિત અભિયાન (2022)અનુ. 15(6), 16(6)EWS 10% અનામત માન્ય
બલરામ સિંહ (2024)આમુખ'સમાજવાદી', 'બિનસાંપ્રદાયિક' શબ્દ માન્ય

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: એક જવાબમાં વધુમાં વધુ 1-2 ચુકાદા લખો: નામ, વર્ષ ને સિદ્ધાંત. ચુકાદાઓની યાદી ભરવાથી શબ્દમર્યાદા તૂટે છે ને મૂળ પ્રશ્નનો જવાબ રહી જાય છે.

પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા

  • કેશવાનંદ ભારતી કેસ વિશે ટૂંકનોંધ લખો.
  • મેનકા ગાંધી ચુકાદાએ અનુચ્છેદ 21 નો અર્થ કેવી રીતે બદલ્યો?

🧩 મહાવરાના પ્રશ્નો (આદર્શ જવાબ સાથે)

1 · 1 ગુણબંધારણ સભાના કાયમી અધ્યક્ષ કોણ હતા?

📝 આદર્શ જવાબ

ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ. તેઓ 11 ડિસેમ્બર 1946 એ બંધારણ સભાના કાયમી અધ્યક્ષ ચૂંટાયા હતા.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
  • 11-12-1946
2 · 1 ગુણઅનુચ્છેદ 21A શી જોગવાઈ કરે છે?

📝 આદર્શ જવાબ

રાજ્ય 6 થી 14 વર્ષનાં બધાં બાળકોને મફત ને ફરજિયાત શિક્ષણ આપશે. આ અનુચ્છેદ 86મા સુધારા (2002) થી ઉમેરાયો.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • 6-14 વર્ષ
  • મફત ને ફરજિયાત શિક્ષણ
  • 86મો સુધારો 2002
3 · 1 ગુણઅનુચ્છેદ 18 હેઠળ ખિતાબની નાબૂદી એટલે શું?

📝 આદર્શ જવાબ

રાજ્ય લશ્કરી કે શૈક્ષણિક સિવાયનો કોઈ ખિતાબ નહીં આપે ને નાગરિક વિદેશી રાજ્યનો ખિતાબ નહીં સ્વીકારે.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • લશ્કરી/શૈક્ષણિક સિવાય ખિતાબ નહીં
  • વિદેશી ખિતાબ નહીં
4 · 2 ગુણઆમુખ બંધારણનો ભાગ છે કે નહીં? ચુકાદાના આધારે જણાવો.

📝 આદર્શ જવાબ

બેરુબારી સલાહ (1960) માં સુપ્રીમ કોર્ટે આમુખને બંધારણનો ભાગ ન ગણ્યું. પછી કેશવાનંદ ભારતી (1973) માં તેને ભાગ ગણ્યું ને કહ્યું કે મૂળભૂત માળખું સાચવીને સુધારી શકાય. LIC કેસ (1995) માં એ જ વાત ફરી કહેવાઈ.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • બેરુબારી 1960: ભાગ નહીં
  • કેશવાનંદ 1973: ભાગ છે
  • LIC 1995 પુષ્ટિ
5 · 2 ગુણઆર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (EWS) માટેની અનામત બાબતે ટૂંકમાં જણાવો.

📝 આદર્શ જવાબ

103મા સુધારા (2019) થી અનુ. 15(6) ને 16(6) ઉમેરાયા. તેથી શિક્ષણ ને સરકારી નોકરીમાં EWS માટે વધુમાં વધુ 10% અનામત મળે છે. જનહિત અભિયાન (2022) માં સુપ્રીમ કોર્ટે 3:2 થી તેને માન્ય રાખી.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • 103મો સુધારો 2019
  • અનુ. 15(6), 16(6)
  • મહત્તમ 10%
  • જનહિત અભિયાન 2022
6 · 2 ગુણઅનુચ્છેદ 23 ને 24 માં બાળકો ને મજૂરો માટેનું રક્ષણ સમજાવો.

📝 આદર્શ જવાબ

અનુ. 23 માનવ-વેપાર, વેઠ ને બળજબરીની મજૂરી પર રોક મૂકે છે; લઘુત્તમ વેતનથી ઓછું વેતન પણ બળજબરી ગણાય (PUDR 1982). અનુ. 24 મુજબ 14 વર્ષથી નાનાં બાળકોને કારખાના, ખાણ કે જોખમી કામમાં રાખી ન શકાય.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • અનુ. 23: માનવ-વેપાર, વેઠ
  • PUDR 1982
  • અનુ. 24: 14 વર્ષથી નાનાં બાળકો
7 · 3 ગુણધાર્મિક સ્વતંત્રતાના અધિકાર (અનુ. 25-28) ની સમીક્ષા કરો.

📝 આદર્શ જવાબ

1. અનુ. 25 દરેક વ્યક્તિને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા ને ધર્મ માનવા, આચરવા ને પ્રચાર કરવાનો અધિકાર આપે છે, પણ જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા ને આરોગ્યને અધીન. 2. અનુ. 26 થી સંપ્રદાયો પોતાની બાબતો ચલાવે. 3. અનુ. 27 મુજબ ધર્મ માટે કર નહીં. 4. અનુ. 28 મુજબ સરકારી શાળામાં ધાર્મિક શિક્ષણ નહીં. આ જ સર્વધર્મ સમભાવનો પાયો છે.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • અનુ. 25 ને તેનાં નિયંત્રણ
  • અનુ. 26, 27, 28 એક-એક લીટી
  • સર્વધર્મ સમભાવ
8 · 3 ગુણભારતીય બંધારણના મુખ્ય વિદેશી સ્રોતો જણાવો.

📝 આદર્શ જવાબ

સૌથી મોટો સ્રોત ભારત સરકાર અધિનિયમ 1935 છે, જેમાંથી સમવાયી ઢાંચો ને રાજ્યપાલનું પદ આવ્યાં. 1. બ્રિટનથી સંસદીય શાસન લીધું. 2. અમેરિકાથી મૂળભૂત અધિકાર ને ન્યાયિક સમીક્ષા. 3. આયર્લૅન્ડથી માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો. 4. કૅનેડાથી મજબૂત કેન્દ્ર. 5. USSR થી મૂળભૂત ફરજો. બધું ભારતની જરૂર પ્રમાણે બદલીને અપનાવાયું.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • ભારત સરકાર અધિનિયમ 1935
  • બ્રિટન, અમેરિકા, આયર્લૅન્ડ, કૅનેડા, USSR
  • ભારતીય જરૂર મુજબ ફેરફાર
9 · 3 ગુણધરપકડ ને અટકાયત સામે અનુચ્છેદ 22 કયું રક્ષણ આપે છે?

📝 આદર્શ જવાબ

1. ધરપકડ થાય તો પોલીસે કારણ જણાવવું પડે. 2. વ્યક્તિને પસંદગીના વકીલની સલાહ મળે. 3. 24 કલાકમાં (મુસાફરીનો સમય બાદ) મૅજિસ્ટ્રેટ સામે રજૂ કરવી પડે. 4. નિવારક અટકાયતમાં 3 મહિનાથી વધુ રાખવા સલાહકાર બોર્ડની મંજૂરી જોઈએ. 5. 22(1)-(2) નાં રક્ષણ શત્રુ-વિદેશી ને નિવારક અટકાયતીને મળતાં નથી.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • કારણ, વકીલ, 24 કલાક
  • નિવારક અટકાયત: 3 મહિના, સલાહકાર બોર્ડ
  • 22(3) અપવાદ
10 · 3 ગુણરાષ્ટ્રીય કટોકટી વખતે મૂળભૂત અધિકારોની સ્થિતિ સમજાવો.

📝 આદર્શ જવાબ

1. યુદ્ધ કે બાહ્ય આક્રમણના આધારે કટોકટી (અનુ. 352) જાહેર થાય તો અનુ. 358 થી અનુ. 19 આપોઆપ સ્થગિત થઈ જાય. 2. બાકીના અધિકારો માટે અદાલતમાં જવાનું રાષ્ટ્રપતિ અનુ. 359 થી સ્થગિત કરી શકે. 3. 1975 ની કટોકટીના અનુભવ પછી 44મા સુધારા (1978) થી અનુ. 20 ને 21 ક્યારેય સ્થગિત ન થાય.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • અનુ. 358: અનુ. 19 સ્થગિત
  • અનુ. 359: રાષ્ટ્રપતિનો આદેશ
  • 44મો સુધારો: 20-21 સુરક્ષિત
11 · 3 ગુણમૂળભૂત માળખાનો સિદ્ધાંત એટલે શું?

📝 આદર્શ જવાબ

સંસદ અનુ. 368 હેઠળ બંધારણ સુધારી શકે, પણ તેનું મૂળભૂત માળખું બદલી ન શકે. 1. આ સિદ્ધાંત કેશવાનંદ ભારતી (1973, 13 ન્યાયાધીશ) માં આવ્યો. 2. બંધારણની સર્વોપરિતા, લોકશાહી, બિનસાંપ્રદાયિકતા, સમવાયતંત્ર ને ન્યાયિક સમીક્ષા તેમાં ગણાય છે. 3. મિનર્વા મિલ્સ (1980) એ તેને વધુ મજબૂત કર્યો.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • કેશવાનંદ ભારતી 1973
  • સુધારી શકાય, માળખું નહીં
  • ઉદાહરણ-તત્ત્વ
  • મિનર્વા મિલ્સ 1980
12 · 3 ગુણગુજરાતના મિરઝાપુર મોતી કુરેશી કેસ (2005) નું બંધારણીય મહત્વ જણાવો.

📝 આદર્શ જવાબ

1. આ કેસમાં 7 ન્યાયાધીશની બેન્ચે ગુજરાતનો ગોવંશ-કતલ પ્રતિબંધ માન્ય રાખ્યો. 2. ધંધાની સ્વતંત્રતા (અનુ. 19(1)(g)) પરનું નિયંત્રણ વાજબી છે કે નહીં એ નક્કી કરવા અદાલતે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત (અનુ. 48) ને મૂળભૂત ફરજ (51A(g)) પણ ધ્યાનમાં લીધાં. 3. એટલે ભાગ III ને ભાગ IV સાથે વાંચવાનો આ સારો દાખલો છે.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • 26-10-2005, 7 ન્યાયાધીશ
  • અનુ. 19(1)(g) પર વાજબી નિયંત્રણ
  • અનુ. 48, 51A(g)
  • FR-DPSP સાથે વાંચવા
13 · 3 ગુણજાહેર હિતની અરજી (PIL) વિશે ટૂંકમાં જણાવો.

📝 આદર્શ જવાબ

1. 1980 ના દાયકામાં ન્યા. ભગવતી ને ન્યા. કૃષ્ણ અય્યરે નિયમ હળવો કર્યો કે પીડિત પોતે જ અદાલતમાં આવે. 2. હવે ગરીબ કે વંચિત વતી કોઈ પણ નાગરિક, ક્યારેક પત્રથી પણ, અનુ. 32 કે 226 હેઠળ અરજી કરી શકે. 3. હુસૈનારા ખાતૂન (1979) માં કેદીઓના ઝડપી ન્યાયનો પ્રશ્ન આ રીતે જ ઉકેલાયો.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • locus standi હળવું
  • ભગવતી, કૃષ્ણ અય્યર
  • અનુ. 32/226
  • હુસૈનારા ખાતૂન 1979
14 · 5 ગુણ'મૂળભૂત અધિકારો નિરપેક્ષ નથી', આ વિધાનની ચર્ચા કરો.

📝 આદર્શ જવાબ

ભાગ III ના અધિકાર અદાલતમાં અમલપાત્ર છે, પણ નિરપેક્ષ નથી, કારણ કે એક વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા બીજાના હિતને નુકસાન ન કરે એ જોવું પડે. 1. અનુ. 19(2)-(6) સાર્વભૌમત્વ, સલામતી, જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા, બદનક્ષી જેવા આધારે વાજબી નિયંત્રણ મંજૂર કરે છે. 2. અનુ. 25 ધર્મ-સ્વતંત્રતાને જાહેર વ્યવસ્થા ને આરોગ્યને અધીન રાખે છે. 3. અનુ. 33 સશસ્ત્ર દળો માટે ને અનુ. 358-359 કટોકટીમાં અધિકાર મર્યાદિત કરે છે. 4. સંસદ અનુ. 368 થી સુધારો કરી શકે, પણ કેશવાનંદ (1973) મુજબ મૂળભૂત માળખું નહીં. સામે નિયંત્રણ 'વાજબી' છે કે નહીં તે અદાલત નક્કી કરે (મેનકા ગાંધી 1978). એટલે વ્યક્તિ-સ્વતંત્રતા ને સમાજના હિત વચ્ચે સંતુલન રહે છે.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • 19(2)-(6)
  • અનુ. 25 નાં નિયંત્રણ
  • અનુ. 33, 358-359
  • કેશવાનંદ: મૂળભૂત માળખું
  • અદાલત વાજબીપણું તપાસે
15 · 5 ગુણમૂળભૂત અધિકારો અને રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો વચ્ચેનો તફાવત સમજાવો.

📝 આદર્શ જવાબ

મૂળભૂત અધિકાર (ભાગ III, અનુ. 12-35) રાજ્યને અમુક કામ કરતાં રોકે છે, જ્યારે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત (ભાગ IV, અનુ. 36-51) રાજ્યને કલ્યાણનાં કામ કરવાની સૂચના આપે છે. 1. FR ની પ્રેરણા અમેરિકા, DPSP ની આયર્લૅન્ડ. 2. FR અદાલતમાં અમલપાત્ર (અનુ. 32, 226), DPSP નહીં (અનુ. 37), છતાં શાસનમાં મૂળભૂત. 3. FR રાજકીય લોકશાહી ને વ્યક્તિનું રક્ષણ કરે, DPSP સામાજિક-આર્થિક લોકશાહી લાવવાનું કહે. 4. FR કટોકટીમાં સ્થગિત થઈ શકે (20-21 સિવાય). મિનર્વા મિલ્સ (1980) મુજબ બંને એકબીજાના પૂરક છે ને તેમનું સંતુલન મૂળભૂત માળખું છે. ગુજરાતના મિરઝાપુર કેસ (2005) માં અનુ. 48 નો ઉપયોગ 19(1)(g) ના નિયંત્રણને વાજબી ઠરાવવા થયો.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

  • નકારાત્મક vs હકારાત્મક
  • અમેરિકા vs આયર્લૅન્ડ
  • અમલપાત્ર vs અનુ. 37
  • મિનર્વા મિલ્સ 1980
  • મિરઝાપુર 2005 ઉદાહરણ

📜 આ ટોપિક પર પુછાયેલા PYQ

મટીરિયલ ને આદર્શ જવાબ PariksaPath ટીમે લખ્યા ને હકીકત ચકાસી છે. AI નું મૂલ્યાંકન માર્ગદર્શન માટે છે; સાચા પરીક્ષકના ગુણ જુદા હોઈ શકે.