ગુજરાતી

ફ્રી

દિવસ 3 · 30 સપ્ટેમ્બર, બુધવાર

નિબંધ (વર્ણનાત્મક/વિશ્લેષણાત્મક) · વ્યાકરણ: રૂઢિપ્રયોગ-અર્થ-વાક્યપ્રયોગ, કહેવતોનો અર્થ

ટેસ્ટ એની તારીખે સવારે 6 વાગે ખૂલે; મટીરિયલ 7 દિવસ પહેલાં. પછી કાયમ ખુલ્લું.

દિવસ 3 : નિબંધ-લેખન (વર્ણનાત્મક, વિશ્લેષણાત્મક, ચિંતનાત્મક, સાંપ્રત) · રૂઢિપ્રયોગ-અર્થ ને વાક્યપ્રયોગ · કહેવતોનો અર્થ

આ પ્રકરણમાં (સિલેબસના મુદ્દા)

નિબંધ : ત્રણ પૈકી કોઈ પણ એક, આશરે 250 શબ્દ, 15 ગુણ (પેપર-I ક્રમ 1)
નિબંધના પ્રકાર : વર્ણનાત્મક, વિશ્લેષણાત્મક, ચિંતનાત્મક, સાંપ્રત સમસ્યા; દરેકની ઢબ
પ્રસ્તાવના ને ઉપસંહારની રીતો; ગુણ ક્યાં કપાય
ત્રણ પૂરા નમૂના-નિબંધ (વર્ણનાત્મક, વિશ્લેષણાત્મક, ચિંતનાત્મક)
વ્યાકરણ 1 : રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ અને તેનો વાક્યપ્રયોગ (25 ઉદાહરણ, ભેદ, છટકાં)
વ્યાકરણ 2 : કહેવતોનો અર્થ (25 ઉદાહરણ, રૂઢિપ્રયોગથી ભેદ, છટકાં)

1. નિબંધ : સત્તાવાર માળખું, ગુણ ને સમય

પેપર-I નો પહેલો પ્રશ્ન નિબંધનો છે. ત્રણ વિષય આપ્યા હોય, એમાંથી એક પર આશરે 250 શબ્દ લખવાના, ગુણ 15. આખા પેપરમાં એક જ પ્રશ્નના આટલા ગુણ બીજે ક્યાંય નથી, એટલે અહીં જે ઉમેદવાર 11-12 ગુણ લાવે તે આગળ નીકળે છે.

સિલેબસના શબ્દો આ છે : "નિબંધ : ત્રણ પૈકી કોઈ પણ એક (આશરે ૨૫૦ શબ્દોમાં) (વર્ણનાત્મક / વિશ્લેષણાત્મક / ચિંતનાત્મક / સાંપ્રત સમસ્યા પર આધારિત)". એટલે ચારેય પ્રકારની તૈયારી રાખવી પડે; કયો પ્રકાર આવશે તે પહેલેથી કહી ન શકાય.સ્રોત: સત્તાવાર ગૅઝેટ GS/2026/01/0125/K (22-01-2026), Appendix-H, પેપર-I, ક્રમ 1
Group A 2024 ના પેપરમાં સૂચના હતી : "ઓછામાં ઓછા ૨૫૦ અને વધુમાં વધુ ૩૦૦ શબ્દોમાં નિબંધ લખો." એટલે 250 થી ઓછું લખો તો શરત તૂટે ને 300 થી વધુ લખો તો પણ. સલામત ગાળો 260-290 શબ્દ.સ્રોત: PYQ gA-guj 1.1-1.3 (2024)
તલાટી 2025 માં નિબંધ 10 ગુણનો ને આશરે 200 શબ્દનો હતો. ભલે પેપર જુદું હોય, એના વિષય (GST ના ફેરફાર, સોશિયલ મીડિયા ને બાળકો, શહેરીકરણ ને પર્યાવરણ) બતાવે છે કે GPSC-GSSSB બંને સાંપ્રત વિષય પસંદ કરે છે.સ્રોત: PYQ rt-guj 1(1)-1(3) (2025)
2024 ના ત્રણ વિષય જુઓ : એક સૂક્તિ જેવું વાક્ય ("કોઈ પણ રાષ્ટ્રનું ભાવિ તેના વર્ગખંડોમાં આકાર લે છે."), એક સમસ્યા ("કુપોષણ : એક સળગતી સમસ્યા") ને એક વિજ્ઞાન-પર્યાવરણનો વિષય ("બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ વૈશ્વિક પડકારોનો સ્થાનિક ઉકેલ પૂરો પાડે છે."). ત્રણે જુદા પ્રકારના છે. પેપર-સેટર આવું જ મિશ્રણ રાખે એવી શક્યતા વધારે.સ્રોત: PYQ gA-guj 1.1-1.3
સમય : 3 કલાકમાં 100 ગુણ, એટલે 15 ગુણ માટે આશરે 25-27 મિનિટ. વહેંચણી આમ રાખો : 3 મિનિટ વિષય પસંદ કરી હાંસિયામાં રૂપરેખા, 20 મિનિટ લેખન, 2-3 મિનિટ જોડણી ને વિરામચિહ્નની ચકાસણી.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
શબ્દ ગણવાની ઝડપી રીત : પોતાની જવાબવહીમાં એક લીટીમાં સરેરાશ કેટલા શબ્દ આવે છે તે ઘેર જ ગણી રાખો. દા.ત. લીટીમાં 9-10 શબ્દ આવતા હોય તો 28-30 લીટી એટલે આશરે 270 શબ્દ. પરીક્ષામાં એક-એક શબ્દ ગણવાનો સમય નથી.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા : (1) સૂક્તિ-વાક્ય પરનો ચિંતનાત્મક નિબંધ, (2) "… : એક સળગતી સમસ્યા" જેવો સાંપ્રત વિષય, (3) "… ખતરો કે તક?" જેવો બે બાજુવાળો વિષય, (4) ગુજરાતના સ્થળ, તહેવાર કે ઋતુનો વર્ણનાત્મક વિષય.સ્રોત: PYQ gA-guj 1.x, rt-guj 1(x) ના વિષયો પરથી તારણ

બાબત	Group A 2024 (gA-guj)	તલાટી 2025 (rt-guj)	આપણી તૈયારી
ગુણ	15	10	15 ગુણ પ્રમાણે
શબ્દમર્યાદા	ઓછામાં ઓછા 250, વધુમાં વધુ 300	આશરે 200	260-290 શબ્દ
વિકલ્પ	ત્રણમાંથી એક	ત્રણમાંથી એક	ત્રણે વિષયની રૂપરેખા 1 મિનિટમાં વિચારી પસંદગી
વિષયના પ્રકાર	સૂક્તિ, સમસ્યા, પર્યાવરણ	અર્થતંત્ર, સમાજ, પર્યાવરણ	ચારે પ્રકારના 2-2 નિબંધ લખી જોવા
સમય	આશરે 25 મિનિટ	આશરે 18 મિનિટ	ઘડિયાળ મૂકીને 25 મિનિટમાં લખવાની ટેવ

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: વિષય વાંચીને તરત લખવા ન બેસો. હાંસિયામાં પાંચ-છ શબ્દની રૂપરેખા લખો, જેમ કે "દૃશ્ય, લોકો, અવાજ, ગામ, યાદ" કે "સ્થિતિ, કારણ, અસર, પ્રયાસ, ઉપાય". પછી લખતાં વિચાર ખૂટતા નથી ને શબ્દમર્યાદા પણ જળવાય છે.

2. નિબંધના ચાર પ્રકાર : ઓળખ ને લખવાની ઢબ

શીર્ષક વાંચતાં જ પ્રકાર ઓળખાઈ જવો જોઈએ, કારણ કે પ્રકાર બદલાય તેમ ફકરાનો ક્રમ બદલાય છે. એક જ વિષય બે રીતે પણ લખાય : "કચ્છનું રણ" વર્ણનાત્મક છે, પણ "રણ-પ્રવાસન : તકો અને પડકારો" વિશ્લેષણાત્મક.

વર્ણનાત્મક નિબંધ : કોઈ સ્થળ, ઋતુ, મેળો, પ્રવાસ કે પ્રસંગનું શબ્દચિત્ર. વાચકને એમ લાગવું જોઈએ કે એ પોતે ત્યાં ઊભો છે. એટલે પાંચે ઇન્દ્રિયના અનુભવ લખો : શું દેખાયું, શું સંભળાયું, કઈ સુગંધ આવી, હવા કેવી લાગી, સ્વાદ કેવો હતો. ક્રમ સમય પ્રમાણે (સવાર, બપોર, સાંજ) કે સ્થળ પ્રમાણે (દૂરથી, નજીક જતાં, અંદર) રાખો. અંતે એ અનુભવે મનમાં શું મૂક્યું તે લખો; ફક્ત "બહુ મજા આવી" લખીને અટકી જશો તો નિબંધ ફિક્કો લાગશે.સ્રોત: GSEB ધો.10-12 ગુજરાતી પાઠ્યપુસ્તક, લેખન-વિભાગ (નિબંધ)
વર્ણનાત્મકમાં ગુણ ક્યાં કપાય : એક જ વિશેષણ વારંવાર ("સુંદર", "સરસ"); ઇતિહાસ કે આંકડાનો લાંબો ફકરો, જે વર્ણન નથી; ને અંગત લાગણી વગરનું સૂકું લખાણ. "સુંદર" ને બદલે શું સુંદર હતું તે બતાવો : "ભીની માટીની સુગંધથી આખું ફળિયું ભરાઈ ગયું."સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
વિશ્લેષણાત્મક નિબંધ : કોઈ પ્રશ્ન કે ફેરફારને ખોલીને તપાસવો. ક્રમ મોટે ભાગે આવો રહે : હાલની સ્થિતિ, એનાં કારણ, એની સારી-નરસી અસર, અત્યાર સુધીના પ્રયાસ ને ઉપાય. "તકો અને પડકારો", "લાભ-ગેરલાભ", "અસરો", "વરદાન કે અભિશાપ?" જેવા શબ્દો શીર્ષકમાં હોય તો આ પ્રકાર સમજવો.સ્રોત: GSEB ધો.10-12 ગુજરાતી પાઠ્યપુસ્તક, લેખન-વિભાગ (નિબંધ)
વિશ્લેષણાત્મકમાં ગુણ ક્યાં કપાય : ફક્ત એક જ બાજુ લખવી ("વરદાન કે અભિશાપ?" પૂછ્યું હોય ને બધું વરદાન જ લખ્યું હોય); ઉપાયમાં "સરકારે કંઈક કરવું જોઈએ" જેવું ગોળ-ગોળ વાક્ય; ને ખાતરી વગરના આંકડા. બે પાકી હકીકત પાંચ કાચા આંકડા કરતાં વધુ ગુણ અપાવે છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
ચિંતનાત્મક નિબંધ : કોઈ સૂક્તિ કે મૂલ્ય પર મનન, જેમ કે "પરિશ્રમ એ જ પારસમણિ" કે "કોઈ પણ રાષ્ટ્રનું ભાવિ તેના વર્ગખંડોમાં આકાર લે છે." ક્રમ : વાક્યનો અર્થ પોતાના શબ્દોમાં, જીવનમાંથી ને ઇતિહાસમાંથી ઉદાહરણ, સામી દલીલ (ક્યારે આ વાત પૂરી સાચી નથી) ને અંતે પોતાનો મત. સામી દલીલ વગરનો ચિંતનાત્મક નિબંધ ઉપદેશ જેવો લાગે છે.સ્રોત: PYQ gA-guj 1.1
સાંપ્રત સમસ્યાનો નિબંધ : આજનો પ્રશ્ન, જેમ કે કુપોષણ, શહેરીકરણ, સોશિયલ મીડિયા, પાણીની તંગી. ઢાંચો વિશ્લેષણાત્મક જેવો જ, પણ એમાં સમસ્યા કેટલી મોટી છે તે બતાવવું ને સરકારી યોજના કે કાયદાનું નામ લખવું અપેક્ષિત છે. યોજનાનું નામ પાકું હોય તો જ લખો; વર્ષની ખાતરી ન હોય તો વર્ષ છોડી દો.સ્રોત: PYQ gA-guj 1.2; rt-guj 1(2), 1(3)
પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા : શીર્ષકમાં પ્રશ્નાર્થ ("ખતરો કે તક?") હોય તો ઉપસંહારમાં સ્પષ્ટ મત જોઈએ; "સ્થાનિક ઉકેલ" જેવો શબ્દ હોય તો ગુજરાતનું ઉદાહરણ જોઈએ; "સળગતી સમસ્યા" હોય તો કારણ ને ઉપાય બંને જોઈએ.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ

પ્રકાર	શીર્ષકમાં ઓળખ	ફકરાનો ક્રમ	સારી પ્રસ્તાવના	ઉદાહરણ-વિષય
વર્ણનાત્મક	સ્થળ, ઋતુ, મેળો, પ્રવાસ, "એક …"	પહેલી છાપ, દૃશ્ય, લોકો, અવાજ-સુગંધ, મનમાં રહેલી યાદ	દૃશ્યથી શરૂઆત	ચોમાસાનો પહેલો વરસાદ; તરણેતરનો મેળો
વિશ્લેષણાત્મક	તકો-પડકારો, અસરો, લાભ-ગેરલાભ	સ્થિતિ, કારણ, અસર, પ્રયાસ, ઉપાય	તાજી ઘટના કે હકીકતથી	ગુજરાતમાં પ્રવાસન; ડિજિટલ વ્યવહાર
ચિંતનાત્મક	સૂક્તિ, મૂલ્ય, કહેવત	અર્થ, ઉદાહરણ, સામી દલીલ, પોતાનો મત	પ્રસંગ કે પ્રશ્નથી	પરિશ્રમ એ જ પારસમણિ
સાંપ્રત સમસ્યા	સમસ્યા, પડકાર, તાજો મુદ્દો	કદ, કારણ, અસર, સરકારી પગલાં, નાગરિકની ફરજ	સમાચાર જેવી હકીકતથી	કુપોષણ; શહેરીકરણ ને પર્યાવરણ

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: ત્રણ વિષયમાંથી "ગમતો" નહીં, "ભરાય એવો" વિષય લો. જે વિષય પર એક મિનિટમાં પાંચ મુદ્દા ને બે ઉદાહરણ સૂઝે તે જ તમારો વિષય.

3. પ્રસ્તાવના ને ઉપસંહાર : શરૂઆત ને અંત કેવી રીતે લખવા

પરીક્ષક સૌથી પહેલાં પ્રસ્તાવના ને છેલ્લે ઉપસંહાર વાંચે છે. વચ્ચેનો ભાગ સારો હોય પણ શરૂઆત "… એ આપણા જીવનનો મહત્ત્વનો ભાગ છે" જેવી ઘસાયેલી હોય, તો પહેલી છાપ જ નબળી પડે છે. પ્રસ્તાવના 35-45 શબ્દ ને ઉપસંહાર 30-40 શબ્દ પૂરતા છે.

રીત 1, દૃશ્યથી : "બપોરે ત્રણ વાગ્યે અચાનક પવન ફૂંકાયો ને આકાશ કાળું થઈ ગયું. ફળિયામાં સુકાતાં કપડાં લેવા બા દોડ્યાં." વર્ણનાત્મક નિબંધ માટે ઉત્તમ.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
રીત 2, પ્રશ્નથી : "જે ફોન આપણને દુનિયા સાથે જોડે છે, એ જ ફોન ઘરના લોકોથી આપણને દૂર તો નથી કરતો ને?" વિશ્લેષણાત્મક ને "… કે …?" વાળા વિષય માટે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
રીત 3, હકીકતથી : "રાણકી વાવ, ચાંપાનેર-પાવાગઢ, અમદાવાદ ને ધોળાવીરા, ગુજરાતનાં ચાર સ્થળ યુનેસ્કોની વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં છે." હકીકત પાકી હોય તો જ આ રીત; સાંપ્રત ને વિશ્લેષણાત્મક નિબંધમાં સરસ લાગે.સ્રોત: https://whc.unesco.org/en/statesparties/in
રીત 4, પ્રસંગથી : "અમારા ગામના મનુકાકા સાઠ વર્ષે પણ સવારે પાંચ વાગ્યે ખેતરે પહોંચી જાય છે." ચિંતનાત્મક નિબંધમાં સૂક્તિને જીવન સાથે જોડે છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
રીત 5, કહેવત કે સૂક્તિથી : "ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય" થી બચતનો નિબંધ શરૂ થાય. કાવ્યપંક્તિ લખવી હોય તો કવિનું નામ ને શબ્દો બંને પાકાં હોય ત્યારે જ; ખોટી પંક્તિ કે ખોટો કવિ સીધા ગુણ કાપે છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
રીત 6, વ્યાખ્યાથી : "શહેરીકરણ એટલે ગામડાંમાંથી લોકોનું શહેર તરફ જવું ને શહેરોનું ફેલાવું." સહેલી રીત છે, પણ બધા ઉમેદવાર આ જ લખે છે. ઓછામાં ઓછું બીજું વાક્ય તો ચોટદાર રાખો.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
ઉપસંહારની ત્રણ રીત : (1) આશાવાદી અંત, જેમાં ઉપાય અમલમાં આવે તો શું બદલાશે તે લખવું. (2) પ્રસ્તાવના સાથે જોડાણ, એટલે શરૂઆતના દૃશ્ય કે પ્રશ્ન પર પાછા આવવું; નિબંધ "ગોળ" પૂરો થયેલો લાગે છે. (3) વ્યક્તિગત સંકલ્પ, જેમ કે "હું આજથી …". ઉપસંહારમાં નવો મુદ્દો ન ઉમેરો; એ અંત છે, નવો ફકરો નહીં.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
ફકરા જોડવા : દરેક નવો ફકરો આગળના ફકરા સાથે એક શબ્દથી જોડાય તો લખાણ વહેતું લાગે. "પણ આ ચમકની બીજી બાજુ પણ છે." "આવું કેમ થાય છે?" "સરકારે આ દિશામાં પગલાં લીધાં છે." આવાં નાનાં વાક્ય પૂરતાં છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ

નબળી શરૂઆત/અંત	કેમ નબળી	સારી શરૂઆત/અંત
"પ્રવાસન આપણા જીવનનો ખૂબ જ મહત્ત્વનો ભાગ છે."	કોઈ પણ વિષયમાં ચાલે એવું સામાન્ય વાક્ય	"દિવાળીની રજામાં સોમનાથથી દ્વારકા સુધીનો રસ્તો ગાડીઓથી ઊભરાય છે."
"આજે આપણે પાણી વિશે વાત કરીશું."	ભાષણની ઢબ, નિબંધની નહીં	"ઉનાળામાં ગામના કૂવા પાસે બેડાંની લાંબી હાર લાગે છે."
"આમ, પ્રવાસન સારું છે."	ફિક્કો અંત, નવું કશું નહીં	"મહેમાન ફરી આવવાનું વચન આપીને જાય, એ જ પ્રવાસનની સાચી સફળતા."
"આમ, આપણે બધાએ મહેનત કરવી જોઈએ."	ઉપદેશ, ઉદાહરણ વગર	"મનુકાકાના ખરબચડા હાથ જોઉં ત્યારે સમજાય છે કે પારસમણિ ક્યાંય બહાર નથી."

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: ઘેર પ્રૅક્ટિસ વખતે એક જ વિષયની બે-ત્રણ પ્રસ્તાવના લખી જુઓ ને સૌથી જીવંત પસંદ કરો. પરીક્ષામાં પ્રસ્તાવના પર બે મિનિટથી વધુ ન અટકો.

4. ગુણ ક્યાં કપાય છે : દસ સામાન્ય ભૂલ

15 ગુણમાંથી પરીક્ષક આશરે ચાર બાબત જુએ છે : વિષયને વળગી રહેવું, વિચારનો ક્રમ, ભાષા-જોડણી, ને શરૂઆત-અંતની અસર. નીચેની ભૂલો આ ચારેમાંથી કોઈ ને કોઈ ખાનામાં ગુણ કાપે છે.

શબ્દમર્યાદા તોડવી : 180 શબ્દનો અધૂરો નિબંધ કે 450 શબ્દનો લાંબો નિબંધ, બંને નુકસાનમાં. લાંબો નિબંધ લખનાર છેલ્લે વ્યાકરણના પ્રશ્નો માટે સમય ગુમાવે છે, જ્યાં સહેલા ગુણ પડેલા છે.સ્રોત: સત્તાવાર ગૅઝેટ GS/2026/01/0125/K (22-01-2026), Appendix-H, પેપર-I, ક્રમ 1
વિષયથી ભટકવું : "ગુજરાતમાં પ્રવાસન : તકો અને પડકારો" માં ફક્ત સ્ટેચ્યૂ ઑફ યુનિટીનું વર્ણન લખ્યું, તો "પડકારો" વાળો ભાગ જ ગાયબ. શીર્ષકના દરેક શબ્દને ફકરો મળવો જોઈએ.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
એક જ લાંબો ફકરો : ફકરા વગરનું લખાણ વિચારનો ક્રમ બતાવતું નથી. 250-300 શબ્દમાં 5-6 ફકરા રાખો.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
એક જ વાતનું પુનરાવર્તન : "પાણી બચાવવું જોઈએ" એક જ વિચાર ત્રણ ફકરામાં જુદા શબ્દોમાં. દરેક ફકરામાં નવો મુદ્દો હોવો જોઈએ.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
ઉદાહરણ વગરની દલીલ : "પ્રવાસનથી રોજગાર મળે છે" લખીને અટકી જવું. એની સાથે "ધોરડોમાં રણોત્સવ વખતે ભરતકામ વેચતી બહેનો" જેવું એક ઉદાહરણ વાક્યને જીવતું કરે છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
અંગ્રેજી શબ્દોની ભરમાર : મોબાઇલ, ઇન્ટરનેટ જેવા રૂઢ શબ્દો ચાલે; પણ "ઇમ્પૅક્ટ", "સૉલ્યુશન", "ચૅલેન્જ" ને બદલે અસર, ઉકેલ, પડકાર લખો. આ ગુજરાતી ભાષા-કૌશલ્યનું પેપર છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
જોડણી-દોષ : દૃષ્ટિ, પરીક્ષા, સ્થિતિ, ઉપસંહાર, વિદ્યાર્થી, મહત્ત્વ, સૃષ્ટિ, ઉદ્યોગ, પ્રવૃત્તિ, આશીર્વાદ. આ શબ્દો સાર્થ જોડણીકોશ પ્રમાણે જ લખો; એક પાનામાં પાંચ જોડણી-ભૂલ ભાષાના ગુણ કાપે છે.સ્રોત: સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશ (ગુજરાત વિદ્યાપીઠ)
ઘડી કાઢેલા આંકડા કે અવતરણ : ખાતરી ન હોય એવું વર્ષ, ટકાવારી કે કાવ્યપંક્તિ ન લખો. "આશરે" કે આંકડા વગરનું વાક્ય વધુ સલામત છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
છેકછાક ને ગંદા અક્ષર : જવાબવહી પરીક્ષક પહેલાં આંખથી વાંચે છે. ભૂલ થાય તો એક સીધી લીટી દોરો; આખો ફકરો કાળો ન કરો.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
ભાષણ કે પત્રની ઢબ : "મિત્રો", "આદરણીય" કે "આજે હું તમને કહીશ" જેવાં સંબોધન નિબંધમાં ન આવે. નિબંધ ત્રીજા પુરુષમાં, કે જરૂર હોય ત્યાં "આપણે" વાપરીને લખાય.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ

ભૂલ	દાખલો	સુધારો
ઘસાયેલો શબ્દ	"ખૂબ જ સુંદર દૃશ્ય હતું."	"આંબાનાં પાન પરથી ટપકતાં ટીપાં ચાંદીના મોતી જેવાં લાગતાં હતાં."
ગોળ-ગોળ ઉપાય	"સરકારે કંઈક કરવું જોઈએ."	"દરેક ગામમાં ચોમાસા પહેલાં તળાવ ઊંડાં કરવાનું કામ ગ્રામપંચાયત ઉપાડે."
ખાતરી વગરનો આંકડો	"ગુજરાતમાં 90 ટકા લોકો ડિજિટલ ચુકવણી કરે છે."	"ગામડાંની નાની દુકાનોમાં પણ હવે QR કોડ દેખાય છે."
અંગ્રેજી શબ્દ	"આની ઇમ્પૅક્ટ મોટી છે."	"આની અસર મોટી છે."
ઉપદેશ	"આપણે બધાએ સુધરવું જોઈએ."	"શરૂઆત મારા ઘરના નળથી થઈ શકે."

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: લખી રહ્યા પછી ફક્ત ત્રણ બાબત તપાસો : શીર્ષકનો દરેક શબ્દ આવરી લીધો? દરેક ફકરામાં નવો મુદ્દો છે? જોડણીની ભૂલ ક્યાં છે? આટલું બે મિનિટમાં થઈ જાય છે.

5. નમૂનો 1, વર્ણનાત્મક : ચોમાસાનો પહેલો વરસાદ

વર્ણનાત્મક નિબંધનો નમૂનો. ક્રમ સમય પ્રમાણે છે : વરસાદ પહેલાંની ગરમી, વાદળ, પહેલું ટીપું, બાળકોની રમત, સાંજ ને યાદ. પેટા-શીર્ષક નથી; ફકરા જ ક્રમ બતાવે છે. (નીચેના છ ફકરા એટલે પૂરો નિબંધ.)

જેઠ મહિનો પૂરો થવા આવ્યો હતો. બપોરે ધાબું એટલું તપતું કે ઉઘાડા પગે ચાલી ન શકાય. ગામના લોકો રોજ સાંજે આકાશ સામે જોઈને એક જ વાત કરતા, "આ વખતે મેહુલો મોડો છે." ખેડૂતોએ ખેતર ખેડીને તૈયાર રાખ્યાં હતાં, બસ વરસાદની રાહ હતી.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
એક દિવસ બપોરે અચાનક પવન ફૂંકાયો. પશ્ચિમ બાજુથી કાળાં વાદળ ધસી આવ્યાં ને થોડી વારમાં આખું આકાશ ઘેરાઈ ગયું. ધૂળની ડમરી ઊડી ને ફળિયામાં સુકાતાં કપડાં લેવા બા દોડ્યાં. વીજળી ઝબકી ને પાછળ એવો ગડગડાટ થયો કે નાનો ભાઈ મારી પાછળ સંતાઈ ગયો.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
પછી પહેલું મોટું ટીપું મારા હાથ પર પડ્યું. જોતજોતામાં ધોધમાર વરસાદ શરૂ થયો. તપેલી ધરતી પર પાણી પડતાં જ ભીની માટીની સુગંધ આખા ગામમાં ફેલાઈ ગઈ. એ સુગંધ આગળ કોઈ અત્તર ન ચાલે. છાપરાં પરથી પાણીની ધાર પડવા લાગી ને શેરીમાં નાનાં નાનાં ઝરણાં વહેવા લાગ્યાં.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
અમે છોકરાઓ ઘરમાં બેસી રહીએ એવા નહોતા. કાગળની હોડી બનાવી શેરીના પાણીમાં તરતી મૂકી ને કોની હોડી આગળ જાય એની હોડ લાગી. ઓટલે બેઠેલા દાદા હસીને બોલ્યા, "આ વરસાદ મોંઘો છે, આખા વરસનું અનાજ લઈને આવ્યો છે." ખેતરમાં કાકા ને બીજા ખેડૂતો ભીંજાતા હતા, છતાં એમના ચહેરા પર થાક નહીં, હાશ હતી. દૂરથી મોરનો ટહુકો પણ સંભળાયો.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
સાંજે વરસાદ ધીમો પડ્યો. ઝાડનાં પાન ધોવાઈને ચમકતાં હતાં ને હવામાં ઠંડક હતી. બાએ ગરમાગરમ ભજિયાં બનાવ્યાં. આખું કુટુંબ ઓસરીમાં બેસીને ખાતું હતું ત્યારે નેવાંનું પાણી ટપ ટપ વાગતું હતું, જાણે કોઈ ધીમું સંગીત ચાલતું હોય.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
વરસાદ તો દર વર્ષે આવે છે, પણ પહેલા વરસાદની વાત જુદી છે. એ ફક્ત પાણી નથી લાવતો; ખેડૂતની આશા, બાળકોની મસ્તી ને આખા ગામનો રાહતનો શ્વાસ લઈને આવે છે. આજે પણ ક્યાંક ભીની માટીની સુગંધ આવે તો મન એ બપોરે પાછું પહોંચી જાય છે.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
આ નમૂનામાં શું જોવું : પાંચે ઇન્દ્રિય વપરાઈ છે (કાળાં વાદળ દેખાયાં, ગડગડાટ સંભળાયો, માટીની સુગંધ, ઠંડક, ભજિયાંનો સ્વાદ). દાદાનું એક વાક્ય ખેડૂતના જીવન સાથે વરસાદને જોડે છે. "સુંદર" શબ્દ એક પણ વાર નથી, છતાં દૃશ્ય સુંદર લાગે છે. છેલ્લો ફકરો પહેલા ફકરાની ગરમી ને રાહ પર પાછો આવે છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: વર્ણનાત્મક વિષય આવે તો પહેલાં હાંસિયામાં પાંચ ઇન્દ્રિયનાં પાંચ ચિત્ર લખી લો (જોયું, સાંભળ્યું, સૂંઘ્યું, અડ્યું, ચાખ્યું). પછી ફકરા આપોઆપ બની જાય છે.

6. નમૂનો 2, વિશ્લેષણાત્મક : ગુજરાતમાં પ્રવાસન, તકો અને પડકારો

વિશ્લેષણાત્મક નિબંધનો નમૂનો. ક્રમ : સ્થિતિ, તકો (વારસો ને રોજગાર), પડકારો, ઉપાય ને ઉપસંહાર. શીર્ષકમાં બે શબ્દ છે, "તકો" ને "પડકારો", એટલે બંનેને પૂરો ફકરો મળ્યો છે.

દિવાળીની રજા પડે એટલે સોમનાથથી દ્વારકા ને કેવડિયાથી ધોરડો સુધીના રસ્તા ગાડીઓથી ઊભરાય છે. એક સમયે ગુજરાતી ફરવા બહાર જતો, આજે બહારના લોકો ગુજરાત જોવા આવે છે. આ ફેરફાર રાજ્ય માટે મોટી તક છે, પણ એની સાથે કેટલાક પડકાર પણ આવ્યા છે.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
ગુજરાત પાસે જોવા જેવું ઘણું છે. રાણકી વાવ, ચાંપાનેર-પાવાગઢ, ઐતિહાસિક અમદાવાદ શહેર ને ધોળાવીરા યુનેસ્કોની વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં છે. ગીર એશિયાઈ સિંહનું એકમાત્ર કુદરતી ઘર છે. કચ્છનું સફેદ રણ, સોમનાથ-દ્વારકા-અંબાજી જેવાં તીર્થ ને કેવડિયાનું સ્ટેચ્યૂ ઑફ યુનિટી જુદી જુદી રુચિના પ્રવાસીને ખેંચે છે.સ્રોત: https://whc.unesco.org/en/statesparties/in (ગુજરાતનાં 4 સ્થળ : ચાંપાનેર-પાવાગઢ 2004, રાણકી વાવ 2014, ઐતિહાસિક અમદાવાદ 2017, ધોળાવીરા 2021)
પ્રવાસનનો સૌથી મોટો ફાયદો સ્થાનિક રોજગાર છે. ધોરડોમાં રણોત્સવ વખતે ગામના લોકો ભૂંગા જેવા ઉતારા, ભરતકામ ને હસ્તકલા વેચીને કમાય છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના વિશ્વ પ્રવાસન સંગઠને 2023 માં ધોરડોને "શ્રેષ્ઠ પ્રવાસન ગામ" તરીકે પસંદ કર્યું હતું. હોટેલ, ગાઇડ, વાહનચાલક ને નાસ્તાની લારીવાળા, બધાને કામ મળે છે.સ્રોત: https://ddnews.gov.in/en/indias-dhordo-selected-among-unwtos-best-tourism-villages/ (UNWTO Best Tourism Villages 2023, એવૉર્ડ 19-10-2023)
પણ ભીડ વધે ત્યાં ગંદકી પણ વધે છે. ઘણાં સ્થળે પ્લાસ્ટિકનો કચરો, પાર્કિંગની અછત ને તહેવારના દિવસોમાં ટ્રાફિક જોવા મળે છે. નાનાં ઐતિહાસિક સ્મારકો સુધી સારા રસ્તા ને માહિતી નથી, એટલે પ્રવાસી બે-ત્રણ જાણીતાં સ્થળ જોઈને પાછો ફરે છે. ગીર ને રણ જેવા નાજુક વિસ્તારમાં વધુ પડતી અવરજવર વન્યજીવ ને પર્યાવરણ માટે જોખમ છે. તાલીમ પામેલા ગાઇડની પણ ખોટ છે.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
ઉપાય બહુ અઘરા નથી. દરેક જિલ્લાનાં ઓછાં જાણીતાં સ્થળને સારા રસ્તા ને માહિતી-પાટિયાં સાથે જોડવાં, સ્થાનિક યુવાનોને ગાઇડની તાલીમ આપવી ને હોમ-સ્ટે તથા હસ્તકલાને ટેકો આપવો. નાજુક વિસ્તારમાં પ્રવાસીની સંખ્યા મર્યાદિત રાખવી ને "તમારો કચરો તમારી સાથે" જેવો નિયમ કડક રીતે પાળવો.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
પ્રવાસન એવી ખેતી છે જેનો પાક દર વર્ષે લણાય, જો જમીન સાચવીએ તો. સ્થળ સ્વચ્છ રહે, ગામને કમાણી મળે ને મહેમાન ફરી આવવાનું વચન આપીને જાય, ત્યારે જ ગુજરાતનું પ્રવાસન સાચા અર્થમાં સફળ ગણાશે.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
આ નમૂનામાં શું જોવું : હકીકત ફક્ત એટલી જ લખી છે જેટલી પાકી છે (ચાર વિશ્વ ધરોહર સ્થળ, ગીર, ધોરડો). આંકડાની ભરમાર નથી. દરેક પડકાર સામે એક ઉપાય છે, એટલે પરીક્ષકને "ઉકેલ ગોળ-ગોળ છે" એમ લાગતું નથી. ઉપસંહારમાં ખેતીની ઉપમા નિબંધને યાદ રહે એવો અંત આપે છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: "તકો અને પડકારો" વાળા નિબંધમાં ફકરાનું પ્રમાણ લગભગ સરખું રાખો. તકો પર 150 શબ્દ ને પડકારો પર 20 શબ્દ લખો તો નિબંધ એકતરફી લાગે છે.

7. નમૂનો 3, ચિંતનાત્મક : પરિશ્રમ એ જ પારસમણિ

ચિંતનાત્મક નિબંધનો નમૂનો. શરૂઆત પ્રસંગથી, પછી સૂક્તિનો અર્થ, ઇતિહાસનો દાખલો, સામી દલીલ, આજના સમય સાથે જોડાણ ને અંતે શરૂઆતના પ્રસંગ પર પાછા. સાંપ્રત સમસ્યાના નિબંધમાં પણ આ જ ઢાંચો કામ લાગે, ફક્ત "સામી દલીલ" ની જગ્યાએ "સરકારી પગલાં" આવે.

અમારા ગામના મનુકાકા સાઠ વર્ષના છે, છતાં સવારે પાંચ વાગ્યે ખેતરે પહોંચી જાય છે. ઉનાળામાં પણ એમનું ખેતર લીલું હોય. કોઈ પૂછે કે આ કેવી રીતે, તો હસીને કહે, "ભાઈ, જમીન પરસેવો માગે છે." "પરિશ્રમ એ જ પારસમણિ" વાક્યનો સાચો અર્થ મને એમને જોઈને સમજાયો.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
પારસમણિ વિશે એવી લોકમાન્યતા છે કે એના સ્પર્શથી લોખંડ સોનું બની જાય. આવો મણિ કોઈએ જોયો નથી, પણ મહેનત રોજ આ જ કામ કરે છે. સામાન્ય બીજ ખેડૂતની મહેનતથી અનાજ બને છે, કાચો પથ્થર કારીગરના હાથે મૂર્તિ બને છે ને સામાન્ય ઘરનો વિદ્યાર્થી સતત વાંચીને અધિકારી બને છે.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
ઇતિહાસમાં પણ આવા દાખલા મળે છે. ત્રિભુવનદાસ પટેલ, ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન ને ખેડા જિલ્લાના પશુપાલકોએ સહકારથી જે ડેરી ઊભી કરી, તે આજે અમૂલ નામે દેશભરમાં જાણીતી છે. ગામડાંની બહેનો રોજ સવાર-સાંજ થોડું થોડું દૂધ ભરાવે છે; આ નાના પરિશ્રમના સરવાળાએ શ્વેતક્રાંતિ સર્જી. ગાંધીજી પણ પોતાનું કામ જાતે કરવાનો ને શ્રમનું ગૌરવ કરવાનો આગ્રહ રાખતા.સ્રોત: https://www.amul.com/m/about-us (કેરા જિલ્લા સહકારી દૂધ ઉત્પાદક સંઘ, આણંદ; ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન)
છતાં એમ કહેવું અધૂરું ગણાશે કે ફક્ત મહેનતથી જ બધું મળે. દિશા વગરની મહેનત ઘાણીના બળદ જેવી છે; આખો દિવસ ચાલે પણ ત્યાંનો ત્યાં. કડિયાકામ કરતો મજૂર દિવસ-રાત પરસેવો પાડે છતાં ગરીબ રહે છે, કારણ કે એને શિક્ષણ, તક ને વાજબી મજૂરી નથી મળતાં. એટલે મહેનતની સાથે સાચું આયોજન, આવડત ને સમાજે આપેલી તક પણ જોઈએ.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
આજે ઘણા યુવાનો ટૂંકા રસ્તે ઝડપી સફળતા શોધે છે ને રાતોરાત પૈસાદાર થવાની ઑનલાઇન લાલચમાં છેતરાય પણ છે. આવા સમયે આ વાક્ય વધારે સાચું લાગે છે. મહેનતથી મળેલી સફળતા જ ટકે છે ને એમાં સંતોષ પણ હોય છે.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
પારસમણિ શોધવા ક્યાંય જવાની જરૂર નથી. એ આપણા હાથમાં ને આપણી રોજની ટેવમાં છે. મનુકાકાના ખરબચડા હાથ જોઉં છું ત્યારે સમજાય છે કે લોખંડને સોનું બનાવવાની કળા આ જ છે.સ્રોત: નમૂના-લખાણ (PariksaPath)
આ નમૂનામાં શું જોવું : ચોથો ફકરો સામી દલીલ છે ("ફક્ત મહેનતથી જ બધું મળે એ અધૂરું"). આ ફકરો જ નિબંધને ઉપદેશમાંથી ચિંતનમાં ફેરવે છે ને પરીક્ષક આ જ શોધે છે. ઉદાહરણ ગુજરાતમાંથી (અમૂલ, ગામના ખેડૂત) છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: ચિંતનાત્મક નિબંધમાં એક ફકરો "પણ" થી શરૂ કરો ને સૂક્તિની મર્યાદા લખો. પછી ઉપસંહારમાં બંને બાજુ ભેગી કરી પોતાનો મત આપો.

8. રૂઢિપ્રયોગ : ઓળખ, નિયમ ને જવાબ લખવાની રીત

રૂઢિપ્રયોગ એટલે એવો શબ્દસમૂહ, જેનો અર્થ એના શબ્દોના સીધા અર્થથી જુદો ને લાંબા વપરાશથી નક્કી થઈ ગયેલો હોય. "આંખમાં ધૂળ નાખવી" માં આંખ કે ધૂળ નથી; અર્થ છે છેતરવું. સિલેબસમાં શબ્દો છે : "રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ અને તેનો વાક્યપ્રયોગ". એટલે અર્થ ને વાક્ય બંને લખવાનાં.

સત્તાવાર વ્યાકરણ-વિભાગ 15 ગુણનો છે ને એમાં આંતરિક વિકલ્પ નથી. એટલે જે રૂઢિપ્રયોગ પૂછાય તે જ લખવો પડે; છોડવાનો રસ્તો નથી.સ્રોત: સત્તાવાર ગૅઝેટ Appendix-H, પેપર-I, ક્રમ 10
Group A 2024 માં પૂછાયું : "બે ઘોડે વાટ જોવી (રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ અને તેનો વાક્યપ્રયોગ લખો)", 1 ગુણ. તલાટી 2025 માં : "હાડકાં રંગવા (રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ અને તેનો વાક્યપ્રયોગ લખો)", 2 ગુણ. બંનેમાં સૂચના એક જ છે.સ્રોત: PYQ gA-guj 10.1; rt-guj 10(1)
જવાબનું માળખું બે લીટીનું : "અર્થ : ખૂબ આતુરતાથી રાહ જોવી. વાક્યપ્રયોગ : પરદેશથી પાછા ફરતા દીકરાની મા બે ઘોડે વાટ જોતી હતી." ચકાસેલા આદર્શ જવાબની આ જ ઢબ છે. વધારે લાંબું લખવાથી ગુણ વધતા નથી.સ્રોત: PYQ gA-guj 10.1 નો ચકાસેલો આદર્શ જવાબ
અર્થ "-વું" રૂપમાં લખો : રૂઢિપ્રયોગ ક્રિયાપદના મૂળ રૂપમાં છે ("નાખવી", "કરવો", "થવું"), તો અર્થ પણ એ જ રૂપમાં : "છેતરવું", "ગુસ્સે થવું". "છેતર્યો" કે "છેતરે છે" એ અર્થ નથી, વાક્ય છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
વાક્યપ્રયોગનો સૌથી મોટો નિયમ : વાક્ય વાંચીને લાક્ષણિક અર્થ જ સમજાવો જોઈએ. "આંખમાં ધૂળ પડી એટલે તે રડ્યો" માં શાબ્દિક અર્થ છે, એટલે વાક્યપ્રયોગના ગુણ નહીં મળે. "ઠગે ગ્રાહકોની આંખમાં ધૂળ નાખી" માં રૂઢ અર્થ છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
વાક્યમાં ક્રિયાપદ કાળ, વચન ને લિંગ પ્રમાણે બદલાય, બાકીના શબ્દો નહીં : "હાથ પીળા કરવા" નું "દીકરીના હાથ પીળા કર્યા", "હાડકાં રંગવાં" નું "હાડકાં રંગી નાખ્યાં". પણ "માથે માછલાં" ને બદલે "માથે માછલી" કે "કાગનો વાઘ" ને બદલે "કાગડાનો વાઘ" ન ચાલે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
સારું વાક્ય સંદર્ભવાળું હોય : કોણ, શું થયું ને એથી શું થયું. "તેણે કમર કસી." માં સંદર્ભ નથી. "પ્રાથમિકમાં ઓછા ગુણ આવ્યા પછી એણે મુખ્ય પરીક્ષા માટે કમર કસી." માં અર્થ આપોઆપ દેખાય છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા : (1) શરીરનાં અંગ પરથી બનેલા રૂઢિપ્રયોગ (આંખ, કાન, નાક, પેટ, હાથ, માથું) સૌથી વધુ પૂછાય છે, (2) સરખા દેખાતા બે રૂઢિપ્રયોગના જુદા અર્થ, (3) 2 ગુણ હોય તો અર્થ ને વાક્ય બંનેના અલગ ગુણ ગણાય એમ માનીને બંને પૂરાં લખવાં.સ્રોત: PYQ gA-guj 10.1, rt-guj 10(1) પરથી તારણ

બાબત	ખોટું	સાચું
અર્થનું રૂપ	આંખમાં ધૂળ નાખવી = છેતર્યો	આંખમાં ધૂળ નાખવી = છેતરવું, દગો કરવો
શાબ્દિક વાક્ય	પવનથી આંખમાં ધૂળ પડી.	ઠગે ગ્રાહકોની આંખમાં ધૂળ નાખી.
શબ્દ બદલવો	લોકોએ એને માથે માછલી ધોઈ.	લોકોએ કૉન્ટ્રાક્ટરને માથે માછલાં ધોયાં.
સંદર્ભ વગરનું વાક્ય	તેણે કમર કસી.	ઓછા ગુણ આવ્યા પછી એણે મુખ્ય પરીક્ષા માટે કમર કસી.
અર્થ જ ન આપવો	(ફક્ત વાક્ય લખ્યું)	અર્થ : … વાક્યપ્રયોગ : … (બંને)

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: અર્થ પહેલાં ને વાક્ય પછી, બે અલગ લીટીમાં. વાક્યમાં રૂઢિપ્રયોગ નીચે લીટી દોરો; પરીક્ષકની નજર તરત ત્યાં જાય છે.

9. રૂઢિપ્રયોગ : 25 ઉદાહરણ (અર્થ ને વાક્યપ્રયોગ)

નીચેના 25 રૂઢિપ્રયોગના અર્થ gujaratilexicon.com ના રૂઢિપ્રયોગ-કોશ સાથે એક-એક કરીને મેળવ્યા છે. વાક્યો રોજના જીવન ને ગુજરાતના સંદર્ભમાંથી લીધાં છે, જેથી યાદ રહે.

અર્થ મેળવવાનો સ્રોત : ગુજરાતીલેક્સિકન રૂઢિપ્રયોગ-કોશ. એક રૂઢિપ્રયોગના કોશમાં બે-ત્રણ અર્થ હોય ત્યાં વધુ પ્રચલિત ને શાળા-પરીક્ષામાં સ્વીકારાતો અર્થ પહેલો લખ્યો છે.સ્રોત: https://www.gujaratilexicon.com/idioms/ (ભગવદ્ગોમંડલ/સાર્થ આધારિત રૂઢિપ્રયોગ-કોશ, 27-09-2026 એ ચકાસ્યું)
યાદ રાખવાની યુક્તિ : દરેક રૂઢિપ્રયોગ માટે પોતાનું એક જ વાક્ય બનાવો, જેમાં ઘર, શાળા કે ગામનું પાત્ર હોય. પરીક્ષામાં એ જ વાક્ય તરત યાદ આવે છે ને નવું વાક્ય ઘડવામાં સમય જતો નથી.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
ત્રણ-ત્રણના જૂથમાં યાદ કરો : ગુસ્સો (લાલ આંખ કરવી, લોહી ઊકળી ઊઠવું), ડર (છક્કા છૂટી જવા, પેટમાં ફાળ પડવી), છેતરવું (આંખમાં ધૂળ નાખવી), નિશ્ચય (ગાંઠ વાળવી, કમર કસવી). અર્થ પ્રમાણે જૂથ બને તો ગૂંચવણ ઓછી થાય.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ

ક્રમ	રૂઢિપ્રયોગ	અર્થ	વાક્યપ્રયોગ
1	આંખ આડા કાન કરવા	જાણવા-જોવા છતાં ધ્યાન ન આપવું, જોયું ન જોયું કરવું	દીકરો રોજ મોડી રાત સુધી બહાર રહેતો, પણ પિતાએ આંખ આડા કાન કર્યા ને પછી પસ્તાયા.
2	નાકે દમ આવવો	બહુ હેરાન થવું, ત્રાસી જવું	ઉનાળામાં રોજ બે કલાક વીજળી જતી, એમાં આખી સોસાયટીને નાકે દમ આવી ગયો.
3	કાન ભંભેરવા	આડીઅવળી વાત કહી કોઈને બીજા વિરુદ્ધ ઉશ્કેરવું	કોઈએ શેઠના કાન ભંભેર્યા, એટલે વર્ષો જૂના મુનીમ પર પણ એમને શંકા થવા લાગી.
4	આંખમાં ધૂળ નાખવી	છેતરવું, દગો કરવો	નકલી સોનાના દાગીના વેચનાર ઠગે ઘણા ગ્રાહકોની આંખમાં ધૂળ નાખી.
5	પેટમાં તેલ રેડાવું	બીજાનું સારું જોઈને ઈર્ષ્યા થવી, બળતરા થવી	પડોશીએ નવી ગાડી લીધી ત્યારથી રમણભાઈના પેટમાં તેલ રેડાયું છે.
6	કાગનો વાઘ કરવો	નજીવી વાતને ખૂબ મોટી કરીને કહેવી	બે છોકરાની નાની બોલાચાલીનો કેટલાકે કાગનો વાઘ કર્યો ને આખું ફળિયું ભેગું થઈ ગયું.
7	નાકલીટી તાણવી	હાર કબૂલીને કરગરીને માફી માગવી	ખોટો આક્ષેપ સાબિત ન થયો ત્યારે એને પંચ સામે નાકલીટી તાણવી પડી.
8	આભ તૂટી પડવું	એકાએક મોટું સંકટ આવી પડવું	ઘરના એકમાત્ર કમાનાર દીકરાનું અકસ્માતમાં અવસાન થતાં પરિવાર પર આભ તૂટી પડ્યું.
9	મગનું નામ મરી ન પાડવું	કશી સ્પષ્ટ વાત ન કરવી	પગારવધારા વિશે ત્રણ વાર પૂછ્યું, પણ સાહેબે મગનું નામ મરી ન પાડ્યું.
10	છક્કા છૂટી જવા	હિંમત હારી જવી, ઢીલા પડી જવું	જિપ્સીની સામે જ ગીરનો સિંહ આવી ઊભો ત્યારે પ્રવાસીઓના છક્કા છૂટી ગયા.
11	માથે માછલાં ધોવાં	કોઈની ખૂબ ટીકા કરવી, વાંક કાઢી પસ્તાળ પાડવી	નવો રસ્તો પહેલા જ વરસાદમાં તૂટી ગયો, એટલે લોકોએ કૉન્ટ્રાક્ટરને માથે માછલાં ધોયાં.
12	હાથ પીળા કરવા	દીકરીને પરણાવવી	ખેડૂતે બે વર્ષની બચતમાંથી દીકરીના હાથ પીળા કર્યા.
13	શ્રીગણેશ કરવા	શરૂઆત કરવી	અખાત્રીજના દિવસે રમેશે નવી દુકાનના શ્રીગણેશ કર્યા.
14	પગભર થવું	કોઈના આધાર વગર પોતે કમાતા થવું, સ્વાશ્રયી બનવું	સિલાઈકામ શીખીને ગામની વિધવા બહેનો પગભર થઈ.
15	પાણીમાં બેસી જવું	પીછેહઠ કરવી, હિંમત હારીને પાછા પડવું	મોટી મોટી વાત કરનાર ઉમેદવાર ફૉર્મ ભરવાના દિવસે જ પાણીમાં બેસી ગયો.
16	આંખ ઊઘડવી	ભાન થવું, સાચી વાત સમજાવી	ઑનલાઇન ગેમમાં પચાસ હજાર ગુમાવ્યા પછી જ એની આંખ ઊઘડી.
17	કાન પકડવા	પોતાની ભૂલ કબૂલવી	છેલ્લા મહિને વાંચવા બેસવાની ટેવે એક વર્ષ બગાડ્યું, એટલે હવે એણે કાન પકડ્યા છે.
18	કાન માંડવા	ધ્યાન દઈને સાંભળવું	બાજુના ઓરડામાં શી વાત થાય છે તે જાણવા નાની બહેન બારણે કાન માંડીને ઊભી હતી.
19	પેટમાં ફાળ પડવી	અચાનક આઘાત લાગવો, ધ્રાસકો પડવો	રાતે બે વાગ્યે ફોનની ઘંટડી વાગી ત્યારે માના પેટમાં ફાળ પડી.
20	લાલ આંખ કરવી	ગુસ્સે થવું, કડક થવું	વારંવાર મોડા આવતા કર્મચારીઓ સામે નવા અધિકારીએ લાલ આંખ કરી.
21	હાથ ભીડમાં હોવો	પૈસાની તંગી હોવી	આ મહિને હાથ ભીડમાં છે, એટલે પ્રવાસ આવતા મહિને રાખીએ.
22	કમર કસવી	કોઈ કામ માટે હિંમતથી તૈયાર થવું, કટિબદ્ધ થવું	પ્રાથમિકમાં ઓછા ગુણ આવ્યા પછી એણે મુખ્ય પરીક્ષા માટે કમર કસી.
23	પાણી ફરી વળવું	કરેલી મહેનત નકામી જવી, બધું બરબાદ થવું	છેલ્લી ઘડીએ ટેન્ડર રદ થતાં મહિનાઓની તૈયારી પર પાણી ફરી વળ્યું.
24	આંખ ફાટી જવી	ખૂબ નવાઈ લાગવી, આશ્ચર્યચકિત થવું	મોબાઇલનું બિલ પાંચ હજાર આવ્યું એ જોઈ પપ્પાની આંખ ફાટી ગઈ.
25	ગાંઠ વાળવી	મનમાં પાકો નિશ્ચય કરવો	દાદાને બીડીથી થયેલી તકલીફ જોઈ મેં ગાંઠ વાળી કે વ્યસનને કદી અડીશ નહીં.

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: 2 ગુણના પ્રશ્નમાં અર્થ એક વાક્યમાં ને વાક્યપ્રયોગ 12-20 શબ્દમાં. આટલું પૂરતું છે; ત્રીજું વાક્ય ઉમેરવાથી ગુણ વધતા નથી, સમય જાય છે.

10. રૂઢિપ્રયોગ : એક અંગ, જુદા અર્થ; સરખા અર્થ; ને છટકાં

સૌથી વધુ ભૂલ ત્યાં થાય છે જ્યાં એક જ અંગ પરથી બે-ત્રણ રૂઢિપ્રયોગ બને છે. કાન પરથી ત્રણ રૂઢિપ્રયોગ ને ત્રણ સાવ જુદા અર્થ. આ કોષ્ટક એ ગૂંચ ઉકેલે છે.

"કાન ભંભેરવા" (ઉશ્કેરવું), "કાન માંડવા" (ધ્યાનથી સાંભળવું) ને "કાન પકડવા" (ભૂલ કબૂલવી). ત્રણેમાં કાન છે, પણ પહેલામાં ખરાબ ઇરાદો, બીજામાં ધ્યાન ને ત્રીજામાં પસ્તાવો.સ્રોત: https://www.gujaratilexicon.com/idioms/ (ભગવદ્ગોમંડલ/સાર્થ આધારિત રૂઢિપ્રયોગ-કોશ, 27-09-2026 એ ચકાસ્યું)
"પેટમાં તેલ રેડાવું" ને "પેટમાં ફાળ પડવી" ગૂંચવાય છે. પહેલું બીજાનું સારું જોઈ થતી બળતરા-ઈર્ષ્યા, બીજું અચાનક આઘાત કે ધ્રાસકો. કોશમાં "પેટમાં તેલ રેડાવું" ના અર્થમાં ચિંતા ને ફાળ પણ નોંધાયાં છે, પણ પરીક્ષામાં ઈર્ષ્યા વાળો અર્થ સૌથી સલામત.સ્રોત: https://www.gujaratilexicon.com/idioms/ (ભગવદ્ગોમંડલ/સાર્થ આધારિત રૂઢિપ્રયોગ-કોશ, 27-09-2026 એ ચકાસ્યું)
સરખા અર્થવાળી જોડ : "હાથ ધોઈ નાખવા" ને "હાથ ખંખેરી નાખવા", બંનેમાં આશા છોડી દેવી. "લાલ આંખ કરવી" ને "લોહી ઊકળી ઊઠવું", બંનેમાં ગુસ્સો. "ગાંઠ વાળવી" ને "કમર કસવી" નજીક છે, પણ પહેલામાં મનનો નિશ્ચય ને બીજામાં કામ માટે તૈયાર થવું.સ્રોત: https://www.gujaratilexicon.com/idioms/ (ભગવદ્ગોમંડલ/સાર્થ આધારિત રૂઢિપ્રયોગ-કોશ, 27-09-2026 એ ચકાસ્યું)
છટકું 1, શાબ્દિક વાક્ય : "પાણીમાં બેસી જવું" નું "તે તળાવના પાણીમાં બેસી ગયો" એ વાક્યપ્રયોગ નથી. સાચું : "ફૉર્મ ભરવાના દિવસે જ ઉમેદવાર પાણીમાં બેસી ગયો."સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
છટકું 2, નકાર ભૂલી જવો : "મગનું નામ મરી ન પાડવું" માં "ન" રૂઢિપ્રયોગનો જ ભાગ છે. "મગનું નામ મરી પાડ્યું" લખો તો અર્થ ઊંધો થાય.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
છટકું 3, ક્રિયાપદનો મેળ : "હાથ પીળા કરવા" માં "હાથ" બહુવચન, એટલે "હાથ પીળા કર્યા"; "છક્કા છૂટી જવા" માં "છક્કા છૂટી ગયા". "છક્કો છૂટી ગયો" ખોટું.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
છટકું 4, જોડણી : ઊઘડવી (દીર્ઘ ઊ), ઈર્ષ્યા, ધ્રાસકો, શ્રીગણેશ. પ્રશ્નમાં છાપેલી જોડણી જ ઉતારો; પોતાની જોડણી ન ઘડો.સ્રોત: સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશ
રૂઢિપ્રયોગ ને કહેવત વચ્ચેનો ભેદ આગળ વિભાગ 11 માં છે. ટૂંકમાં : રૂઢિપ્રયોગ વાક્યનો એક ભાગ બને ને એનું ક્રિયાપદ બદલાય; કહેવત પોતે પૂરું વાક્ય છે ને જેમની તેમ વપરાય.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ

અંગ	રૂઢિપ્રયોગ	અર્થ
આંખ	આંખ આડા કાન કરવા	જાણવા છતાં ધ્યાન ન આપવું
આંખ	આંખ ઊઘડવી	ભાન થવું
આંખ	આંખ ફાટી જવી	ખૂબ નવાઈ લાગવી
આંખ	આંખો ઠરવી	મનને શાંતિ-સંતોષ થવો
કાન	કાન ભંભેરવા / કાન માંડવા / કાન પકડવા	ઉશ્કેરવું / ધ્યાનથી સાંભળવું / ભૂલ કબૂલવી
નાક	નાકે દમ આવવો / નાકલીટી તાણવી	ખૂબ હેરાન થવું / કરગરીને માફી માગવી
પેટ	પેટમાં તેલ રેડાવું / પેટમાં ફાળ પડવી	ઈર્ષ્યા થવી / અચાનક આઘાત લાગવો
હાથ	હાથ પીળા કરવા / હાથ ભીડમાં હોવો / હાથ ધોઈ નાખવા	દીકરીને પરણાવવી / પૈસાની તંગી / આશા છોડી દેવી

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: એક અંગ પરથી બનેલા રૂઢિપ્રયોગ એક સાથે યાદ કરો ને દરેકનું એક વાક્ય રાખો. પરીક્ષામાં "કાન" વાળો કયો પૂછાયો છે તે બે વાર વાંચીને જ લખો.

11. કહેવત : ઓળખ, રૂઢિપ્રયોગથી ભેદ ને જવાબ લખવાની રીત

કહેવત એટલે લોકોના લાંબા અનુભવમાંથી જન્મેલું ટૂંકું, પોતે પૂરું વાક્ય, જે કોઈ સત્ય કે બોધ આપે. "ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય" માં બચતનો આખો પાઠ એક લીટીમાં છે. સિલેબસના શબ્દો છે "કહેવતોનો અર્થ".

Group A 2024 માં પૂછાયું : "પારકી મા જ કાન વિંધે (કહેવતનો અર્થ સમજાવો)", 1 ગુણ. તલાટી 2025 માં : "મધદરિયામાં ખારવા ખૂટ્યા (કહેવતનો અર્થ સમજાવો અને તેનો વાક્યપ્રયોગ લખો)", 2 ગુણ. એટલે બંને ઢબની તૈયારી જોઈએ : ફક્ત અર્થ, ને અર્થ સાથે વાક્ય.સ્રોત: PYQ gA-guj 10.2; rt-guj 10(2)
1 ગુણના જવાબની ઢબ : એક-બે વાક્યમાં લાક્ષણિક અર્થ. દા.ત. "પારકી મા જ કાન વીંધે" નો ચકાસેલો આદર્શ જવાબ કહે છે કે સગાં મમતાને લીધે કઠોર બની શકતાં નથી; દુઃખદાયક છતાં હિતકારી કામ પારકી વ્યક્તિ જ કરી શકે. ધ્યાન રાખો, પ્રશ્નમાં છપાયેલું "વિંધે" છે, પણ સાચી જોડણી "વીંધે" છે.સ્રોત: PYQ gA-guj 10.2 નો ચકાસેલો આદર્શ જવાબ
અર્થ બે સ્તરે લખો : જરૂર હોય તો પહેલાં અઘરા શબ્દનો અર્થ (ખારવા એટલે વહાણ ચલાવનારા, મધદરિયો એટલે દરિયાની વચ્ચે), પછી જીવનમાં લાગુ પડતો બોધ (કામ અધવચ્ચે હોય ને ખરી જરૂરના સમયે જ સાથીઓ કે સાધનો ખૂટી પડે).સ્રોત: PYQ rt-guj 10(2) નો ચકાસેલો આદર્શ જવાબ
અર્થમાં કહેવતના જ શબ્દો ફરી ન લખો. "ઉતાવળે આંબા ન પાકે = ઉતાવળ કરવાથી કેરી પાકતી નથી" એ અનુવાદ છે, અર્થ નહીં. અર્થ છે : ઉતાવળથી કામ બગડે, ધીરજથી જ ફળ મળે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
કહેવતનું સ્વરૂપ બદલાતું નથી : રૂઢિપ્રયોગમાં ક્રિયાપદ બદલાય ("હાથ પીળા કર્યા"), પણ કહેવત જેમની તેમ રહે. "ઉતાવળે આંબા ન પાક્યા" લખવું ખોટું. વાક્યમાં કહેવત મૂકવાની બે સહેલી રીત : (1) પ્રસંગ લખી અંતે અર્ધવિરામ પછી કહેવત, (2) કોઈ પાત્રના મોઢે અવતરણમાં કહેવત.સ્રોત: GSEB ધો.9-10 ગુજરાતી વ્યાકરણ, કહેવત
પાઠભેદ : ઘણી કહેવત બે-ત્રણ રૂપમાં બોલાય છે ("અધૂરો ઘડો છલકાય" ને "અધૂરો ઘડો છલકાય ઘણો"; "વાડ ચીભડાં ગળે" ને "વાડ થઈને ચીભડાં ગળે"). પરીક્ષામાં પ્રશ્નમાં છપાયેલો પાઠ જ લખો; તમારો પાઠ ન બદલો.સ્રોત: https://www.gujaratilexicon.com/proverbs/gujarati-to-gujarati/ (ભગવદ્ગોમંડલ/સાર્થ આધારિત કહેવત-કોશ, 27-09-2026 એ ચકાસ્યું)
પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે એવા ખૂણા : (1) ખેતી, પશુ, ઘર ને દરિયાનાં રૂપકવાળી જૂની કહેવત (ઊંટ, બકરું, ભેંસ, કૂવો, હવાડો, ખારવા), (2) જેમાં અઘરો શબ્દ હોય (સુયાણી, વેતર, હવાડો, કોટવાલ) ને એ શબ્દનો અર્થ જાણ્યા વગર કહેવત ન સમજાય, (3) સરખા ભાવવાળી બે કહેવત.સ્રોત: PYQ gA-guj 10.2, rt-guj 10(2) પરથી તારણ

લક્ષણ	રૂઢિપ્રયોગ	કહેવત
સ્વરૂપ	શબ્દસમૂહ; વાક્યનો એક ભાગ	પોતે પૂરું વાક્ય જેવું સૂત્ર
અંત	મોટે ભાગે "-વું, -વા, -વી" ક્રિયાપદ	કોઈ પણ રૂપ (પાકે, વેચાય, રાજા, અંધારું)
ફેરફાર	ક્રિયાપદનો કાળ-વચન બદલાય	સ્વરૂપ જેમનું તેમ રહે
કામ	લાક્ષણિક અર્થ આપે	અનુભવનો બોધ કે સત્ય આપે
ઉદાહરણ	આંખમાં ધૂળ નાખવી	દૂધનો દાઝ્યો છાશ ફૂંકીને પીએ
PYQ	બે ઘોડે વાટ જોવી (2024); હાડકાં રંગવા (2025)	પારકી મા જ કાન વિંધે (2024); મધદરિયામાં ખારવા ખૂટ્યા (2025)

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: કહેવતનો અર્થ લખતાં પહેલાં મનમાં પૂછો : "આ વાક્ય કયા પ્રસંગે બોલાય?" એ પ્રસંગ જ એનો અર્થ છે.

12. કહેવત : 25 ઉદાહરણ (અર્થ ને વાક્યપ્રયોગ)

નીચેની 25 કહેવતના અર્થ ને પાઠ gujaratilexicon.com ના કહેવત-કોશ સાથે એક-એક કરીને મેળવ્યા છે. જે કહેવતના કોશમાં એકબીજાથી જુદા અર્થ મળ્યા, એવી કહેવત આ યાદીમાં લીધી નથી.

અર્થ મેળવવાનો સ્રોત : ગુજરાતીલેક્સિકન કહેવત-કોશ. કોશમાં બે અર્થ હોય ત્યાં વધુ પ્રચલિત અર્થ પહેલો લખ્યો છે.સ્રોત: https://www.gujaratilexicon.com/proverbs/gujarati-to-gujarati/ (ભગવદ્ગોમંડલ/સાર્થ આધારિત કહેવત-કોશ, 27-09-2026 એ ચકાસ્યું)
વાક્યપ્રયોગમાં કહેવત હંમેશાં અંતે કે અવતરણમાં આવી છે, ને એનો એક પણ અક્ષર બદલ્યો નથી. પરીક્ષામાં પણ આ જ રીત રાખો.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
અર્થ પ્રમાણે જૂથ : ધીરજ (ઉતાવળે આંબા ન પાકે, ધીરજનાં ફળ મીઠાં), સંપ (સંપ ત્યાં જંપ, ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે, ઝાઝા હાથ રળિયામણા, ઘર ફૂટે ઘર જાય), દેખાડો (અધૂરો ઘડો છલકાય, ખાલી ચણો વાગે ઘણો), દગો (વાડ ચીભડાં ગળે, મોઢે રામ બગલમાં છૂરી), સાવચેતી (ચેતતા નર સદા સુખી, દૂધનો દાઝ્યો છાશ ફૂંકીને પીએ).સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ

ક્રમ	કહેવત	અર્થ	વાક્યપ્રયોગ
1	ઉતાવળે આંબા ન પાકે	ઉતાવળ કરવાથી કામ બગડે; ધીરજથી કામ કરીએ તો જ સારું ફળ મળે	એક મહિનામાં અંગ્રેજી પાકું કરવાની જીદ કરતા ભાઈને શિક્ષકે કહ્યું, "ઉતાવળે આંબા ન પાકે."
2	બોલે તેનાં બોર વેચાય	કહ્યા વિના કોઈ જાણે નહીં; જે રજૂઆત કરે કે પ્રયત્ન કરે તેનું કામ થાય	ગ્રામસભામાં રસ્તાની માગ મૂકી તો કામ મંજૂર થયું; બોલે તેનાં બોર વેચાય.
3	અધૂરો ઘડો છલકાય	ઓછું જાણનાર બધું જાણવાનો વધુ ડોળ કરે	બે ચોપડી વાંચીને સભામાં સૌથી વધુ બોલતા રાજુને જોઈ દાદા બોલ્યા, "અધૂરો ઘડો છલકાય."
4	દૂધનો દાઝ્યો છાશ ફૂંકીને પીએ	એક વાર કડવો અનુભવ થયા પછી માણસ જરૂર ન હોય ત્યાં પણ ચેતીને ચાલે	ઑનલાઇન છેતરાયા પછી દાદા બૅન્કના સાચા ફોનનો પણ જવાબ નથી આપતા; દૂધનો દાઝ્યો છાશ ફૂંકીને પીએ.
5	વાડ ચીભડાં ગળે	જેને રક્ષણ સોંપ્યું હોય તે જ નુકસાન કરે; રક્ષક જ ભક્ષક બને	તિજોરી સાચવનાર કારકુને જ ઉચાપત કરી; વાડ ચીભડાં ગળે એવો ઘાટ થયો.
6	મન હોય તો માળવે જવાય	મનમાં દૃઢ ઇચ્છા હોય તો લક્ષ્ય સુધી પહોંચી શકાય	દિવસે ખેતરમાં કામ ને રાતે વાંચન કરીને એણે GPSC પાસ કરી; મન હોય તો માળવે જવાય.
7	આંધળામાં કાણો રાજા	અજ્ઞાનીઓ વચ્ચે થોડું જાણનાર પણ મોટો જાણકાર ગણાય	ગામમાં થોડું અંગ્રેજી જાણતો મનુ સૌનો સલાહકાર બની ગયો છે; આંધળામાં કાણો રાજા.
8	ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે	ઓછા બળવાળા ઘણા લોકો સંપીને બળવાનને પણ હંફાવી શકે	નાના ખેડૂતોએ મંડળી બનાવી મોટા વેપારીની મનમાની તોડી; ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે.
9	ખાડો ખોદે તે પડે	બીજાનું ભૂંડું કરવા જનારનું પોતાનું જ ભૂંડું થાય	સાથીને ફસાવવા ખોટી ફરિયાદ કરનાર પોતે જ તપાસમાં દોષિત ઠર્યો; ખાડો ખોદે તે પડે.
10	ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય	થોડી થોડી બચત કરવાથી મોટી રકમ ભેગી થાય	રોજના વીસ રૂપિયા બચાવીને બાએ વર્ષને અંતે સાત હજાર ભેગા કર્યા; ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય.
11	સંપ ત્યાં જંપ	જ્યાં સંપ હોય ત્યાં શાંતિ ને સુખ રહે	ત્રણે ભાઈ હળીમળીને રહે છે, એટલે ઘરમાં કદી કજિયો નથી; સંપ ત્યાં જંપ.
12	શેરને માથે સવા શેર	દુનિયામાં એકથી ચડિયાતો બીજો મળી જ રહે	આખા મહોલ્લાને દબાવતા દાદાને નવા આવેલા પહેલવાને ઠેકાણે પાડ્યો; શેરને માથે સવા શેર.
13	ઝાઝા હાથ રળિયામણા	વધુ માણસ સાથે મળે તો કામ ઝડપથી ને સારું થાય	આખા ફળિયાએ મળીને એક જ દિવસમાં તળાવ સાફ કરી નાખ્યું; ઝાઝા હાથ રળિયામણા.
14	જેવો દેશ તેવો વેશ	સમય ને સ્થળ પ્રમાણે વ્યવહાર કરવો	લદ્દાખમાં નોકરી મળી તો ભાઈએ ત્યાંના લોકોની જેમ ખોરાક ને પહેરવેશ અપનાવ્યાં; જેવો દેશ તેવો વેશ.
15	દીવા તળે અંધારું	બીજાને પ્રકાશ (માર્ગ) આપનારની પોતાની પાસે જ અંધારું (ખામી) હોય	આખા ગામને સ્વચ્છતાનું ભાષણ આપનાર સરપંચના ઘર પાસે જ કચરાના ઢગલા છે; દીવા તળે અંધારું.
16	મોઢે રામ, બગલમાં છૂરી	મોઢે મીઠું ને ધાર્મિક બોલવું પણ મનમાં દગો રાખવો	મીઠી વાતો કરનાર ભાડૂતે જ વૃદ્ધ માલિકનું મકાન પચાવવા ખોટા કાગળ બનાવ્યા; મોઢે રામ, બગલમાં છૂરી.
17	ચેતતા નર સદા સુખી	સાવધ રહી વિચારીને પગલું ભરનાર સુખી રહે	અજાણ્યા ફોન પર કાકાએ OTP ન આપ્યો એટલે એમના પૈસા બચી ગયા; ચેતતા નર સદા સુખી.
18	જેની લાઠી તેની ભેંસ	જેની પાસે બળ હોય તેનું જ ચાલે	માથાભારે માણસે ગરીબ ખેડૂતના ખેતરમાં વાડ ખસેડી ને કોઈ બોલ્યું નહીં; જેની લાઠી તેની ભેંસ.
19	ભેંસ આગળ ભાગવત	અણસમજુને ઉપદેશ આપવો નકામો	હેલ્મેટ વિશે એને દસ વાર સમજાવ્યો, પણ માને તો ને! એને કહેવું એટલે ભેંસ આગળ ભાગવત.
20	પારકી આશ સદા નિરાશ	બીજાના આધારે બેસી રહેનારને અંતે નિરાશા મળે	ભાઈ મદદ કરશે એ આશાએ બેસી રહેલા રાજેશનો ધંધો ડૂબ્યો; પારકી આશ સદા નિરાશ.
21	ઘર ફૂટે ઘર જાય	અંદરોઅંદર મતભેદ થાય તો બહારના શત્રુને ફાવટ આવે	બે ભાઈ જમીન માટે લડ્યા ને વચ્ચે પડેલા દલાલે બંનેને છેતર્યા; ઘર ફૂટે ઘર જાય.
22	ધીરજનાં ફળ મીઠાં	ધીરજ રાખવાથી સારું પરિણામ મળે	ત્રણ નિષ્ફળતા પછી પણ હિંમત ન હારનાર ઝરણાને ચોથા પ્રયત્ને નોકરી મળી; ધીરજનાં ફળ મીઠાં.
23	આપ ભલા તો જગ ભલા	આપણે સારા હોઈએ તો સૌ આપણી સાથે સારું વર્તે	નવા ગામમાં સૌની સાથે હસીને વાત કરતા શિક્ષકને થોડા દિવસમાં આખું ગામ માન આપવા લાગ્યું; આપ ભલા તો જગ ભલા.
24	જાગ્યા ત્યાંથી સવાર	ભૂલ સમજાય ત્યારથી જ સુધારો કરી લેવો	પચાસ વર્ષે તમાકુ છોડવાનું નક્કી કરનાર કાકાને ડૉક્ટરે કહ્યું, "જાગ્યા ત્યાંથી સવાર."
25	ખાલી ચણો વાગે ઘણો	અધૂરા જ્ઞાનવાળો વધુ બડાશ મારે	કોઈ કામ ન કરનાર કાર્યકર સભામાં સૌથી વધુ બૂમો પાડતો હતો; ખાલી ચણો વાગે ઘણો.

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: 1 ગુણ હોય તો ફક્ત અર્થ (10-20 શબ્દ); 2 ગુણ ને "વાક્યપ્રયોગ લખો" હોય તો અર્થ પછી નવી લીટીમાં પ્રસંગવાળું વાક્ય. સૂચના વાંચીને જ નક્કી કરો.

13. કહેવત : સરખા ભાવ, સામા ભાવ ને છટકાં

કહેવતોમાં ઘણી જોડ એક જ વાત કહે છે ને કેટલીક એકબીજાની સામી લાગે છે. આ જોડ સમજી લો તો એક કહેવતનો અર્થ યાદ કરતાં બીજી પણ યાદ રહી જાય.

સરખા ભાવ : "અધૂરો ઘડો છલકાય" ને "ખાલી ચણો વાગે ઘણો", બંનેમાં ઓછું જાણનારનો દેખાડો. "ઉતાવળે આંબા ન પાકે" ને "ધીરજનાં ફળ મીઠાં", બંનેમાં ધીરજ. "સંપ ત્યાં જંપ" ને "ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે", પહેલીમાં સંપનું સુખ ને બીજીમાં સંપનું બળ.સ્રોત: https://www.gujaratilexicon.com/proverbs/gujarati-to-gujarati/ (ભગવદ્ગોમંડલ/સાર્થ આધારિત કહેવત-કોશ, 27-09-2026 એ ચકાસ્યું)
સામા ભાવ જેવું લાગે : "ઝાઝા હાથ રળિયામણા" (વધુ માણસે કામ સારું થાય) ને "ઝાઝી સુયાણીએ વેતર વંઠે" (ઘણા માથું મારે તો કામ બગડે). બંને સાચી છે; ફરક એટલો કે પહેલીમાં બધા સાથે મહેનત કરે છે, બીજીમાં બધા પોતપોતાનું ચલાવે છે.સ્રોત: https://www.gujaratilexicon.com/proverbs/gujarati-to-gujarati/ (ભગવદ્ગોમંડલ/સાર્થ આધારિત કહેવત-કોશ, 27-09-2026 એ ચકાસ્યું)
"બોલે તેનાં બોર વેચાય" ને "ન બોલવામાં નવ ગુણ" પણ સામસામી લાગે. પહેલી પોતાના હક માટે રજૂઆત કરવાની વાત કરે છે, બીજી વગર જરૂરે ન બોલવાની. પ્રસંગ જુદો છે, એટલે બંને સાચી.સ્રોત: https://www.gujaratilexicon.com/proverbs/gujarati-to-gujarati/ (ભગવદ્ગોમંડલ/સાર્થ આધારિત કહેવત-કોશ, 27-09-2026 એ ચકાસ્યું)
છટકું 1, અર્થ ઊંધો સમજવો : "દીવા તળે અંધારું" નો અર્થ "દીવો અંધારું કરે" નથી; બીજાને પ્રકાશ આપનારની પોતાની પાસે જ અંધારું, એટલે ખામી. "આંધળામાં કાણો રાજા" માં કાણાની પ્રશંસા નથી, અજ્ઞાનીઓની વચ્ચે એનું મોટું દેખાવું છે.સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
છટકું 2, કહેવતને રૂઢિપ્રયોગની જેમ બદલવી : "ઊલટો ચોર કોટવાલને દંડ્યો" ખોટું. કહેવત ક્રિયાપદ સાથે જેમની તેમ : "… ; ઊલટો ચોર કોટવાલને દંડે."સ્રોત: પરીક્ષા-પદ્ધતિની સલાહ
છટકું 3, અઘરો શબ્દ : કોટવાલ એટલે નગરનો મુખ્ય પોલીસ-અધિકારી, હવાડો એટલે કૂવા પાસે પશુને પાણી પીવાનો કુંડ, સુયાણી એટલે પ્રસૂતિ કરાવનારી દાયણ. શબ્દ ખબર હોય તો કહેવત આપોઆપ ખૂલે છે.સ્રોત: https://www.gujaratilexicon.com/ (ગુજરાતી-ગુજરાતી શબ્દકોશ)
છટકું 4, જોડણી : "વીંધે" (દીર્ઘ ઈ ને અનુસ્વાર), "ચીભડાં", "ઝાઝી", "દાઝ્યો", "ફૂંકીને". કહેવત ઉતારતી વખતે એક અક્ષર પણ ખોટો પડે તો અર્થ સાચો હોવા છતાં છાપ બગડે છે.સ્રોત: PYQ gA-guj 10.2 આદર્શ જવાબ ("સાચી જોડણી : વીંધે")
કેટલીક જાણીતી લાગતી કહેવતના કોશમાં એકથી વધુ ને એકબીજાથી જુદા અર્થ મળે છે. દા.ત. "ઘી ઢોળાયું તો ખીચડીમાં" નો કોશ-અર્થ છે : દેખીતું નુકસાન છતાં સરવાળે ફાયદો જ થવો. આવી કહેવત પૂછાય તો કોશ-અર્થ જ લખો ને અંદાજે અર્થ ન ઘડો.સ્રોત: https://www.gujaratilexicon.com/proverbs/gujarati-to-gujarati/ (ભગવદ્ગોમંડલ/સાર્થ આધારિત કહેવત-કોશ, 27-09-2026 એ ચકાસ્યું)

પરીક્ષામાં કેવી રીતે લખવું: સરખા ભાવની બે કહેવત એક કાગળ પર સામસામે લખી યાદ કરો. પરીક્ષામાં એક ભુલાય તો બીજી પરથી અર્થ પાછો મળી જાય છે.

🧩 મહાવરાના પ્રશ્નો (આદર્શ જવાબ સાથે)

1 · 2 ગુણમોં ચડાવવું (રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ અને તેનો વાક્યપ્રયોગ લખો)

📝 આદર્શ જવાબ

અર્થ : રીસ કરવી, નાખુશી બતાવવી. વાક્યપ્રયોગ : મેળામાં ન લઈ ગયા એટલે નાની ચકુ આખી સાંજ મોં ચડાવીને બેઠી રહી.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

અર્થ : રીસ કરવી
વાક્યમાં રિસાવાનો પ્રસંગ
ક્રિયાપદ કાળ પ્રમાણે (ચડાવીને)

2 · 2 ગુણખીચડી પકાવવી (રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ અને તેનો વાક્યપ્રયોગ લખો)

📝 આદર્શ જવાબ

અર્થ : છાની રીતે મસલત કરવી કે ગોટાળો કરવો. વાક્યપ્રયોગ : ઑફિસના બે કારકુન રોજ ખૂણામાં બેસી કંઈક ખીચડી પકાવતા; ઑડિટમાં ખબર પડી કે તેઓ ખોટાં બિલ બનાવતા હતા.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

અર્થ : છાની મસલત / ગોટાળો
રસોઈનો શાબ્દિક અર્થ નહીં
વાક્યમાં ગુપ્ત કાવતરાનો સંદર્ભ

3 · 2 ગુણઆંખે અંધારાં આવવાં (રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ અને તેનો વાક્યપ્રયોગ લખો)

📝 આદર્શ જવાબ

અર્થ : તમ્મર આવવાં, ચક્કર આવવાં. વાક્યપ્રયોગ : સવારથી ભૂખ્યા પેટે તડકામાં લાઇનમાં ઊભેલાં માજીને આંખે અંધારાં આવ્યાં ને તેઓ ત્યાં જ બેસી પડ્યાં.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

અર્થ : તમ્મર આવવાં
બહુવચન : અંધારાં આવ્યાં
કારણ (ભૂખ, તડકો) વાક્યમાં

4 · 2 ગુણમન મોટું રાખવું (રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ અને તેનો વાક્યપ્રયોગ લખો)

📝 આદર્શ જવાબ

અર્થ : ઉદાર થવું, સાંકડા મનનું ન થવું. વાક્યપ્રયોગ : ભાગ પાડતી વખતે મોટા ભાઈએ મન મોટું રાખ્યું ને કૂવાવાળું ખેતર નાના ભાઈને આપી દીધું.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

અર્થ : ઉદાર થવું
વાક્યમાં જતું કરવાનો પ્રસંગ

5 · 2 ગુણઆંખો ઠરવી (રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ અને તેનો વાક્યપ્રયોગ લખો)

📝 આદર્શ જવાબ

અર્થ : કોઈ સારી વાત જોઈને જીવને શાંતિ ને સંતોષ થવો. વાક્યપ્રયોગ : દીકરાને પોલીસના ગણવેશમાં જોઈને માની આંખો ઠરી.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

અર્થ : જીવને શાંતિ-સંતોષ
આંખ ઠંડી થવાનો શાબ્દિક અર્થ નહીં

6 · 1 ગુણએક પંથ ને દો કાજ (કહેવતનો અર્થ સમજાવો)

📝 આદર્શ જવાબ

એક જ પ્રયત્ને કે એક જ ફેરામાં એકસાથે બે કામ થઈ જવાં.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

એક પ્રયત્ન, બે કામ

7 · 1 ગુણહસે તેનું ઘર વસે (કહેવતનો અર્થ સમજાવો)

📝 આદર્શ જવાબ

હસમુખા ને આનંદમાં રહેનારનું જીવન સુખી ને સમૃદ્ધ બને છે; સૌ એની સાથે રહેવા ઇચ્છે.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

આનંદી સ્વભાવથી સુખી જીવન

8 · 1 ગુણઝાઝી સુયાણીએ વેતર વંઠે (કહેવતનો અર્થ સમજાવો)

📝 આદર્શ જવાબ

એક જ કામમાં ઘણા લોકો પોતપોતાનું ચલાવે તો કામ બગડી જાય. (સુયાણી એટલે દાયણ.)

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

ઘણા માથું મારે તો કામ બગડે
સુયાણી = દાયણ

9 · 2 ગુણપાણી પહેલાં પાળ બાંધવી (કહેવતનો અર્થ સમજાવો અને તેનો વાક્યપ્રયોગ લખો)

📝 આદર્શ જવાબ

અર્થ : આફત આવે તે પહેલાંથી અગમચેતી વાપરી તૈયારી કરી રાખવી. વાક્યપ્રયોગ : વાવાઝોડાની આગાહી થતાં જ તંત્રએ દરિયાકાંઠાનાં ગામ ખાલી કરાવી લીધાં; આનું નામ પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

અર્થ : અગમચેતી
વાક્યમાં આફત પહેલાંની તૈયારી
કહેવતનું રૂપ યથાવત્

10 · 2 ગુણન બોલવામાં નવ ગુણ (કહેવતનો અર્થ સમજાવો અને તેનો વાક્યપ્રયોગ લખો)

📝 આદર્શ જવાબ

અર્થ : વગર જરૂરે ન બોલવું; મૌન રાખવામાં ઘણો લાભ છે. વાક્યપ્રયોગ : ગુસ્સે થયેલા સાહેબ સામે દલીલ કરવાને બદલે રાકેશ ચૂપ રહ્યો ને વાત ત્યાં જ પતી ગઈ; ન બોલવામાં નવ ગુણ.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

અર્થ : મૌનનો લાભ
પ્રસંગ જ્યાં ચૂપ રહેવાથી ફાયદો થયો

11 · 3 ગુણરૂઢિપ્રયોગ અને કહેવત વચ્ચેનો તફાવત ઉદાહરણ સાથે સમજાવો.

📝 આદર્શ જવાબ

રૂઢિપ્રયોગ શબ્દસમૂહ છે, જે વાક્યનો એક ભાગ બને ને એનું ક્રિયાપદ કાળ-વચન પ્રમાણે બદલાય; દા.ત. "આંખમાં ધૂળ નાખવી" પરથી "ઠગે આંખમાં ધૂળ નાખી." કહેવત પોતે પૂરું વાક્ય છે, અનુભવનો બોધ આપે ને જેમની તેમ વપરાય; દા.ત. "ઉતાવળે આંબા ન પાકે."

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

રૂઢિપ્રયોગ : શબ્દસમૂહ, ક્રિયાપદ બદલાય
કહેવત : પૂરું વાક્ય, બોધ, રૂપ ન બદલાય
બંનેનું એક-એક ઉદાહરણ

12 · 15 ગુણનીચેના વિષય પર ઓછામાં ઓછા 250 અને વધુમાં વધુ 300 શબ્દોમાં નિબંધ લખો : સ્વચ્છતા : સંસ્કાર કે કાયદો?

📝 આદર્શ જવાબ

સ્વચ્છતા : સંસ્કાર કે કાયદો? સવારે શાળાએ જતાં રસ્તામાં એક ભાઈ ચાલુ સ્કૂટરે પાનની પિચકારી મારે છે ને થોડે આગળ સફાઈકામદાર એ જ રસ્તો વાળતો હોય છે. આ દૃશ્ય જોઈને પ્રશ્ન થાય કે આપણા દેશમાં સ્વચ્છતા કાયદાથી આવશે કે સંસ્કારથી? કાયદાની જરૂર તો છે જ. જાહેરમાં કચરો ફેંકનાર કે થૂંકનારને દંડ થાય ત્યારે ઘણા લોકો બે વાર વિચારે છે. 2 ઑક્ટોબર 2014 એ શરૂ થયેલા સ્વચ્છ ભારત મિશને ગામેગામ શૌચાલય બંધાવ્યાં ને શહેરોમાં ઘેર ઘેરથી કચરો ઉપાડવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરી. વ્યવસ્થા વગર ફક્ત સારી ટેવની વાત કરવી અધૂરી છે. પણ ફક્ત દંડથી ટેવ બદલાતી નથી. કૅમેરા કે પોલીસ દેખાય ત્યાં સુધી નિયમ પળાય, પછી પાછું એ જ. ગાંધીજી સફાઈને રોજના કામનો ભાગ માનતા ને આશ્રમમાં સૌ પોતાનું કામ જાતે કરતા. એમને માટે સ્વચ્છતા ડરથી નહીં, સમજથી આવતી ચીજ હતી. સંસ્કાર ઘરમાંથી ને શાળામાંથી આવે છે. બાળક જુએ કે પપ્પા ચૉકલેટનું રેપર ગજવામાં મૂકી ઘેર આવીને કચરાપેટીમાં નાખે છે, તો એ પણ એમ જ કરશે. શાળામાં વર્ગની સફાઈ વિદ્યાર્થીઓ વારાફરતી કરે તો એમને સફાઈકામ નાનું નહીં લાગે. ઘણાં ગામમાં લોકો ચોમાસા પહેલાં જાતે શ્રમદાન કરીને તળાવ ને શેરી સાફ કરે છે; ત્યાં કોઈ કાયદો એમને ફરજ પાડતો નથી. આપણે ઘર ચોખ્ખું રાખીએ છીએ, પણ એનો કચરો શેરીમાં ઠાલવી દઈએ છીએ; ખરી ખામી અહીં છે. એટલે બેમાંથી એકની પસંદગી કરવાની નથી. કાયદો શરૂઆત કરાવે છે ને સંસ્કાર એ ટેવને ટકાવે છે. કાયદો વાડ છે, સંસ્કાર મૂળ. વાડ વગર છોડ ઊગતાં જ ચરાઈ જાય ને મૂળ વગર વાડ શું સાચવે? જે દિવસે કોઈ જોતું ન હોય ત્યારે પણ આપણે કચરો કચરાપેટીમાં જ નાખીશું, તે દિવસે સમજવું કે સ્વચ્છતા કાયદામાંથી નીકળીને સંસ્કારમાં પહોંચી છે. એ દિવસની શરૂઆત મારા પોતાના હાથથી થઈ શકે છે.

પરીક્ષક શોધે એવા મુદ્દા

શીર્ષકમાં પ્રશ્નાર્થ, એટલે બંને બાજુ (કાયદો ને સંસ્કાર)
કાયદાની બાજુ : દંડ, સ્વચ્છ ભારત મિશન (2 ઑક્ટોબર 2014), વ્યવસ્થા
સંસ્કારની બાજુ : ઘર, શાળા, ગાંધીજીનો દાખલો
ઉપસંહારમાં સ્પષ્ટ મત : બંને જરૂરી, કાયદો શરૂઆત ને સંસ્કાર ટકાઉપણું
250-300 શબ્દ, 5-6 ફકરા

📜 આ ટોપિક પર પુછાયેલા PYQ

મટીરિયલ ને આદર્શ જવાબ PariksaPath ટીમે લખ્યા ને હકીકત ચકાસી છે. AI નું મૂલ્યાંકન માર્ગદર્શન માટે છે; સાચા પરીક્ષકના ગુણ જુદા હોઈ શકે.